(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Biodiversity Heritage Library | Children's Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Caraid nan Gaidheal = The friend of the Gael : a choice selection of Gaelic writings"

Digitized by 


the Internet Archive 






in 2014 





http://archive.org/details/caraidnangaidhea1899macl 



CARAID NAN GAIDHEAL 

(THE FRIEND OF THE GAEL) 



A CHOICE SELECTION OF THE GAELIC WRITINGS 

OF 

THE LATE NORMAN MACLEOD, D.D. 7 

OF ST. COLUMBA PARISH, GLASGOW. 



SELECTED AND EDITED BY THE LATE 
REV. A. CLERK, LL.D., MINISTER OF KILMALLIE. 



WITH A MEMOIR OF THE AUTHOR BY HIS SON, 
THE LATE NORMAN MACLEOD, D.D., 
OF THE BARONY PARISH, GLASGOW. 



NEW EDITION. 




lEfctnlmrgij 

NORMAN MACLEOD, 25 George IV. Bridge. 

- MDCCCXCIX. 



EDINBURGH 
PRINTED I)Y LORIMER AND GILLIES, 

31 ST. ANDREW SQUARE. 



NOTE. 



While this work was passing through the Press the Editor had the 
valuable assistance of the late Dr. C. R. M'Gillivray in correcting 
the sheets. It is therefore hoped that the book will be found among 
the most accurately printed specimens of the language which have 
hitherto been issued, and to contain a rich store of idiomatic Gaelic. 

A. CLERK. 

Kh.mai.uk Manse. September, 18G7 



CLAR-INNSIDH. 



T40U1I ptNIiLRIG 

Cunntas air Beatha an Ollaimh Leòdaich, - - - ix 



A'^CHEDD EARRANN. 
Fàilte do'r Luchd-duthcha, 1 

COMH RAIDHNEAN. 

Lachann nan Ceist, agus Eòghan Brocair, - 6 
Lachann nan Ceist, agus Donnaclia mòr, - - - 13 

Fioniiladh Piobaire, Iain òg, agus Lachann nan Ceist, - - 21 
Fionnladh Piobaire, agus Màiri a Bhean, - - - - 27 
Am Maor, a Mhàthair-chèile, a Bhean, Ailean Bàn, 's an Gobliaiun, 33 
Fionnladh Piobaire, agus a Bhean, am Brocair, agus am Maighstir- 

sgoilc, - - - 40 

Pàra mòr a' dlùthachadh ri dorus na cèardach, le màileid air a 
dhruim ; Am Maighstir-sgoile, Fionnladh Piobaire, agus an 
Gobhainn a' gàirichdich 's an dorus, - - - - - (51 
Fionnladh Piobaire 'n a shuidhe aig ceann an tighe, a' càradh 
seana bhrògan a mhnatha : na pàisdean a' cleasachd air an 
àilein : Eòghan Brocair a' dlùthachadh air an tigh, le 'choin air 
ìotbainn 'n a dhèigh, agus luinneag 'n a bheul mar bu ghnàth 
leis, - - • - - - 70 

An Gobhainn, am Marsanta mòr, 'us luchd-dùthcha 'tha 'gabhail 
fasgaidh 's a' chèardaich, agus am Maighstir-sgoile 'dlùthachadh 
air an dorus, --------- 81 



vi 



CLAR-INNSIDH. 



TAOBH DUILLEIO 

Lachant) Bàn a' tireadh 's an àth, an sgalag agus na buachaillean 
a' rùsgadh caoil — Seòras nan Long ag innseadh naidheachd air 

a thurus cuain do Cheann Tuath an t-saoghail, - - - 92 

(0 'Chuairtear nan Gleann, a thòisich 's a' mhìos Mliàirt, 1840, 
agus a sguir aig meadhon an t-Samhraidh, 1843.) 

An Roimh-radh, - - - 105 

Do Mhinisteiribh, an t-soisgeil air t'eadli na Gàidhealtachd, - 111 

COMHKAIDHNEAN. 

Eadar Fionnladh Pìobaire, Màiri, agus Pàra mòr, - - - 115 

Am Maighstir-sgoile, agus Calum Posta, - - - 125 

Cuairtear nan Gleann, agus Eachann Tirisdeacli, - - - 136 

Cuairtear nan Gleann, agus Eachann Tirisdeacli, - - - 147 

Cuairtear nan Gleann, agus Eachann Tirisdeacli, - - - 152 

Cuairtear nan Gleann, agus Eachann Tirisdeacli, - - - 164 

Cuairtear nan Gleann, agus Eachann Tirisdeacli, - - - 175 

Cuairtear nan Gleann, agus Eachann Tirisdeacli, - - - 182 

An t-Olla' Leodaeh agus a Cho-thional, - - 195 

(U Fbear Tathaich nam Beann, a chuireadh a maeh le Mr. G. 
Clèireach, Ministeir Chille-mhàillibh, 's a' bliliadhna 1848.) 

COMHKAIDHNEAN. 

Comhradh feasgair 'an tigh a' Mhaoir, am Maor agus Ailean 

Croitear, - - 199 

Eadar Fear a' Ghlinne, Ailean Ban, agus am Maighstir-sgoile, - 213 

Eadar seana charaid Gallda, agus Fionnladh Piobaire, - - 226 

Eadar Lachann òg, agus an Caiptein, - - - 238 

Eadar seana charaid Gallda, agus Fionnladh Piobaire, -• - 253 



AN DARA H-EARRANN. 

Long Mhòr nan Eilthireach, 263 

Spiorad na h-Aoise — Seann Sgeulachd Ghàidhealacli, - - 273 

Sgeul air Màiri a' Ghlinne, ... - - 288 

Sgeul mu Choire-na-Sithe, - - - 307 
Sealladh o mhullach beinne 'an Earra-Ghàidheal, mu dhol fodha 

na Grèine, 314 

Sgeul air Màiri an Aoinidh-Mhòir, air 'aithris leatha fèin, - 319 



CLAR-INNSIDH. vii 

TAOBH DWLLEIG 

An Lèine-bhàn, - - 328 

Saobh-chràbhadh nan Gàidheal anns na linutibh a chaidh seaahad, 338 
Seun a fhuaradh o chionn da-fhichead bliadhna, o sheann duine 

'an Gleann Forsa, ann an Eilean Mhuile, - 343 

1 Thogainn fonn air lorg an Fhèidh,' - - - - 344 

I Chaluim-Chille, - .... 359 

An Ceannaich' òg Gaidhealach — (Eadartheangaichte), - - 366 

Claim 'io-Cruimein, Piobaiiean Dhun-bheagain, - - ■ 378 

Deòrsa H. Baird, D.D., - - - 382 

Litir Fhionnladh Piobaire g'a mhnaoi, ... - 384 

Dara Litir Fhionnladh Phiobaire g'a mhnaoi, - - - 390 

Litir Fhionnladh Piobaire, mu oidhche na Calluinne, - - 394 

Litir o Fhionnladh Piobaire, mu 'n Bhliadhn' Uir, - 399 

Eachdraidh mu Bhliadhna Thèarlaich, ----- 406 

Dàn mu Thòrradh Shir Iain Moore — (Eadarth.), - - - 452 

Labhinia — (Eadarth.), ------- 453 

Iain Gilpin — {Eadarth ), - - - - - - - 454 



AN T R E A S ' EARRANN. 

MU NITHEAN CRABHAIDII. 



Sgàile na Creige Mòire ann an Tir Airsnealaich, - - - 461 

Bròn air son bàs Chàirdean, - - 476 

Gliocas air a tharruing bhàs Chàirdean, - 481 

Là a' Chomanachaidh, - - 487 

Mu Urnuigh, - - - - - - - - - 497 

Earail Dhùrachdaeh do na Gàidheil mu latha na Bliadhn' Uire, - 501 

An Gàidheal am an Tir chèin air Oidhche Choinnle, - - 509 

Cuairt a' Mhinisteir Ghallda, 511 

Mu theachd a stigh an t-Samhraidh, 516 

Cuairt a' Mhinisteir Ghallda, 519 

Tha'n Geamhradh air tòiseachadh, 525 

Cuairt a' Mhinisteir Ghallda, 599 

Dàn Spioradail, - . - 534 

Thàinig an t-Earrach, ------- 535 

Cuairt a' Mhinisteir Ghallda, 540 

Cuairt a' Mhinisteir Ghallda, ------ 548 

Cuairt a' Mhinisteir Ghallda, ------ 554 

An Diol-deh'ce Spioradail— (Eadarth.), - 565 

Latha Deireannach na bliadhna, - ... 571 



Vlll 



CLAR-INNSIDH 



TACBH DDILLEIO 

Bas Eòìq Baistidh— (Eadarth.), ... -577 
Sgeul air son na h-Oigridh : — 

Am Fàidh air a bheathachadh leis na Fithich— (Eadarth.). 588 

Freiceadan an Fhàidh— {Eadarth.), - - .- 596 

An Saigbdear Dileas— [Eadarth.), 603 

Aithreachan neo-chealgach air Leaba bàis — (Eadarth.), - - 611 

Failte na Bliadhn' Uire, - - 618 
Tri Searmoinean air son na h-Oigridh : — 

Lucas xv. 10 — (Eadarth.), ... - 628 

Mat. vi. 28— (Eadarth.), - .... 640 

Eablr. ii. 9— (Eadarth.), - - - - ' ... 648 

Suaicbeantas Eaglais na b-Alba, 662 

A' tilgeadh an arain air aghaidb nan uisgeachan, - - - 670 

Abhuinn Dhe, - - 682 

Dia mar an Drilchd do dh' Israel, ... 694 

Gleann nan cnàmhan tiorma, - ... 701 

GHeac Iacoib— Mineacbadh air Genesis xxxii. 24-29, - - 718 

Ceann-fàtb, agus leigheas na Plàighe, - - - 729 

An Catb spioradai], - - - 764 



BIOGRAPHICAL SKETCH OF THE AUTHOR: 

BY HIS SON, 

THE REV. DR. NORMAN MACLEOD. 



I have been requested by those in whose judgment 
I have confidence to write some account, however 
brief, of my father's life for the readers of this volume. 
I thankfully accept the task, believing- that every 
one able to appreciate his writings must have an 
interest in the writer, apart from any other claims 
which he may have to be known and affectionately 
remembered by his Highland countrymen. 

In the following sketch I shall notice, almost 
exclusively, those incidents in his life which are 
most likely to interest the readers of this volume. 

My father was born in the manse of Morven, Argyle- 
shire, on the 2nd of December, 1783. In 1806, 
when in his twenty-third year, he was licensed by the 
Presbytery of Mull to preach the gospel, and delivered 
his first sermon in the church of Kilmore, in Mull. 
In the same year he was appointed assistant in the 
parish of Kilbrandon. In 1808 he was ordained 
minister of Campbelton, Kintyre, as successor to 
Dr. Smith, one of the most eminent of our High- 
land clergy. In 1811 he was married to Agnes 
Maxwell, eldest daughter of James Maxwell, Esq., 
chamberlain of the duke of Argyle. In 1824 he 

b 



X 



BIOGRAPHICAL SKETCH 



received the degree of D.D. from the University 
of Edinburgh. In 1825 he was appointed minister 
of Campsie, Stirlingshire. In 1836 he was elected 
to the Gaelic congregation in Glasgow, formerly 
called the Ingram Street Church, from its place 
of meeting, and latterly St. Columba's Church. 
He was elected Moderator of the General Assembly 
in 1836. He had also the honour of being a dean 
of the Chapel Royal, and one of her Majesty's chap- 
lains for Scotland, in which capacity he preached 
before her Majesty and her royal consort at Blair 
Athole, on their first visit to Scotland ; and from 
both of them he received the most condescending 
and considerate kindness then as on subsequent 
occasions. 

He died on the 25th of November, 1862, his 
funeral day being the day before the anniversary of 
his birth ; and had he survived it he would have 
entered on his eightieth year. He was thus fifty- 
seven years an ordained minister. 

His father was, comparatively speaking, a poor 
man. I believe his income when he became a 
parish minister was not above £40, with a very 
humble house to live in, and two more wretched 
churches to preach in. He ministered to 2000 
souls, scattered over a parish extending to 130 
square miles, with a seaboard of 100. His income, 
after a time, was raised to £80, and for some years 
before his death it reached £150, which princely 
sum has been enjoyed since his death by his able 
son and successor, Dr. John Macleod, also, like his 
elder brother, an ex-moderator of the Church of 
Scotland. The Morven glebe was a good one, and so 
was the farm, which was given at a low rate by the 
kind John, duke of Argyle. The glebe and farm, 



OF THE AUTHOR. 



united, would not, however, increase the value of 
his income two-fold. But the minister had, as 
his wife, one who was in all respects an helpmeet 
for him, and between them they were able to rear 
and educate a large family of sons and daughters, 
and to keep a most hospitable house. At this 
time of day, one can hardly understand how all this 
was possible ; but so it was. The good old man 
himself realized the difficulty, and knew also the 
secret, as the following extract from one of his 
letters addressed to a daughter, will show : — 

" I bless God for my children ; but the thought, 
I cannot provide for them! Take care, minister, that 
the anxietv of vour affection does not unhinge that 
confidence with which the Christian ought to repose 
upon the wise and good providence of God. What 
though you are to leave your children poor, friend- 
less : Is the arm of the Lord shortened that it cannot 
help ? is his ear heavy that it cannot hear ? You 
yourself have been no more than an instrument in 
the hand of his kindness ; and is his goodness, pray, 
bound up in your feeble arm ? Do what you can , 
leave the rest to God. Let them be good and fear 
the Lord and keep his commandments, and He will 
provide for them in his own w 7 ay and in his own 
time. Why, then, wilt thou be cast down, my 
soul, why disquieted within me ? trust thou in the 
Lord. In the multitude of the thoughts within me, 
thy comforts, my God, delight my soul." 

My father was the member of as happy a family 
as ever gathered round a manse fireside. He had 
a very deep love for his parents, which but reflected 
their love to him. The expressions in his father's 
letters to him when minister of Campbeltown are 
full of touching expressions of love, as in one now 



Xll 



BIOGRAPHICAL SKETCH 



before me, where, apologising for delay in writing 
to him, he says, " I have not forgot you, nor ever 
will. I would, were it possible, remember you in 
the grave, and all the dear ones under your roof." 
The family in Morven manse thus breathed an 
atmosphere of constant affection, and of genial, 
cheerful piety. While prayer and praise were never 
forgotten, the dance and the song were not un- 
common ; for the minister was a fair performer on 
the violin, and delighted in the innocent amusement 
of his children. 

When my lather married, and had a family, his 
ideal seemed to be to reproduce the old manse of 
Morven in his own ; with what results it is not for 
me to say, further than that his children look back 
to their home days with the same feelings of thanks- 
giving as he did to his. 

His preaching, too, as a minister was unconsciously 
modelled on that of his father. The same peculiar 
pleading of tender affection, touching pathos, simple, 
clear statement, with bursts of fervid eloquence. The 
familiar and hearty intercourse which he cultivated 
with his people in Glasgow was what he had been 
accustomed to in his early years in Morven. 

My father was fond of amusement, as most lads 
of strength and courage are, having, as he had, the 
means of indulging their tastes in athletic exercises, 
in fishing, shooting, and above all, in boating. When 
old enough to be a volunteer, he entered the ranks, 
and rose, I believe, to be a corporal ! The health of 
body he thus acquired, the intimate acquaintance he 
formed with the habits and feelings of the people, 
the indelible impressions made by the noble scenery 
among which he was reared, along with the influences 
of a home of truth and reality, moulded his whole 



OF THE AUTHOR. 



Xlll 



future life. To those early days he owed, under God, 
his years of health, his genial and happy temper, his 
intense Highland feeling, which remained unchanged 
in all its pristine strength and freshness through life. 

My grandfather was an admirable classical scholar, 
and, along with such tutors as he could command, 
prepared his sons for college. 

I may here state that my father, in the latter 
years of his life, when laid aside from active work 
and averse to write, dictated to one of my sisters, 
at her earnest request, some reminiscences of his 
life, for the use of the members of his family only. 
These did not come into my hands until after his 
death. I shall afterwards have occasion to quote 
from them. 

Speaking of his occupation when at home during 
his college vacation, he makes the following con- 
fession : — 

" I became an ardent sportsman and also an 
enthusiastic boatman, and I must confess that I spent 
much more of my time in wandering over the moun- 
tains of Morven in quest of game, or in sailing on 
the Sound of Mull with Old Rory, my instructor at 
the helm, than at my classics." His habits after- 
wards became more studious. 

Some of our readers may be interested by the 
following remarks characteristic of the changes that 
have taken place in the Highlands : — 

" There was in my youth a company of volunteers 
in every parish of Argyleshire. There were eight 
companies in the district of Mull and Morven, under 
the immediate command of Major Maxwell, the 
duke's factor, afterwards my father-in-law, and a most 
admirable disciplinarian. I may be permitted to 
say that handsomer men than these volunteers never 



XIV 



BIOGKAPHICAL SKETCH 



were embodied, chosen as they were from the whole 
population. There existed then a most loyal and 
martial spirit in these countries, forming an extra- 
ordinary "contrast to the spirit that now I fear char- 
acterizes many of them. Besides the company of 
volunteers in each parish, I have still in my possession 
the names and designation of 110 officers, natives of 
Mull, Morven, and Coll, who held commissions in 
the army, and with each of whom I was personally 
acquainted. Many of these were highly distinguished 
and attained to high rank, and many more, alas ! 
perished during the great war. I lament to be 
obliged to admit that those clearances, which for 
years have been most extensively and injudiciously 
carried on in the Highlands, have contributed very 
much to bring about a very different state of things. 
The Highlanders have been expatriated ; and if we 
look for the descendants of those brave, loyal, and 
virtuous people, who once inhabited our glens, we 
must look for them among the forests of America, 
or the prairies of Australia. 

'Ill fares the land, to endless ills a prey, 
Where wealth accumulates and men decay.' " 

But I must pass rapidly to a later period of his 
life. After having finished his studies with con- 
siderable credit to himself at the universities of 
Glasgow and Edinburgh, he was licensed to preach 
the gospel in 1806. He was in the same year 
appointed assistant at Kilbrandon, where he lived in 
the contiguous parish with his cousin, Dr. Campbell, 
of Kilninver (the hither of the Rev. John Macleod 
Campbell, late minister of Row), for whose memory 
and worth he retained a grateful recollection to 
the clay of his death. All who ever knew the good 
old man loved and revered him as the loyal friend 



OF THE AUTHOR. 



XV 



and the Christian gentleman. The Rev. J. M. 
Campbell, his son, still remains the beloved friend 
of our family. 

As to his sphere of labour in Kilbrandon, he says: — 

" There were many sects in that parish, but I 
must say that from all of them I received the kind- 
est and most affectionate attention." 

He was appointed in 1808 to the important 
charge of Campbelton. He thus writes of this 
appointment : — 

" Dr. Smith, late minister of Campbelton, my 
immediate predecessor, had been assistant in this 
parish of Kilbrandon previous to his going to Camp- 
belton, and the effect of his ministry remains, I 
believe, even to the present day.j From his 
vigorous and ardent manner of preaching, and from 
his own devotedness of character, he produced great 
results. He was the means of introducing family 
worship very generally into the parish, and of 
awakening strong religious affections in the minds 
of the people, so that it might be truly called a time 
of revival. Dr. Smith, when on his death-bed, 
asked all his elders to come to him. He told them 
that he had not many weeks to live, that it was 
in vain for them to attempt to have a temporary 
assistant, and that they must look out immediately for 
a successor. Being asked if there was any one he 

* Dr. Campbell insisted that my father should pay him board, which 
he rigidly exacted every quarter from him, but every penny of which 
was returned to him when furnishing the manse of Campbeltown, his 
kind friend then remarking, with a smile, " I thought it would be safer, 
Norman, in my keeping than in yours ! " 

f It is said that Dr. Smith was converted by the impression made 
on him by Alleine's " Alarm," while translating it into Gaelic at the 
request of Lady Glenorchy, and that a great and lasting effect was pro- 
duced by his preaching the contents of the same volume to his people. 



XVI 



BIOGRAPHICAL SKETCH 



could recommend, he at once suggested that they 
should apply for me, and he authorized them to 
state to the resident heritors that such was his 
dying advice to them. Immediately after the fune- 
ral of this admirable man, application was made on 
my behalf to the duke of Argyle, the patron. It 
was signed by all the heritors of the parish, and also 
by the kirk-session in name and authority of the 
people. I received a very flattering letter from a 
meeting which they held, communicating, to my sur- 
prise, the application that had been forwarded." 

He resolved not to accept of the proposed appoint- 
ment, most conscientiously feeling, as he says, that he 
was not fit to be the successor of such a man as Dr. 
Smith. But though he communicated his resolution 
both to the duke and to the heritors of Campbeltown 
by letter and in person, neither of them would accept 
his refusal. "I at last," he says, " consented with a 
very heavy heart." He was introduced to his new 
charge by his cousin Dr. Campbell, and by his father. 
On their leaving him he says, "I accompanied them 
as far as Saddell on their return, where Sir Robert 
Turin and his wife, my cousin, then lived. I shall 
never forget the feeling of despondency, amounting 
to despair, with which I returned to Campbelton 
after parting from my friends. However, I can 
truly say, that I encouraged myself in the Lord, and 
the cold reception I met with from my brethren in 
the Presbytery only served to stir me up to greater 
activity in the work of the ministiy. I knew that I 
had all the people upon my side, and from none of 
them did I meet with greater sympathy than from 
the dLsenters, the members of the Relief congrega- 
tion. With the ministers, elders, and members of 
this most numerous and respectable body, I lived on 



OF THE AUTHOR. 



xvii 



terms of the greatest intimacy and friendship until 
the time of my removal from the parish." 

Dr. Macleod was minister of Campbelton for 
seventeen years. His colleague during the latter 
period of his ministry was Dr. Macnaughton, now 
minister of Lesmahago, with whom he lived on the 
best possible terms, and whom he truly describes in 
his reminiscences as " a ripe scholar, profound theo- 
logian, and a very able preacher." 

I shall here extract from his autobiography an 
incident illustrative of the sincerity with which, at 
all times and in all circumstances, he sought the 
good of the Highlanders from the commencement 
of his ministry. 

" The time for the administration of the Lord's 
Supper came on a few Sabbaths after my admission 
to the parish ; and at a meeting of Presbytery held 
very shortly before then, all the ministers present 
refused to assist me on that solemn occasion, except 
on condition that there should not be any service 
in the open air, or ' Tent preaching,' as it was 
called. To this I would not consent, knowing the 
feelings of the people, and the controversy it gave 
rise to in the time of my admirable predecessor, Dr. 
Smith. The Gaelic church had not been finished 
during his day, and he resolved on administering 
the Sacrament in the open field. This gave great 
offence to the brethren in the Presbytery ; but good 
Dr. Smith was not daunted, nor would he yield ; 
and it is a fact that this zealous man administered 
the Sacrament of the Supper in the open field, with- 
out one minister to assist him, and concluded the 
service from an old ricketty tent, which was never 
used afterwards. My venerable colleague, Dr. 
Robertson, did all that he could to dissuade me from 



c 



XV111 



BIOGRAPHICAL SKETCH 



reviving the tent service ; but I had made up my 
mind. My brethren having declined to assist me, I 
firmly stated to them that, being minister of the 
parish, I should postpone the day of the sacrament, 
and tell my people the reason for my so doing, and 
that I could find abundance of assistance from my 
friends in the upper part of Argyleshire. Mr. 
Mackeich, minister of Southend, who had ordained 
me, and who had no great love for some of the 
brethren, came boldly forward and said that he 
would not see his ' young son ' (as he called me) 
oppressed, and that although he was not strong he 
would assist me, if he should fall in the act. A 
report of this dispute got abroad, and was of the 
greatest advantage to me, as the whole Gaelic con- 
gregation (remembering the efforts of Dr. Smith) 
were to a man determined to stand by me. There 
being no tent to be found, I sent for a wright, 
and ordered him to get up a tent as rapidly as 
he could, and to let it be of the handsomest kind. 
Dr. Robertson laughed very much at what he called 
my 'juvenile folly,' asking me how I meant to pay 
for the tent, as he would not allow any of the funds 
of the church to be given for that purpose. I 
brought all this before the notice of my Gaelic con- 
gregation, stating that the elders and others appointed 
along with them would call on the congregation, 
and would receive a subscription for the payment of 
the tent from such as were willing to give it, but 
that no individual was to give more than a shilling. 
Well did I know from the expression of their coun- 
tenances that the money would be soon forthcoming; 
and so it was, for in the course of a few days £14 
more than the price of the tent were subscribed. 
This tent was used on the Thursday previous to the 



OF THE AUTHOR. 



XIX 



Sacrament Sabbath ; for so great was the excite- 
ment in the parish at the time that, large as the 
church was, it could not contain the crowds that 
came. I preached on Thursday, and also on Satur- 
day, as I reserved worthy Mr. Mackeich for Sab- 
bath. On Sabbath morning crowds came from the 
neighbouring parishes ; and I preached the Action 
Sermon from our tent. It was calculated that there 
could not be fewer than 4000 hearers when the 
sermon w T as concluded. The minister and elders, 
followed by the mass of intending communicants, 
marched into the church by the front door in the 
quietest and most solemn manner, singing the 2 -1th 
Psalm. Old Ronald Macalester, the precentor, not 
a great musician certainly, but an ardent, pious 
Christian, led the way, then the minister and elders 
bearing the sacred vessels ; and the old precentor 
had so well calculated the distance, that as he 
entered the door he gave out the 7th verse — 

' Ye gate?,. lift up your heads on high; 
Ye doors that last for aye,' &c. 

My reverend assistant returned to the tent, and I 
commenced the communion tables ; and in five 
services 1100 people partook of the Supper. Mr. 
Mackeich still officiating in the tent, the com- 
munion services were necessarily short. I had 
prepared one table service with great care, as also 
the concluding address ; and just as I was retiring 
to exhort the last table, my colleague, Dr. Robertson, 
accompanied by four of his brethren, entered the 
church, and proposed that he, or one of his friends 
should relieve me of the remaining part of the ser- 
vice. This I declined. The service of the tent being 
now concluded, Mr. Mackeich and as many of his 
hearers as the church would contain entered, so that 



XX 



BIOGRAPHICAL SKETCH 



all the -passages and stairs were overcrowded. I 
exhorted the last table with great comfort, and 
afterwards gave the concluding address from the 
pulpit in the hearing of my colleague and his 
friends ; and never to the moment of my death can 
I forget that solemn hour, and the grateful and joy- 
ful feeling with which I pronounced the ' Amen.' " 

The stipend of Campbelton was the minimum 
(£150), and that portion of it paid in grain by the 
landward heritors was paid in the most unsatis- 
factory manner, each tenant paying the amount of 
grain which appertained to his possession, so that 
the ministers had from 100 to 130 people to settle 
with, and they never could calculate to a day for £5 
at a time to meet the demands made upon them. 
Some of the agents for the smaller heritors acted in 
a very cruel and unhandsome manner towards them, 
throwing every obstacle in the way of payment, in 
order to retain the money in their own hands. The 
duke of Argyle and his agent, Mr. Stewart, were 
always liberal and considerate. 

It is an interesting fact that, having at this time 
declined the presentation by the duke of Hamilton 
to Kilmorrie in Arran, a much better parish, his 
Gaelic congregation having proposed to raise his 
stipend, the managers of the Relief congregation 
offered to contribute a share equal to that given by 
his own people ! When again shall we see such 
evidence as this of Christian goodwill among all our 
churches, rising above their conscientious differences 
in judgment ! 

Another and different struggle is also recorded by 
nim, proving how willing he was, at a much later 
period, to sacrifice all party interests in favour of the 
good of his countrymen : — 



OF THE AUTHOR. 



XXI 



" In the spring of 1824 a contention of much 
warmth took place among the leading men in Edin- 
burgh about the election of Moderator to the ensuing; 
Assembly, when my friend Principal- Baird, Dr. 
Inglis, and others, the leaders of the Moderate party 
of the Church, applied to me for my support and 
influence. I replied that I would on no account 
whatever support them as a party, for they had 
never given me any support in matters connected 
with the Highlands, which I had repeatedly brought 
under their notice ; and especially they had declined 
to assist the efforts we were then making to obtain 
a quarto edition of the Gaelic Scriptures, although 
it had repeatedly been brought under their notice : 
that after having explained to them the grievance 
of having only a Bible of so small a text as a 12mo 
edition, which no one advanced in life could read, I 
received for answer from the leader of that party, 
on whom I thought I had made some impression 
(as we walked in his drawing-room before breakfast), 
1 That is the breakfast bell ; just advise your High- 
land friends to get spectacles ! ' In the course of 
that very day the subject was brought under discus- 
sion in the Assembly, and it ended in the ' Society 
for the Promotion of Christian Knowledge ' most 
generously coming forward and offering to give us 
the long-wished-for quarto volume, to our great joy, 
and somewhat to the annoyance of our opponents. 
Dr. Stewart, of Luss, was chosen convener of the 
committee to carry out the resolution ; and no better 
man for the purpose could be found in the Church. 
I and several others were associated with him in 
the work ; and I did my best to aid him, but to 
Mm belongs the praise for the excellent manner in 
which it was executed. It was during the sittings 



XXll 



BIOGRAPHICAL SKETCH 



of this Assembly that I resisted all the applications 
made to me by Principal Baird to throw in what- 
ever little influence 1 possessed in support of the 
Moderate interests, except he and his party would 
aid us in promoting the education of the people in 
the Highlands and Islands, where a melancholy 
destitution of the means of education existed. We 
got up a public supper, at which all the members, 
lay and clerical, from the Highlands were present, 
and drew up an address to the Principal and his 
friends to institute a scheme for the promotion of 
education in the Highlands and Islands, as several 
overtures to that effect had been forwarded to the 
Assembly, and would be discussed in the course of 
the following week, when Dr. Inglis was to bring 
forward his motion for what has been since then 
known as the India Mission Scheme. The worthy 
Principal instantly consented to be the chairman 
of an Educational Scheme for the Highlands and 
Islands, on condition that he should not be asked 
to speak in the Assembly. I was in possession 
of all the facts connected with educational desti- 
tution in the Highlands. He put into my hands 
the ' Educational Statistics ' by Lord Brougham, 
which were very voluminous and valuable, and I 
agreed at once, at his request and that of my High- 
land friends, to bring the matter under the notice of 
the General Assembly. I locked myself up for 
several days, and prepared with great care my 
address to the Assembly on that subject. When 
the day fixed for the discussion arrived, the over- 
tures for the Indian scheme and for the Highland 
scheme were both read, when a controversy got up as 
to the priority to be given to either. Dr. Cook, of 
St Andrews, who was the disappointed candidate for 



OF THE AUTHOR. 



XX111 



the Moderatorship, and a deservedly popular leader 
in the Assembly, insisted that the Highland scheme 
should be first discussed ; while Dr. Inglis and his 
friends argued in favour of the Indian scheme. 
After a lengthened discussion, it was carried that I 
should be first heard. I was then called upon, 
when I stated that out of personal respect for Dr. 
Inglis, who was my senior, and a father of the 
Church, I should at once give him the precedence, 
provided that the Assembly came to no resolution 
about the Hindoos until they heard what we had to 
say about the Highlanders. After the worthy Doctor 
had concluded his able speech, I brought forward 
our case at great length, which was listened to with 
the most marked attention, and our statements were 
enthusiastically cheered. Never did a chairman 
enter upon the duties he had undertaken with more 
enthusiastic devotion and ardour than did the vener- 
able Principal ; nor did his efforts for one moment 
cease till the hour of his death. I had very much 
cause of thankfulness for having been enabled to 
bring this most important subject under the notice 
of the Church." 

I may here introduce an extract from a letter 
addressed to me on this subject by my much valued, 
and able friend Mr. Gordon, H.M. Inspector of 
Schools, who knows more of the history and actual 
condition of education in Scotland than any man 
living. Mr. Gordon was the first secretary to the 
Education Scheme. 

" Your father's speech was not only at the time 
convincing by its eloquence and the knowledge it 
discovered of the actual state of the Highland 
people, but it gave a lasting impulse to what has 
since become one of the chief educational institutions 



XXIV 



BIOGRAPHICAL SKETCH 



of the country. Principal Baird, whose devotion to 
the same cause must ever be remembered, would 
often remark how fortunate it was for the Highland 
Education Scheme to have been thus inaugurated 
by Dr. Macleod. The speech was at once appre- 
ciated by Dr. Andrew Thomson, and by him inserted 
in the Edinburgh Christian Instructor (July, 1824). 

" The proceedings of the church in this matter 
of Highland education rest from the first on cer- 
tain principles which have been generally acted 
on. The proprietors were to provide the school 
buildings, and a portion of ground for cultivation 
and for pasture ; the schools were to be placed where 
they were most needed ; the acting committee were 
to learn from time to time, by such means as they 
appointed, whether and with what various degrees of 
success the schools were answering their purposes. 
For these reasons it was seen that a visit to the 
Highlands, deputed by the acting committee, was 
indispensable. Principal Baird accordingly pro- 
ceeded on a tour to the West Highlands, and had 
the benefit of being accompanied by Dr. Macleod. It 
was owing not a little to the very exact knowledge 
of the country possessed by the latter, that the Assem- 
bly schools in that quarter have been so remarkably 
well placed. At the same time, the intercourse 
with proprietors to which this visit gave occasion, 
had the best effects upon the object of the mission, 
by inclining them to its effectual support. In one 
instance, after the lapse of ten years, a proprietor 
in the west aided the Assembly Committee in a 
way not to be forgotten : they had petitioned 
government for an endowment of parish schools in 
the parliamentary church districts of the Highlands, 
and the success of that effort was more owing 



OF THE AUTHOR. 



XXV 



to the persevering influence of Walter Frederick 
Campbell, of Islay, than to any other individual. 
The grant was confirmed, and the mode of its 
application settled soon after by Act of Parliament. 

" Dr. Macleod often recommended to the Educa- 
tion Committee to secure some amount of fixed 
capital, against the accident of occasional short- 
comings in the supply from voluntary contribution. 
This object he himself furthered in 1838, by pre- 
senting from a committee for the relief of Highland 
destitution, a surplus sum of £3300 contributed 
at a late date from the East and West Indies, and 
then transferred, with the proper authority, fov the 
kindred purpose of Highland education. 

" Dr. Macleod could not be so much connected 
with any undertaking without leaving upon it 
impressions of his sound sense and sagacity. In 
other relations, courtesy and kindness to all were at 
once the natural and the principled habit of his 
mind. You know how great a portion of his time 
was given to unnoticed acts of beneficence ; and 
not the least welcome to his help were the hum- 
blest of those that came about him. Of all these 
qualities the Education Scheme in some manner felt 
the benefit," 

The Education Scheme became rapidly one of 
the most successful, as it was unquestionably one of 
the most important, connected with the Church of 
Scotland. It now embraces 233 common schools, 
attended by upwards of 22,000 pupils, with 110 
sewing schools besides. 

Although the visitation of the Western Isles, 
along with Principal Baird, for the establishment of 
schools, took place upon my father's removal from 
Campbeltown, I will conclude this notice of his 

d 



XXVI 



BIOGRAPHICAL SKETCH 



labours in this field in behalf of the Highlanders by 
an incident which will show the catholic spirit in 
which this blessed work was conducted : — 

"We waited," says ray father, "at Lismore upon 
the Roman Catholic Bishop Macdonald, who received 
us with great cordiality, and gave us letters to all 
his priests in the north, recommending us and our 
object to their special attention. We explained to 
him at great length the nature of our Education 
Scheme, assuring him that our schools should always 
be open to the Roman Catholic priests, and that the 
catechism of the Church of Scotland would not be 
forced on Roman Catholic children, nor any books 
disapproved of by them." 

But I must return to the conclusion of his ministry 
in Campbeltown. 

He was very unexpectedly offered the parish of 
Campsie in a letter addressed to him by all the prin- 
cipal heritors, whose recommendation the Crown, 
the patron, had pledged itself to comply with. It 

* I may mention here, before passing from Campbeltown, an anec- 
dote illustrative of the tact and humour with which my father often 
averted disagreeable disputes, which arise, too frequently, from the 
peculiarities and crotchets of good men. An old and most worthy 
elder of his felt aggrieved at the dial of a clock having been painted in 
the space reserved for a real one in the steeple of the Gaelic church. 
He expressed very great regret in his being compelled by his conscience 
to bring the matter before the kirk-session, on the ground that nothing 
false should ever be connected with a church. The minister made no 
objections to his proposed motion, but in the course of the conversation 
which ensued, took an opportunity of complimenting his old elder on 
the youthfuluess of his looks, especially on the fine dark head of hair 
which adorned his venerable head. " Hoot, toot ! " replied the elder, 
" you are going too far, sir ; for you know it is a new wig." " A wig ! " 
exclaimed the minister ; " you an elder, to wear a wig ! Is not false 
hairs on the head of an elder of the church worse than a false clock on 
the steeple of a church ? " " Aweel, aweel," said the old elder, "ye hae 
me there, minister ; and I think we'll let baith alane ! " 



OF THE AUTHOR. 



xxvii 



is unnecessary to state the many reasons which in- 
duced him — chiefly a rising family with increasing 
expenses and a miserable living — to leave Camp- 
beltown for Campsie. It was a sore and trying 
struggle to leave. But he did so, and never saw 
cause to regret his having done so. He says in his 
autobiography : — 

"I shall not attempt to describe the feelings of 
heartfelt sorrow with which I came to the resolution 
of parting with the people of Campbeltown. I was 
the first minister since the Reformation who had 
removed from it ; while there have been since then 
no fewer than seven clergymen who have been 
ministers of that parish. I called on all my friends 
in the country, especially on my worthy elders, and 
a painful trial it was. I preached my farewell ser- 
mon ; and could I have known beforehand the scene 
which I then witnessed, and the feelings that I 
myself experienced, I do believe that no inducement 
would have tempted me to leave them ; indeed, I 
was brought to feel as if I was committing sin in 
doing so." 

It was no wonder, indeed, that leaving Campbel- 
town was such a wrench to my father's heart. In 
spite of all his difficulties, it had been the scene 
of a successful ministry ; where he had made many 
warm friends, had lived in perfect harmony with all 
parties, and had spent the first years of his long 
and happy married life. 

He was succeeded in Campbeltown by the Rev. 
Donald Smith, the talented and admirable son of 
his predecessor, Dr. Smith, and he had the great 
satisfaction of having been in no small degree 
the means of obtaining for him this appointment. 
Air. Smith was, to the grief of his people and of all 



xxyiii 



BIOGRAPHICAL SKETCH 



who knew him, prematurely cut off in the midst 
of his successful labours. His colleague, Dr. Mac- 
naughton, was translated, first to Arran, and sub- 
sequently to his present parish of Lesmahagow. 

My father was admitted minister of Campsie, 1 1th 
August, 1825; and as he records, "he received a most 
hearty welcome from his parishioners of every rank. 
The heritors were chiefly resident; and by one and all 
of them both I and my family were ever treated with 
the utmost kindness." The parish was a very large 
one, extending several miles in length and breadth, 
with a population of upwards of 6000, including a 
highly respectable class of farmers ; while the great 
majority were connected with various manufactures. 
There were but two churches in the whole parish ;° 
one belonging to the Relief — presided over by a 
very simple-minded good man — situated in the 
centre of the large village of Lennoxtown ; and the 
parish church, a small dilapidated building, the 
grass growing on its floor, and its light feebly 
glimmering in "the clachan," near the manse, but 
far removed from the bulk of the population. After 
many difficulties, which need not here be recorded, 
the heritors, whom he found engaged in a lawsuit 
on the subject, were at last induced to build a new 
and commodious church, worthy of the parish, in 
Lennoxtown ; and which, though removed nearly 
two miles from the manse, was placed where it should 
be — in the midst of the people. He now found him- 
self ministering to a large congregation, aided by 
an attached eldership, and amidst as warm friends 
as those whom he had left behind him. 

Though my father was in a lowland parish, his 

* Since then a small Free church and Catholic chapel have been 
added to the number. 



OP THE AUTHOR. 



xxix 



heart was in the Highlands ; or, as I once heard 
Lord Cockburn say of him, " If his heart was seen, 
1 am sure it would be dressed in a kilt ! " There 
were many Highlanders in Campsie, and he had as 
often as possible a Gaelic service for their benefit. 
Among many valuable " presentations " in the pos- 
session of his family, each testifying to the kind 
and grateful sense entertained of his labours by the 
donors, there is one from the Highlanders of Campsie. 

It was also during this period of his ministry 
that he engaged in those literary labours in behalf 
of his countrymen, some of which are published in 
this volume. The first which he undertook was 
the Gaelic " Collection," for the use of Highland 
schools. And what more valuable contribution 
could a wise and good man give to his country than 
a schoolbook in every respect thoroughly adapted 
to meet the educational wants of each succeeding 
rising generation of its people ? 

Then followed the "Mountain Sketch-book," and 
those Gaelic monthly periodicals, which mark a new 
and important era in modern Celtic literature. There 
was "The Gaelic Messenger" (Teachdaire Gaelach), 
begun in 1830, which was continued for two years; 
followed in 1840 by "The Traveller of the Glens " 
( Guairtear nan Gleann), which lasted three years. A 
third, "The Mountain Visitor," was undertaken in 
1848 by his son-in-law, the Rev. Archd. Clerk, now 
minister of Kilmallie, to which my father contributed 
several articles. The first magazine was suggested 
by his dear friend, Dr. Baird, well called " the High- 
lander's friend," who drew out the prospectus, and 
the plan on which he thought it should be carried 
on, which was intended not so much to satisfy as to 
stimulate the Highland mind, through the Gaelic lan- 



XXX 



BIOGRAPHICAL SKETCH 



guage, to seek in literature what could be afforded 
through the English language. 

In these publications appeared not only original 
articles both in prose and poetry by himself; but also 
some of the most inimitable translations ever made 
from one language into another, such as "The Burial 
of Sir John Moore," Logan's " Ode to the Cuckoo," 
" John Gilpin," and others. He had intense delight 
in those literary labours, not only as furnishing 
useful and stimulating knowledge to his country- 
men, but as reproducing in a new form, and with, I 
may be permitted to say, hitherto unrivalled genius, 
the manners of a people and a time with which he 
was so familiar, and with which he so deeply 
sympathized, but which have almost passed away 
"on their wings from Morven." If they find a 
refuge anywhere from the encroachments of reck- 
less, and in not a few cases unprincipled clearances, 
it is in some favoured spots under the old landlords, 
or in our vast colonial empire ; for of our Highland 
emigrants it may be said — 

" 5Yom the dim shieling on the misty island 

Mountains divide us and a world of seas ; 
But still our hearts are true, our hearts are Highland, 

And we in dreams behold the Hebrides." 

How well I remember my father's happy smile, 
and quiet enjoyment visible in every feature, while 
writing those "Dialogues," here reprinted: and 
how often between laughter and tears he tried in 
vain to read them aloud to my mother, or to his 
venerable friend and amanuensis, Mr. Patrick 
Macfarlane, one of the best Gaelic scholars of his 
day. Those alone who can appreciate their mar- 
vellous pathos and humour can understand the 
feelings of the author of such inimitable produc- 



OF THE AUTHOR 



XXXI 



tions. There are not many more touching stories 
than "The Emigrant Ship," for example — which 
few can read without tears — though it is impossible 
to convey through the medium of a translation into 
English the exquisitely picturesque descriptions or 
touching expressions of the original. 

My father was ably assisted by many friends, 
such as the Rev. Mr. Maclean, now Free Church 
minister of Glenorchy; Rev. Mr. Clerk, of Kilmallie; 
Rev. Mr. Maclean, Tiree ; Rev. Mr. M'Gregor, 
Inverness ; the late Mr. Lachlan Maclean, &c. ; 
and though last not least, by one of like genius 
with himself, his brother, the minister of Morven. 

But I must here quote, without asking permission 
to do so, from a kindly paper sent to me some years 
ago by a layman of great intelligence, belonging to 
a dissenting church, and one in all respects highly 
qualified to give his opinion on Highland literature. 
He says : — 

"Although the 'Gaelic Messenger' w T as looked 
for with great interest, yet the Highlanders could 
scarcely believe their eyes and ears when they either 
read or heard read, in pure idiomatic Gaelic, articles 
written with great spirit on almost every subject 
that could interest them. With the exception of a 
trifling effort that was made in 1802, this was the 
first attempt to give the Celt a monthly periodical 
in his own vernacular. Month after month the 
' Gaelic Messenger ' paid his welcome visits, and 
touched chords in Celtic hearts till then untouched, 
and created a thirst for knowledge yet unquenched. 
Although there was a good deal of original poetry, 
both religious and secular, printed and circulated 
before 1828, yet there were scarcely any original 
prose works ; nearly all the books in circulation 



XXXII 



BIOGRAPHICAL SKETCH 



were translations. When this is taken into con- 
sideration, it can easily be imagined how acceptable 
all the variety of information that was supplied 
must have been. 

"The matter given in the 'Messenger' may be 
arranged under three heads, viz., the Serious, the 
Instructive, and the Amusing. Under the head 
Amusing, I include those inimitable dialogues on 
popular subjects, which convulsed with laughter so 
many fireside circles, and which are so truly charac- 
teristic of Highland customs and manners, and 
through which so much useful information has 
been conveyed. The manse of Campsie (Clachan 
Champsiè) is endeared to Highlanders as the place 
from which emanated such instruction and amuse- 
ment. 

"Dr. Macleod may also be looked upon as the 
connecting link between the oral and the written 
literature of the Celt. Perhaps some will smile at 
our oral literature, but such we have ; and any one 
who is sceptical on this point, let him glance at the 
four bulky volumes of ' West Highland Tales ' col- 
lected and translated by J. F. Campbell, and be 
convinced. Many well meaning men would throw 
all such aside as pernicious and trashy ; but the 
Doctor had too high an appreciation of the wisdom 
of our ancestors to do that. On a public occasion, 
more than thirty years ago, he uttered the following 
expression, which brought heavy censures upon him 
from various quarters : — ' The superstition of the 
Highlands, dark and wild as it may appear, had a 
happy tendency in forming the character of the 
Gael.' Any one who is disposed to controvert this, 
I would refer him to Mr. Campbell's introduction to 
the 'West Highland Tales,' already mentioned, and 



OF THE AUTHOR. 



XXXU1 



he will find this matter placed in a light that cannot 
fail to make him at least look with interest on our 
oral literature. Dr. Macleod has preserved one 
specimen of these tales, with its excellent moral, in 
the ' Mountain Sketch-book ; ' and would that the 
legions of immoral stories issuing weekly from a 
profane press were superseded by stories so moral 
in their tendencies as either this one, or those 
collected by Mr. Campbell. But while Dr. Mac- 
leod had used his pen to preserve what was really 
worth preserving, yet no one has done more by his 
teaching — witness, for example, his tale of Coire- 
na-sithe — to explode the belief in witchcraft and 
ghost stories." 

In addition to those works for the Highlanders, 
my father published a Gaelic dictionary, his object 
being to afford facilities to the Highland youths 
when leaving school to acquire a better knowledge 
of the English language. 

Another important contribution of his to his 
Celtic brethren was a metrical version of the Psalms 
of David for the use of the church in Ireland. It is 
a noteworthy fact that the Irish Established Church, 
with some millions in Ireland speaking the Irish 
language, had never published any edition of the 
Psalms for their use ! My father was induced to 
undertake this work by what he had seen and heard 
during, to him, a memorable tour in Ireland ; and 
more especially by the representations made, and 
the encouragement given to him by the Synod of 
Ulster, which he had addressed, and with whose 
members, especially with Drs. Cooke, Morgan, 
Kilpatrick, &c, he enjoyed an intercourse which was 
a source of gratification to him all his life after- 
wards, and which I rejoice to know was cordially 



XXX IV 



BIOGRAPHICAL SKETCH 



reciprocated on their part. While arranging 
this version of the Psalms he had the benefit of 
the assistance of Mr. Thaddeus Connellan, a most 
remarkable man, and whose long and useful life 
ought to have found a biographer before now in 
Ireland. "Taddy," as he was familiarly called, 
lived for months in the manse of Campsie, not only 
as a useful transcriber, but also as a most agreeable 
companion, an enthusiastic Irishman, and one who 
by his labours had done more than any then alive 
for the moral improvement of the Irish-speaking 
population, Catholic or Protestant. This edition of 
the Irish Psalter was dedicated by permission to 
King William IV., and was cordially accepted by 
the highest ecclesiastical authorities of the English 
and Irish Church. 

But I must bring this portion of his life to 
a close. 

Campsie witnessed the first break in his numerous 
and happy family. He lost a dear son at seventeen. 
His mother also died suddenly, in his house. She 
greatly loved him, and was greatly beloved by him. 
The impassioned loud cry of distress from the grey- 
haired man evidenced the sense he had of the 
precious link which connected him with his birth. 

While he was in Campsie the first outbreak of 
cholera which occurred in this country made its 
appearance in the parish. It is as difficult now as 
it was to reflective people then, to comprehend the 
strange feelings which it excited among the more 
ignorant of the people. They became the slaves of 
what might be called hysterical delusions. A spirit 
of wild fear and deadly hate seemed to be roused. 
They accused the physicians even of poisoning the 
wells. In one of the villages of the parish where a 



OF THE AUTHOR. 



XXXV 



death had occurred, a crowd of ignorant people 
gathered and threatened to oppose the removal of 
the dead body! My father went to the village, 
entered the house, assisted to get out the coffin, 
placed it in a cart, and when a formidable line was 
formed across the road to obstruct the funeral, and 
the rein of the horse was seized, he commanded 
silence and addressed the people. He said that 
this was the body of a poor stranger, an Irishman ; 
that he himself, as a Highlander, was equally a 
stranger ; that as such he would protect his poor 
brother ; and he warned them that if any man dared 
to hinder his burial, he would give orders that the 
coffin should be left at that man's door ! I need 
not add that the funeral was allowed to proceed, 
and that no mob ever afterwards assembled to 
exhibit their folly. 

But another, and the last of his ministerial 
changes now took place. 

For many years my father had been in the habit 
of assisting his friend Mr. Maclaren at the dispen- 
sation of the sacrament of the Lord's Supper in the 
old Gaelic church, Ingram Street ; and when a 
vacancy occurred in that congregation by the death 
of Mr. Maclaren, he was unanimously called to be 
its minister. The call was accepted. He left 
Campsie with the regret which could not but be 
felt by one who had been so happy as its minister. 
But he judged, and judged rightly, that all his 
talents as an English, and especially as a Gaelic 
preacher, could be employed with greater advantage 
to his church and country in a city like Glasgow, 
in which the Highland population alone numbered 
probably fifty thousand. 

He was succeeded in Campsie by Dr. Robert Lee, 



XXXVI 



BIOGRAPHICAL SKETCH 



whose learning and ability have since tnen made 
his name so well known. 

And now began that last period in my father's 
life, which was employed as actively as ever for 
twenty years, until he reached his jubilee in 1858. 

This period embraced the most stirring times in 
the later history of the Church of Scotland. It saw 
the beginning of the great "Voluntary" contro- 
versy, and its ending in the New Secession of 1843, 
with all those years of ecclesiastical war, which 
caused "disruptions" in almost every parish, and 
in thousands of families. No part of the country 
was so affected as the Highlands, where, from the 
fervid genius of the people, a spirit was generated, 
and scenes took place, which to the next genera- 
tion, and indeed to many in this one, might seem 
incredible. 

My father was thrown necessarily into the seeth- 
ing current, which swept through every part of the 
land. While holding decided and consistent views 
in State and Church politics, being from his very 
nature a conservative in both, yet he was essentially 
" moderate," in the best sense of the word. He 
never was bitter in his opposition — never personal 
in his animosities — never advocated extreme mea- 
sures, but such as might reconcile rather than 
divide parties. He was too sympathetic to be a 
violent partizan. 

It would be utterly in vain to attempt in a sketch 
so brief as this to do more than allude to his public 
labours during those years. His eloquent speech 
at the great Peel banquet is not forgot by those 
who heard it.* His attempts at a later period to 

* Sir Robert Peel had a great regard for my father, and showed it in 
a way that speaks volumes for his kindness of heart. One of the olde? 



OF THE AUTHOR. 



XXXVII 



effect a fair and liberal settlement of the Church 
question, the evidence of which — though preserved 
chiefly in a large private correspondence — is known 
to those who took a part in those discussions and 
attempts at preventing a separation. 

His public appearances were many, and always 
eloquent and impressive, whether in behalf of the 
church, and her ample freedom as a church of Christ, 
with a constitution established and protected by law, 
or in advocating her various schemes of usefulness. 

The heaviest and most difficult work imposed upon 
him at this time, in connection with the church in 
the Highlands, was the filling up of vacant parishes, 
in most of which the great majority of the people 
naturally left the church with their pastors — who 
alone had been their instructors in church politics 
as well as in the gospel — pledging themselves in a 
way which by not a few has been recognized almost 
as binding as an oath, never to return to the old 
church, but to oppose it by all the means in their 
power. The preachers qualified to instruct in Gaelic 
are always comparatively few ; but when even their 
ranks were thinned, the difficulty of selection was 
immensely increased, and never could be made, on 
the whole, satisfactory to patrons or people. The 
incessant labour of this time, with its pain and 
anxiety, told upon his health and strength more 
than anv work in which he had ever been engaged. 

He published at this time a most effective dia- 

members of Parliament now alive, kindly communicated to .me a few 
years ago, the following anecdote : — " I was sitting beside Sir Robert 
on the opposition side of the house, when he turned round to me and 
said, 'Your friend Dr. Macleod dines with me to-morrow; will you 
come and meet him ? He is a noble character and is in my opinion 
the very beau-ideal of what a clergyman ought to be.' " 



XXX Vlll 



BIOGRAPHICAL SKETCH 



logue in Gaelic on the Church question, which, to 
say the least of it, must have convinced even 
opponents, who were able and willing to read it, 
that there was another side of the question, vexed 
and intricate as it was, which intelligent, well 
informed, and pious ministers, as well as the judges 
of the Court of Session and of the House of Lords, 
could honestly receive. But this dialogue is not 
reprinted, as I have no wish to associate his name 
with a controversy which like many others will pass, 
and indeed is rapidly passing, into new and different 
forms; and which certainly he and others who were 
engaged in it, see now only in the light of heaven's 
perfect knowledge, peace, and love, as we ourselves 
expect one day to do. 

It was during this latter period also of his minis- 
try that another great, and in many respects more 
pleasing and satisfactory work than controversy, 
was given him in God's providence to accomplish ; 
and that was, aiding to find supplies of the neces- 
saries of life for his starving countrymen. 

As those for whom I chiefly write well know, the 
Highlands was visited with two grievous famines, 
the first in 1836-37, and the second ten years later, 
in 1846-47. These famines were caused by the 
failure of the potato crop, which necessarily affected 
that portion of the population whose chronic state 
of poverty was such that, when the potato failed, 
they had nothing to fall back upon. 

* This poverty did not arise from any marked increase in the popu- 
lation. In Argyleshire the population, which in 1801 was 81,277, was 
half a century later but 89,298. In Inverness-shire the population, 
which in 1801 was 72.072, was half a century later 96,500. In neither 
county did any poor-law exist during the former period, or until very 
many years afterwards ; while at the end of the half century the rates 



OF THE AUTHOR. 



XXXIX 



To relieve his starving countrymen, my father, 
along with Mr. John Bowie, W.S., Edinburgh, 
visited England (in 1836-37), and addressed large 
and influential meetings in the principal towns, 
ending with a great meeting in London, presided 
over by the Lord Mayor. Never were more eloquent 
appeals made ; and the result, aided, of course, by 
the energetic co-operation of very manj 7 , but chiefly 
through the vivid impressions conveyed by him of 
the terrible famine, was the raising ultimately of a 
princely sum from subscriptions sent from every 
part of the world, including some from even the 
natives of China and of Hindostan. In 1846-47 
a Central Board was formed in Edinburgh, made 
up of previously existing committees, and having 
branches in Edinburgh and Glasgow — the former 
managing the relief distribution for the Northern, 
the latter for the Western counties. My father's 
labours in connection with the Glasgow section 
were incessant, and entailed upon him an incredible 
amount of correspondence. I have before me one 
list of subscriptions amounting to upwards of £3300 
sent to the fund through him, and contributed by 
hundreds of individuals. 

It is unnecessary here to discuss what effects, 
socially and morally, were produced by the dis- 
pensing to the Highlands a charity amounting to 
some hundreds of thousands of pounds. The ten- 
dency to produce the dependent and beggarly spirit, 

amounted to upwards of £18,000 in Argyleshire, and to upwards of 
£15,000 in Inverness-shire. The poverty was intensified by the emi- 
gration of the able-bodied, and by the slow absorption of small farms into 
great sheep-walks and deer forests, and by the cotters being thereby 
deprived of their small stock, and of work also, or driven into unpro- 
ductive sea-side villages. 



xl 



BIOGRAPHICAL SKETCH 



and to foster sloth, was acknowledged and deplored 
by all. As a stimulant to wisely-regulated emigra- 
tion, it was a blessing; as encouraging a rash and 
reckless depopulation of the country, it was the 
source ot much needless and covetous oppression. 
The few thousand pounds of the surplus funds 
collected in 1837 which were set apart for educa- 
tion, and which again, in 1847, as proposed by my 
father, purchased admission into the hospital of 
Glasgow for a certain number of suffering High- 
landers, were perhaps the results which are least 
alloyed with any regret. 

In the year 1847 he was deputed by the General 
Assembly, along with his brother and another 
clergyman, Mr. Ross, minister of Tobermory, to 
visit Skye and the more distant Hebrides, with 
regard to the spiritual state of these districts, con- 
sequent on the secession of 1843. An elaborate 
report was prepared and submitted to the ensuing 
Assembl} 7 , containing most important statements 
regarding the past and then condition of several 
parishes. But from some cause or other of which I 
am ignorant, no action was taken by the Assembly 
upon it, to the great astonishment and disappoint- 
ment of the deputies. 

But I have said nothing regarding that work for 
the benefit of the Highlanders which was specially 
his as minister of the new church of St. Columba. 
He necessarily from his position and influence took 
a chief part in erecting this large and handsome 
church from the proceeds of the sale of the ground, 
opposite the present Royal Exchange, on which the 
old one was built. He had the happiness ere long 
of seeing it not only free of debt, but endowed ; 
partly through the wise investment of the surplus 



OF THE AUTHOR. 



xli 



money remaining from the price of the sale of the 
old church, and partly from voluntary subscriptions 
raised by himself. He also obtained a special clause 
in an Act of Parliament, giving churches in cities, 
erected for the benefit of Highlanders, legal juris- 
diction, not over any district, but over the hearers 
in every district who demanded the services of the 
Gaelic minister. 

St. Columba congregation, from first to last, in 
every struggle and conflict, nobly and enthusiasti- 
cally stood by him, giving him every encouragement 
and support possible. No secession affected them — 
more than waves beating against a rock. He was 
proud of them, and they of him ; or more truly, they 
were mutually thankful to God for their peace and 
prosperity. Managers, elders, and people were his 
leal and loyal friends. Sufficient evidence of this 
cordial support on the part of the congregation was 
afforded by a great meeting held in the City Hall. 
What occasioned it was the attempt of half-a-dozen 
young men, with possibly twenty adherents, to create 
the impression that St. Columba congregation was 
seriously divided by the controversy which ended in 
'43. A "St. Columba Church Defence Association " 
was largely placarded over the city, and met in a 
neighbouring Gaelic church to receive addresses, 
&c, from leading clergymen, as if it was the sign of 
a great and important movement. The insignifi- 
cance of this miserable attempt to disturb a united 
congregation, and the real feeling of the congregation 
itself towards their pastor, and their adherence to 
the cause which he represented, were proved by an 
address, signed by upwards of 1200 seat-holders, 
which was presented, along with a handsome service 
of plate, in name of the congregation, by his friend 

f 



xlii 



BIOGRAPHICAL SKETCH 



the excellent and learned Professor Ramsay, of the 
University, and one of the members of his church. 
Never was there a more enthusiastic meeting, and 
never did he value more the friendship of his people, 
nor enjoy more the testimony of a good conscience 
towards God and man. 

But it is impossible to give any one beyond the 
members of his own family any adequate idea of how 
each day in Glasgow was occupied by the demands 
made upon his time, labour, and influence, not b} r 
his large congregation chiefly, which would have 
been only what he had cause to expect, and what 
he would have cheerfully attempted successfully to 
meet ; but the whole Highlands seemed to claim 
him as their own. Every forenoon filled his lobby 
with innocent, confiding souls from distant glens 
and islands, who seemed to think that he had 
only to " speak," and whatever they asked was done, 
more especially as they " had never asked a favour 
before," and had brought letters to him from laird, 
factor, schoolmaster, minister, or old friend of 
his own. The requests made were as varied as 
their wants : — Strong men to get into the police ; 
infirm men or women to get into the hospital ; 
parents with their boy looking for a "situation," 
or their daughter for service ; crofters or farmers 
ejected from their "holdings," and wishing to emi- 
grate, but where, and how ? — seekers after relatives 
at home or abroad, lost in unknown recesses among 
the wynds of Glasgow or woods of Canada ; the 
poverty-stricken stranger, solitary as a wandering 
sheep in the great city, and craving assistance to get 
back to the hills, or to obtain as his last resource 
legal charity and redress from poor's boards, who 
had paid no heed to his complaints ; old soldiers 



OF THE AUTHOR. 



xliii 



and sailors anxious for an increase of their pen- 
sions; hundreds seeking "lines" to get work; eager 
hunters after fabulous legacies, whose heirs among 
Macleans, Camerons, or Campbells, &c, had, " as 
they were told," been advertised for — all and sundry 
came to him to tell their long stories and obtain his 
aid. It was more than flesh and blood could stand ! 
It was enough to wear out the most patient spirit ; 
for it was itself a severe labour to convince many 
that he had neither the time nor the power to aid 
them ; while the number which he did aid was 
verily not small ! It is such nameless and endless 
details as these, that are never known, and that leave 
no visible trace behind, which make the life of a city 
minister so distracting and wearying, specially one 
so well known as he was, and with his peculiar 
relationship to the Celtic population in Glasgow 
and in the Highlands. 

* One day a Highlander presented a letter of introduction requesting 
my father to get the bearer into the police. My father assured him 
that he had exhausted all his influence in that quarter, and could not 
obtain any such situation for him. Another and another letter was 
produced with a smile, each succeeding epistle being delivered like an 
additional shot to make sure of his game. My father, much amused by 
this, and being at the same time well assured of the man's respectability, 
at la st consented to testify the fact to the captain of police. While 
writing the note, the urgent applicant drew quietly near, whispering to 
him, " Koo that you're writing, tell him to mak me a sergeant at once ! " 

On another occasion a sick Highlander who applied to him to procure 
medical advice was offered a bed by him in the hospital. The invalid 
refused, on the ground that the doctors would kill him for the sake of 
obtaining his body, make " saw " (salve) of his bones. &c. But his 
scruples were overcome by my father promising to visit him regularly. 
He at last brought his patient the good news of his being pronounced 
convalescent, and able to return home. The Highlander seemed much 
cast down by the intelligence ; and taking my father aside, whispered 
to him, that since he had got him in, he hoped he would be able to 
keep him in until the term day, as he ; 'had such good meat and drink 
for nothing, and was so extraordinar comfortable ! " 



xli\ 



BIOGRAPHICAL SEKTCH 



My lather had now reached, in the good provi- 
dence of God, the fiftieth year of his laborious and 
faithful ministry. This event was celebrated by his 
congregation by a great meeting held in the City 
Hall, the last, I need hardly say, which he ever 
attended. Such celebrations as this are always 
affecting ; for there are few more solemn and touch- 
ing sights than that of a good man, more especially 
a faithful Christian minister, about to finish half 
a century of a useful life. When this, as in the 
instance before us, can be done with the thorough 
respect and hearty affection of those who have known 
him best, and in all the varied scenes of their own 
life have come into closest contact with him, whether 
as a teacher, a pastor, a friend, or as a near and dear 
relative, it is one of the most striking and solemn 
evidences which earth can afford of the grand result 
of a right improvement of God's munificent talents 
for the good of our fellow-men and for his own 
glory. Such a meeting as this was as the sailing 
into port for the last time of an old ship ending 
her many long and perilous voyages, after having 
encountered and successfully overcome every storm ; 
or the welcome given to a warrior on his return 
from a perilous campaign, in which he has fought 
and conquered with unflinching courage and chival- 
rous constancy. It is also, in such a case as his, 
like a farewell to time, with all its noble duties 
and manifold trials ; and a gentle transition into 
eternity, with its blessed rewards from grace and 
its perfect rest in God. This jubilee was in some 
respects peculiarly pleasing. No sun could set 
with greater brightness than his. He was sur- 
rounded by those whom he best loved on earth — 
by his wife, the loving, wise, faithful, and devoted 



OF THE AUTHOR. 



xlv 



sharer of his long life, with all its joys and sorrows; 
by his four sons, all filling honourable positions in 
society, and two of them, like himself, in the holy 
ministry ; ° by four daughters ; by two sisters ; by 
his well-known brother, Dr. Macleod, of Morven, 
and his two sons, both able ministers of the church ; 
by a son-in-law in the ministry ; and by loving 
daughters-in-law and his children's children ; with 
brother ministers, some of them of other denomina- 
tions; and by " troops of friends ! " What a glorious 
reward was this ! An old poet has said — 

" How seldom doth a good man get what he merits ; 
How seldom doth he merit what he gets." 

But my father had the satisfaction of having received 
from the people in every parish in which he had 
ministered, substantial tokens of kindness which 
expressed a sense of his merits on their part such 
as he could not himself have thought of. At this 
great jubilee meeting, his family were presented not 
with loving words only, though so precious, but also 
with the highly valued gift of his portrait, a beautiful 
work of art by the late Mr. Graham Gilbert. And 
thus, amidst all that could cheer, and soothe — all that 
could fill his heart and the hearts of those to whom 
he was most dear with deepest thanksgiving to God 
— he retired from public life into that holy quiet 
within the bosom of his family, which is the most 
blessed path in old age to the family above, and to 
the perfect rest in God. 

After this time he preached occasionally in St. 
Columba church, though his able assistant, elected 

* His beloved widow still remains. His sons are : — Dr. Macleod, 
minister of the Barony; John Macleod, Esq., manager of the Union 
Bank, Kirkcaldy ; Dr. George Macleod, surgeon, Glasgow ; and Rev. 
Donald Macleod, minister of Linlithgow. 



xlvi 



BIOGRAPHICAL SKETCH 



also as successor, Mr. Strachan, took upon him 
the work of the congregation, with great accept- 
ance. His premature death was felt by all who 
heard him, or who knew him. My father during 
those last few years was able to conduct family 
worship, and never with more tenderness and 
unction, though never able to rise from his chair. 
His thoughts and interests slowly receded, in the 
advance of bodily weakness, from the circumfer- 
ence of public and outside things, becoming more 
and more concentrated on the members of his 
family and his more immediate friends. The High- 
lands and Highlanders, and the many incidents and 
stories of his early life, with recollections of minis- 
terial labours among his dear congregation, were 
subjects always fresh and new to him. This time 
of retirement was blessed indeed to his own spirit, 
and to all around him, in spite of the bodily infirmi- 
ties so generally inseparable from the decade follow- 
ing the threescore years and ten. 

But the end came at last ; it came without any 
warning. In the middle of the night the cry was 
heard, low and soft, " Behold the Bridegroom 
cometh ! " It was met by him in peace. No other 
words were heard from him by my mother, who 
watched him to the last with that true love which 
grows brighter with years, than "My darling," as 
she flew to his aid, and thus received his last loving 
embrace. Soon all the members of his family in 
Glasgow were round his silent form ; and as we 
gazed on his noble face and snowy locks reposing 
on the pillow as in sleep, we all experienced, in the 
midst of deepest sorrow for his loss, unspeakable 
gratitude for the peaceful and painless ending of his 
life, and for our having so long been blessed by his 



OF THE AUTHOR. 



xlvii 



calm wisdom and never-failing love. No parent 
ever left behind him a family more devoted to his 
memory. 

His funeral sermon in Gaelic was preached by his 
old and valued friend Dr. Macfarlan, of Arrochar ; 
and in English by another highly valued friend, 
the son of his most attached elder in Campsie, the 
Rev. Dr. Mathieson, of Montreal. 

The funeral was a public one. But there was 
me feature in it which those who noticed it will 
never forget— one to us more touching than even the 
long line of carriages in which leading citizens and 
men of every party kindly followed him to the grave; 
and that was the number of the poor Highland men 
and women who accompanied the procession until it 
left the city, very many tottering in their weakness, 
helped along by those stronger than themselves, 
and weeping as they went for their pastor and their 
friend. He was buried in Campsie, beside the 
new church, which he had been the chief means of 
erecting, and beside more than one dear child and 
relative, and in ground which itself was a mark of 
love, because given by the heritors to himself and 
family. 

There we left him. But he is not likely to be 
forgotten in this generation, least of all by those of 
his countrymen who know what he did for them. 
And I venture to say that as long as there exists a 
people upon earth speaking the Gaelic language, 
and able to appreciate its power and beauty, its 

* A Highland woir.an one night came to the door of his house when 
lie was lying in his coffin. She implored the Highland servant, who 
received her, with most earnest accent to see him ; and rapidly following 
her, she embraced his coffin, kissed his face, and disappeared. Who 
she was we know not. 



xlviii 



BIOGRAPHICAL SKETCH. 



eloquence and pathos, linked to worthiest thoughts, 
so long will the name of " Norman Macleod " be 
remembered, honoured, and beloved — " An là a 
chi 's nach fhaic." 

I trust I may be pardoned if my Memoir, from 
want of space, should seem to any to be meagre and 
imperfect ; and also if, from the devoted admiration, 
reverence, and affection of a son, it should appear 
to some to be in the least degree exaggerated. 

I have only to add, as the last of many blessings 
commenced with him, that he was succeeded by his 
nephew, Norman Macleod, the choice of the con- 
gregation and family, and that chiefly because " he 
is one of like spirit with himself :" and finally, that 
St. Columba congregation, anxious to the last to do 
honour to their old and beloved pastor, placed a 
noble marble bust of him in the lobby of his church, 
for ever to connect his name with the last and most 
important sphere of his long and happy ministry. 



CARAID NAN GAIDHEAL 



A' CHEUD E ARE ANN. 



A LUCHD DUTHCHA AR CRIDHE AGUS AR GAOIL, 

LE DEADH DHURACHD AR CRIDHE CHU1REAMAID A 
NIS failt' OIRBH. 

BUIDHEAGHAS do Dbia is mòr agus is sòlasach 
an t-atliarracliadh a thàinig 'n ar là agus 'n ar 
linn fhèin air Gàidhealtachd agus air Eileanan na 
h-Alba, a thaobh sochairean spioradail agus meadh- 
onan eòlais. 'S ann da rireadh air an dùtliaich a 
dh'eirich an latha grianach. Ach ged tha e againn 
a nis ann an tomhas raòr 'n a àird' a' mheadhon là, 
cha-n fhad' o'n a chaochail iad a cbunnaic ùr mbad- 
uinn an là so a' bristeadh os ceann nam beann ; là 
'n àigb ! trìd am bbeil lionmhoireachd nan eilean 
ait, agus lucbd-àiteachaidb nan creag a' seinn gu 
ceòlmbor. 

Is fada, gu dearbb, o'n a shearmonaicbeadh Soi- 
sgeul Cbriosd ann an Gàidbealtacbd na b-Alba. Is 
cian o'n a bha I Cbaluim Chille 'n a h-àrd lòchran, 
cba-n e 'mbàin do'n riogbacbd so, ach mar an 
ceudna do dh'iomadh cèarn eile de 'n Roinn-Eòrpa. 
B'fbionnar an tobar de dh'uisge beò a dh'fbosg- 
ladh 's an eilean uaigneach sin, agus b'iocsblaint do 
dh'iomadh dùthaich thioraim, thartmhoir nasruthain 
fhallain a bha 'sgaoileadb uaithe gu fada farsuing. 

A 



2 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



Ach air I thàinig an dà latha ; dhruideadh suas an 
tobar àghmhor so, chinn an droigheann agus an dris 
far an robh an giubhas agus am miortal air an suidh- 
eachadh ; sgaoil ceò agus aineolas air na beanntaibh 
agus air na h-eileanaibh sin air an d'èirich Grian 
na fireantachd le leigheas fo a sgèith. Dh'fhàs 
an dùthaich gu luath mar f hàsach dorcha ; bha àr, 
mort, agus fòirneart a mach air feadh na tire ; agus 
na thàinig a nuas a dh'eachdraidh na linne sin cha-n 
'eil e comasach èisdeachd ris gun sgreimh, gun 
uamhas. Fad' an dèigh do'n Chreidimh Ath-leas- 
aichte 'bhi air a shocrachadh 's na cèarnaibh sin, 
cha robh ar sinnsir ach ann an cor muladach a 
thaobh sochairean spioradail : an uair a thòisich a' 
Chuideachd Urramach ann an Dun-èideann, chum 
eòlas Chriosd a sgaoileadh feadh Gàidhealtachd na 
h-Alba, o cheann sè fichead bliadhna, 's gann a 
bha sgoil 's an dùthaich. A dh'aon chuid cha robh 
leabhar Gaelic ann, air chor 's gu-n robh an sluagh 
anabarrach aineolach air Dia, agus air an t-Slàn- 
uighear. Cha robh Biobuill aca. Cba-n 'eil cs 
ceann seachd bliadhna fichead o'n a chriochnaich- 
eadh eadar-theangachadh an Leabhair Naoimh. Cha 
luaith' a thacbair so na thog Dia suas Comunn a' 
Bhiobuill ann an Lunnuinn, chum am focal a chraobh- 
sgaoileadh air feadh an t-saoghail, ann an cainnt 
gach dùthcha. 'S gu firinneach cha d'rinn iad 
dearmad air a' Ghàidhealtachd. Ach b'ainneamh 
iad fhathast a b'urrainn feum a dheanamh de'n 
Bhiobull, ann an coimeas ris an àireamh mhòr d'an 
robh e mar leabhar glaiste. Cha robh a dhith orr' 
ach so a chluinntinn 's a' Ghalldachd, agus dh'èirich 
Buidheann nan Sgoilean Gaelic suas. Shoirbhich 

* Sgriohhadh so anns a' bhliadhna 1829. 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



3 



Dia leo so air mhodh comharraichte ; bha iad 'n 
am meadhon gu comas a thoirt do mhiltean air an 
fhocal naomh a leughadh 'n an cainnt fèin. Rinn 
iad mòran ; ach bha'n t-anabarr f hatliast r'a dhean- 
amh. Fa dheoidh dhùisgeadh Eaglais na h-Alba gu 
cuideachadh leo 's an t-saothair bheannaichte. Thug 
an duine cneasda, teò-chridheacli sin, G. H. Baird, 
D.D., Prìomh-cheannard arc! Oil-thigh Dhun-èideann, 
a' clmis fa chomhair Ard-sheanaidh na h-Eaglais. 
Sheas cuid de Mhinisteirean na Gàidhealtachd air an 
àm sin r'a ghuaillibh ; choisinn iad gean-maith na 
h-Eaglais agus na rioghachd ; agus a nis tha na 
miltean air am fòghlum anns na sgoilean a tha iad 

àm gu h-àiii a' suidheachadh. 

A bharrachcl air na rinneadh air son na Gàidh- 
ealtachd ann an sgoilean a thoirt doibh, bha Eag- 
laisean ùr' anns a' bhliadhn' a dh'fhalbh air an 
suidheachadh air costas na rioghachd, anns na cèarn- 
aibh a's iomallaiche, far an robh an sluagh cho fad' 
air falbh o Eaglais na sgireachd 's nach robh comas 
ac' (ach ainneamh) air an fhocal èisdeachd. Tha 
ran dhà-fhichead diadhair òg, dealasach a' saoith- 
reachadh anns na h-Eaglaisibh ùra sin — Dia a 
shoirbheachadh leo. Agus thusa, I nan Deòraidh ! 
no, mar thuirt do naomh ainmeil fèin, "I mo chridhe, 

1 mo ghràidh," thus' a cho-pàirtich solus an t-soisgeil 
ri dùthchaibh eile, b'fhada 's bu chian a bha thu 
fhèin gun fhear-teagaisg agus gun ionad-aoraidh — ■ 
bu shàmhach do Shàbaidean, agus bu chianail an 
là naomh, gun aoradh no cruinneachadh sluaigh; 
na h-Eileanaich bhochda 'tarruing fòghluim mar a 
b'fhèarr a dh'fhaodadh iad, o leacaibh-lighe nam 
marbh ; ach is ait a nis r'a èisdeachd do làraichean 
briste a' co-fhreagairt fonn nan salm — 's bòidheach 
air an rèidhlean, dlùth do dh'Iomaire nan High, do 



4 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



thigii-aoraidh ùr ; agus is aoibhneach an guth a tha 
'g ràdh, " Thigibh, rachamaid a suas mar bu nòs, a 
dheanamh aoraidb do Dhia." 

'S grianacb, da rireadh, a luchd-dùthcha ion- 
mhuinn, an là a dh'èirich air Tir nam Beann — 
fàilticheamaid e le dealas naomh, agus do Dbia 
thngamaid an taing. Anns a' bhotban a's isle 
tha'n Leabbar Naomh r'a fliaotainn, agus trid nam 
meadhonan a tha air an cleachdadh, cha bhi, le 
beannachd Dhè 'n an lorg, an leanabh a's bochda 'n 
ar dùthaich gun a bhi 'n a urrainn a leughadh. Tha 
dòchas againn gu-n d'thàinig a nis an t-àm anns 
am faodar feum na's coitchionta a dheanamh de'n 
Ghàelic mar chànainn sgrìobhta, na 'rinneadh 
fhathast air son maith na muinntir aig nach 'eil 
cainnt ach i ; agus air son riarachas inntinn gach 
aoin leis an ionmhuinn i, mar chainnt bhlasd' an 
òige. Dealaichte mar tha Gàidheil o 'chèile le 
monaidhean farsuing, no le caoil leathann, cuid 
diubh a mach air eileanaibh a' chuain, mòran 's na 
bailtibh margaidh, agus air feadh mhachraichean 
nan Gall, 's am barrachd mòr fad' o thir an eòlais, 
fo ghrèin loisgich nan Innsean, no fo dhubhar 
choilltean fàsail America, gidheadh thàinig ('n ar 
barail-ne) an t-àm anns am faod iad conaltradh 
taitneach a chumail r'a chèile ann an cainnt an 
dùthcha fèin. Thàinig, ar leinn, an t-àm anns am 
faodar gach gnè de dh'f hiosrachadh feum ail, a bha 
h-uige so glaiste o Ghàidheil ann an leabhraichean 
Beurla, a chraobh-sgaoileadh air feadh gach glinn 
a's tioraile, agus gach eilean a's uaigniche. Ged 
tha 'Bheurl' air a labhairt le mòran 's na cèarnaibh 
sin, agus ged is ro iomchuidh gu-m buadhaicheadh 
i na's mò agus na's mò, gidheadh 's i 'Ghàelic 
fhathast cainnt na dùthcha: tlu'id linntp-an seachad 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



5 



mu-n caocliail i ; aosda 's mar tha i, bithidh i 
f hat) iast na's aosmlioire, agus fhad 's a tlia i air a 
labhairt leis an t-sluagh, fhad 's a tha i ionmhuinn, 
toigheach leo — fhad 's is ann leatha 'rahàin is urr- 
ainnear an cinn a shoilleireachadh, an cridheachan 
a bhlàiteachadh, 's ann innt' a dh'fheimiar eòlas 
a thairgseadh dhoibh ; agus d'a rireadh, bu neo- 
shuairce, mi-cheanalta dhoibh-san aig am bheil an 
comas so a dheanamh, nach tugadh an oidhirp. 

'S ann a chum an deuchainn so a thoirt, a tha'n 
leabhar ùr so, an Teachdaire Gaidhealach, a nis 
air a chur a mach, cha-n ann fo ainm, no fo sgerth 
Moraire no àrd Thriath dùthcha, ach fo thèarmunn 
agus cùl-taic gach fìor Ghàidheil, anns gach cèarna 
de'n t-saoghal anns am faighear iad. 

Is furasd a thuigsinn nach ann gun mhòran 
smaointean a ghabhadh an t-saothair so os làimh, 
agus da rireadh cha-n ann gun mhòran iomaguin a 
tha sinn a nis a' dol a chur ar guala rithe. Tha e 
soilleir mur gabh sibhse r'ar teachdaireachd, nach 
lad' is dùth dhuinne saoithreachadh ; ma dh'fhàil- 
nicheas an oidhirp le dith luchd-leughaidh, cha-n 'eil 
àrach air, ged nach tugamaid aon bhliadhn' a mach, 
fhad 's nach ann againn-ne 'tha 'choire cha bin aon 
chuid aithreachas oirnn gu-n do thòisich sinn, ni 
mò bhios ar sùil 'an dèigh ar saoithreach. Bithidh 
de thoileachas inntinn againn a smaointeachadh gur 
e maith ar dùthcha a bha 'n ar beachd. Ach c'ar 
son a chuireamaid a' chùis 'an teagamh? Ma 
ghabhas sibhse ris na tha sinne 'tairgseadh leis an 
aon deadh rim, agus an durachd leis am bheil e air 
a chur a mach, cha dealaich sinn, ma's beò sinn, an 
dà latha so. Ma chi Dia gu-m bheil ar saothair air 
son leas ar luchd-dùthcha, soirbhichidh e leinn. 'N 
a ainm-san tha sinn a' tòiseachadh, a' guidhe gu 



G 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



dùrachdach, air sgàth Chriosd, gu-n deònaicheadh 
e a bheannachd dlminne agus dhuibhse. 

Slàn leibh air an am, a ìuchd-dùthcha gràdhach, 
Is sinne 'ur càirdean dìleas, 
Luchd-deasachaidh agus sgriobhaidh an 

t.— o.— TEACHDAIRE GHA1DHEALAICH. 



COMHRADH NAN CNOC. 

LACHANN NAN CEIST AGUS EOGHAN BEOCAIR. 

jj^OGHAN. — Tha thusa 'an sin a Lachainn, mar bu 
J_j mhiann leis na seann daoine, a' leigeadh do 
sgios, air chid gaoitbe 's ri aodann grèine, a' leugh- 
adh mar a b' àbhaist. 

Lachann. — An tu so 'Eòghain, le d' thoulair breac 
'us le d' abhagan beaga, ruadha, a' feadaireachd 's a' 
gabhail an rathaid le crònan dhuanag a'd' bheul ? 
Dean suidhe, 's mur 'eil naidheaclid agad dhomh 
theagamli gu-n toir mi naidheaclid dhuit. 

Eogh. — 'Fhir mo chridhe, 's mis' a ni sin gu 
toileach : b'fhèarr gu-n robh an cothrom agam na 
bu bhitheanta. Is iomadh là airsnealach a tha mi 
'cur seachad, a' siubhal nan cnoc so fèin, gun duine 
ris am fosgail mi mo bheul. Mur bhith Orain 
Dhonnachaidh Bhàin cha-n 'eil fhios agam ciod a 
dheanainn. 'S ann ag aithris "Oran an t-samh- 
raidh" a bha mi 'n uair a thug mi 'n aire dhuit. 

Lach. — Cha saoil mi gu-m bheil an saoghal a' 
cur mòr chùram ort : tha thu 'am bitheantas ann 
am fonn òrain, mar gu-m biodh do chridhe a' mire 
riut. 

Eogh. — Tha *hu fad' ann am mearachd : faodaidh 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



7 



an cridhe a bin trom agus guth an òrain 's a' bheul. 
Mar a thuirt a' ghruagach a bha 'caoidh a leannain — 

" Is trie a bha mo chridhe 'caoineadh 
Ged is faoin a rinu mi 'n gàire." 

Lach. — Faodaidh sin tachairt air uairibh, ach far 
am bi togradh òran agus dhuanag cha-n f haod mòran 
sprochd, no imcheist a bin 'n a thaic. 

Eogh. — Am b' àill leat mi 'bin 'gearan ris na 
cnoic ? Cha chomharadh air anabarr cridheal- 
ais cuid a dh'Orain Dhonnachaidh Bhàin aithris. 
Amhairc mu d' thimchioll o'n lagan fhasgach 
so, agus nach àillidh an saoghal ? Nach e 'n 
diugh latha buidhe Bealltuinn? Bu toigh learn 
riamli e. Nach bòidheach na sòbhraichean le'n 
snuadh òir? Nach binn a' chòisridh cheòlmhor, 'am 
bun nam preas agus 'am bàrr nan dos ! Am bheil 
e na's ceadaichte dhuinn amharc a mach air na 
nithean so, na 'tha e leughadh mu'n dèidhinn ann 
an cairmt ghloin, thaitnich nam hard? Cha chins 
f harmaid leam fhèin cridhe an duine sin, a tha cho 
trom, an-togarrach, 'an tùs a' Chèitein, 's a tha e 
ann an dùdlachd a' gheamhraidh : tha gach doire 
agus gleann an diugh a' seinn òran an t-samhraidh, 
's am bac thu mise? Falbh, tog dheth a Lachainn ! 

Lach. — Air d' athais 'Eòghain — cha-n 'eil mis' 
a' di-moladh " Oran an t-samhraidh: " b' fhèarr gu-n 
robh gach òran 'n ar cainnt cosmhuil ris ; ach is rud 
a tha 'cur doilgheadais orm a smaointeachadh, thus' 
aig am bheil cridhe cho blàth, agus mothachadh cho 
beò air àilleachd oibre an t-saoghail, nach 'eil thu 'g 
èiridh na's bitheanta a' d' inntinn os ceann an 
t-saoghail so a dh'ionnsuidh an Tì ghlòrmhoir a 
chruthaich e. Tha da rireadh an saoghal an diugh 
àillidh, is bòidheach, mar a thuirt thu, na lusan 



8 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



maoth', le'n còmhclach òir — is bòidheach na prèasan 
a' fosgladh a mach an duillich òig — an snothach 
ùrar a' dìreadh ri fiùran nan crann, agus eòin nan 
geug a' seinn gu sùrdail, ach cò a sgaoil àilleachd 
a' Chèitein mu choinneamh ar sùl? Cò a chòmh- 
daicli na cluaintean le culaidh uaine ? Co a dhiusg: 
an saoghal à cadal marbhant' a' gheamhraidh, agus a 
tha 'toirt air guth an aoiblmeis èiridh suas as gacb 
cèarna ? Nach glòrmbor a' ghrian ud shuas a' 
dìreadh gu àirde nan speur gu buadhar, a' cur feirt 
anns gach ni, agus a' sgaoileadh neirt agus blàis o'n 
ear gus an iar '? Gu deimhin clia b' iad Orain 
Dhonnachaidh Bhàin a chuireadb 'an cèill smaoint- 
ean mo chridbe, fhad 's a tba do leabhar-sa air mo 
shiubhal, a Bhàird naoimh, a Shalmadair bhinn 
Israeil ! 

Eogh. — Tha sin uile fior, ach na smaointich gu-rn 
bheil mise neo-thurail mu na nithean sin ; nach do 
gheall thu naidheachd dhomh ? Ciod a bha thu 
'leughadh cho dùrachdach 'n uair a dhlùthaich mi 
riut ? 

Lach. — Innsidh mi sin duit. Tha litir a chuir 
am Ministeir an diugh a'm' làimh, a thàinig dhach- 
aidh o'n Ghalldachd, mu leabhar ùr a tha ri teachd 
a mach uair 's a' mhios d'an ainm an Teachdaiee 
Gaidhealach. 

Eogh. — Cò e am fleasgach ùr so, agus cò as a 
tha esan a' teachd oirnn ? 

Lach. — A Glascho. 

Eogh. — Ciod e nach tig a Glascho I Ach innis 
so dhomh : Ciod an teachdaireachd air am bheil an 
Gille-ruith ùr so a' teachd ? 

Lach. — A thoirt eòlais do na Gàidheil, agus a 
dhùsgadh dèidh agus tograidh annta gu leughadh. 

Eogh. — Obh ! Obh ! 'S ann orra tha 'm bàinidh 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



9 



rau'n Ghàidhealtachd an tràsa, le'n càirdeas m'an 
sgoilean 's m'an leughadh ; ach g.abh air d'adhart 
— clu inn earn aid ciod an seòrs' eòlais a tha iad a' 
tairgseadh. 

Lach. — Tha iad ri fiosrachadh a thoirt duinn mu 
na k-uile ni a shaoileas iad a bhios taitneach no 
tarbhach, freagarrach do staid nan Gàidheal, no 
foghainteach a chum togradh a dhusgadh annta gii 
leughadh ; 'us cha-n 'eil e daor — a mhàin sè sgill- 
ean 's a' mhios. An cuir mi sìos d'ainm, EògHain? 

Eogh. — Air d' athais a Lachainn. Innis dhomh 
's a' cheud dol a mach, gu h-athaiseach, poncai!, 
ciod na nithean a tha iad a' gealltuinn, a chum gu-n 
tuiginn an cunnradh a tha iad a' tairgseadh, 

Lach. — Ni mise sin 'n an cainnt fèin. Anns a' 
cheud àite, ma ta, tha iad a' gealltuinn mòran a 
dh'eachdraidh na Gàidhealtachd anus na linntibh a 
chaidh seachad. Am bheil sin a' còrdadh riut? 

EoCtII. — Tha gu maith ; ach c'àit' am faigh iad i? 
Na-n cuireadh iad fios air Iain-dubh-mac-Iain-'ic- 
Ailein gheibheadh iad barrachd uaithe de'n t-seòrsa 
sin na tha ac' air a' Ghalldachd ; agus ma's aithne 
dhuit cò iad, leig fios d'an ionnsuidh, ma thòisicheas 
iad air smàdadh Thèarlaich, 's na dh'èirich leis, nach 
ruig iad leas tighinn an taobh so le'n teachdaireachd ; 
ach gabh air d'adhart. 

Lach. — Tha iad ri mòran a thoirt duinn mu 
eachdraidh an t-saoghail — mu na tha 'dol air agh- 
aidli aims gach cèarna dheth — mu na speuran, mu'n 
ghrèin, mu'n ghealaich, lionmhoireachd nan rionnag 
's nan reul, mu'n chuan 's na bheil aim, mu eachd- 
raidh nan eun, nan iasg, agus nam beathaichean. 

Eogh. — Air nàile 's iad fhèin na gillean ! cha 
chreid mi nach aim ac' a tha na cinn. Ach na-n 
gabhadh iad mo chomhairle-sa dh'f hanadh iad air 

1! 



10 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



aii talamh a bhos, gun 'bhi 'streap ri grèin no ri 
gealaich. Ann am bharail fèin, tha mòran spleadh- 
achais 's na bheil daoine 'nis a' cur 'am fiachaibh 
oirnn mu na nitliean sin — cha chreid mi gu-m bheil 
iad na's mò eòlas air a' ghealaich na tha sinn f hèin ; 
ach a thaobh eachdraidh bheathaichean, an nàduir 
agus an cleachdainnean, cha-n 'eil teagamb agam 
nach faod iad mòran innseadh a tlta taitneach ; agus 
is mi 'tha cinnteach, gu-m bi mo charaid an sionnach 
'n am broilleach le 'chuilblieartan seòlta. 

Lach. — Agus a thuilleadh air so tha iad a' geall- 
tuinn dhuinn naidheachd nam bailtean mora, a«ns 
cunntas mu na margaidhean. Nach 'eil sin a' còrd- 
adh riut? 

Eogh. — Ma ta, a ghoistidh, cha-n 'eil mi f hèin ro 
cliinnteach ; cha teichd na tha de naidheachd 's de 
chleachdadh nam bailtean mòr' a' tighinn oirnn mar 
tha ; agus a thaobh cunntas nam margaidhean cha 
b' iongantach learn ged bhiodh e coltach ri naidh- 
eachd nan Dròbhairean, as nach f'aodar mòran earbs' 
a chur. Ciod tuilleadh ? 

Lach. — Tha iad ri sgeulachdan beaga, bòidheach, 
agus dàin thaitneach a shniomh as an cinn fhèin, 
agus nithean a dhùisgeas fearas-chuideachd thùrail, 
thuigseach, agus a bhios 'n a rogha caitheamh-aimsir 
air an fheasgar gheamhraidh. 

Eogh. — Na daoine ceanalta! Cha chreid mi 
nach Gàidheil a th'annta ; ach cha b'f huilear dhoibh 
cinn thomadach a bhi aca mu-n sniomhadh iad gach 
èideadh air am bheil thus' a' labhairt : cha b'iad a' 
chuigeal 's an fhearsaid a dh'f heumadh iad a chur 
r'a chèile gach cothlamaidh a tha 'n am beachd. 

Lach. — A thuilleadh air so uile tha iad ri Searm- 
oinean Gaelic a chur a mach uair 's a' mhios nach 
cost ach dà sgillinn. An còrd sin riut? 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



11 



Eogh.-— Cha-n 'eil fhios agam fhèin — na-n tuit- 
eadh dhoibh searmoinean a chur a mach a b' urrainn 
daoine bochd' a thuigsinn, gun teagamh bhiodh iad 
feuraail. Ach air mo sbon fhèin, cha do thachair 
searmoin Ghàelic orra, ach ainnearnh, ann an leabh- 
raichean, as an tugainn mòran maith : tha 'Ghàelic 
tuilleadh a's domhain air mo shon, agus na smaoint- 
ean air an leigeadh ris air uairibh air dhòigh nach 
'eil mi 'g an tuigsinn. 

Lach. — Thoir thusa fainear nach 'eil searmoin 
againn ach na dh'eadar-theangaicheadh as a' Bheurla, 
agus gu-m bu dùth dhoibh beagan de bhlas na 
Beurl' a bhi orra ; ach na searmoinean ùra so, tha iad 
air an cur r'a chèile air tùs anns a' Ghàelic, agus 
uaithe sin tha dòchas agam gu-m bi iad freagarrach 
do staid na dùthcha. 

Eogh. — Chi sinn. Ach ar leam na-n deanadh 
daoine f'eum maith de na tha iad ag èisdeachd gach 
là Sàbaid 'n an sgìreachdan fèin, nach b'ion doibh a 
bhi 'cur an airgid do Ghlascho a cheannach shear- 
moinean agus na bheil de nithean eil' a dhith orra. 
Nach bu bhlasd' an t-searmoin a chuala sinn air an 
t-Sàbaid so 'chaidh ? 

Lach. Bha i mar sin da rireadh, ach an robh e 
a'd' chomas a h-aithris do d' theaghlach an dèigh 
dhuit dol dachaidh ? Am bu mhisd thu i 'bhi agad 
'am fasgadh an tnim ? An tugadh tu dà sgillinn 
oirre ? 

Eogh. — 'S mi gu-n tugadh, agus am barrachd. 
Bu taitneach leam i r'a h-eisdeachd, ach 's nàr leam 
aideachadh gur ro bheag a thug mi dhachaidh dh'i, 
agus b'i a' chèilidh thaitneach leam a >bhi 'falbh o 
thigh gu tigh 'g a leughadh dhoibh-san nach d'fhuair 
cothrom air a h-eisdeachd. 

Lach. — Sin thu 'Eòghain, tha thu 'nis a' labhairt 



12 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



mar bu chòir dhuit, agus cha-n 'eil e eu-cosmhuil 
gu-m bi cuid de na searmoinean sin a tha cho tait- 
neach leat-sa air an cur a mach ann an cuideachd 
an Teachdaire Ghaidhealaich, agus bu chòir 
dhuinn a thoirt fainear ged tha deadh shearmoinean 
againn-ne, gu-ra bheil iomadh cèarn anns a' Ghàidh- 
ealtachd far nach 'eil cothrora aig an t-sluagh air 
searmoin sam bitli a chluinntinn : agus air an son- 
san nach bu chòir dhuinn misneach a thoirt do 
shaothair nan daoine sin? 

Eogh. — Tha sin fior. Ach innis so, an aithne 
dhuit cò 'tha 'cur a mach an leabhair ùir so ? 

Lach. — Cha-n 'eil mi f'hèin ro chinnteach, ach 
tha iad ag ràdh gur e 'n seann duine mòr, liath a 
bha'n so o cheann dà bhliadhna mu na sgoilean ùra, 
'bu chion-fàth air. 

Eogh. — Gu dearbh 's mi a chreideadh, an duine 
beannaichte. Thàlaidh mo chridhe f'hèin ris a' 
cheud sealladh a f huair mi air ; ach am bheil Gaelic 
aige ? 

Lach. — Cha-n 'eil focal 'n a cheann ; ach gheibh 
e daoine aig am bheil i, 's cha-n 'eil teagamh again 
nach toir iadsan a thòisich leis sàr oidhirp air a' 
chùis. Tha iad, 's a' cheud dol a mach, a' gealltuinn 
gu maith. 

Eogh. — Cha-n 'eil dith gheallaidhnean air na 
daoine ; ach bha mi riamh fiamhach mu luchd nan 
geallaidhnean mora. Is suairce dhoibh, aon chuid, 
'fheuchainn ; agus bu neo-shuairce dhuinne gun 
cho-aontachadh le'n saothair. Ciod a thuirt thu a 
chostas e? 

Lach. — Sè sgillean air son an Teachdaire 
Ghaidhealaich uair 's a' mhios, agus dà sgillinn air 
son na Searmoin. 

Eogh. — Sè sgillean 's a' mhios, agus dà sgillinn 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



13 



's a' mhios, agus dà mhìos-dheug 's a' bhliadhna — 
thig sin a Lachainn gu niòran airgid. 

Lach. — Thig ; ach ma gheibh tliusa cuid de na 
daoine 'tha aims a' choimhearsnachd gu dol 'an 
co-pàirt riut cha bhi e ach suarach eadaraibh. 

Eogh. — Tha sin fior : a sios m' ainm. Gabhaidh 
mi e le m' uile chridhe, agus 's e dùrachd m' anama 
gu-n soirbhicheadh leo-san a tha 'g a chur a mach. 
Mo bheaimachd leat air an am a Lachainn. Feum- 
aidh mis' a' Chreag Mhòr a thoirt orm air tòir an 
t-sionnaich. 

t — o. — 



COMHRADH NAN CNOC. 

LACHANN NAN CEIST AGUS DONNACHADH MGR. 

LACH. — Tha tlmsa 'an sin a' cur sgios an latha 
dhiot, ann am fasgadh Chreag-nani-meanu. 
Donn. — Tha mi 'n so f'hein, a ghoistidh. Am 
bheil thu gu sunndach an nochd ? 

Lach. — Cha-ii 'eil fàtb gearain agam. O'n is 
tusa 's fèarr f'radharc na mise : am faic thu 'm bheil 
Soitheach-na-smùid' a' tighinn? 

Donn. — Ma ta tha i f'hein no àtha-cheilpe a' cur 
na smùid' dh'i aig cù.1 Chearara. — 'S i fliein gun 
teagamh a th'ann ; tha i 'togail gu fuaradh a nunn 
gu Muile, 's ged nach ruigeadh i 'n Rudha 'in feasd 
's iad na Portairean nach biodh diùnibach. 

Lach. — An saoil thu fhèin an iarradh iad an t-aon 
ghoireas a's mò a thàinig riamh am measg dhaoine 
a mhilleadh, air son aon bhristidh a rinn i air a' 
chosnadh aca-san? 

Donn. — Is furasda dhuit a bhi 'labhairt ; ach ge 
foighidneach thu f'hein cha chòrdadh e riut Leabhar- 



14 



CARA1D NAN GA1DHEAL. 



nan-ceist a thoirt uaifc agus do chur a ruamhar nan 
cnoc a'd ; sheann aois. Ach innis dhomh, 'fhir mo 
chridhe, ciod an goireas mòr a tha i 'deanamh ? 
Lach. — Goireas ! 

Donn. — Seadh direach, goireas — no sochair, ma's 
e a's fèarr a thuigeas tu? 

Lach. — Tha mi 'g ad thuigsinn gu maith. Ciod 
an goireas nach 'eil i 'deanamh ? Nach 'eil nithean 
a' gabhail reic nach d'fhuair ruith riamh roimhe, 
agus 'an lorg so mòran airgid a' teachd am measg 
dhaoine. 

Donn. — Air d'athais a Lachainn — mur gabhadh 
iad reic ghabhadh iad itheadh. Cha toir do bhean 
fiù an uibhe dhuit, no do mhac mogull as a' choille- 
chnò — ma 's iad na cudainnean fhein feumar an 
tiormachadh air son na Galldachd : agus ni nach 
cualas riamh roimhe am measg dhaoine, maorach a' 
chladaich, duileasg nan creag, 's a h-uile ni air an 
dearg fiacail 'g a chur a mach. Tha e cho maith 
ceithreamh muilt iarraidh air do mhnaoi ri spòg 
coilich : cha luaith' a ghoireas e air an dim an na 
dh'f heumar a reic. An e so an goireas mòr air am 
bheil thu 'labhairt? 

Lach. — Nach mòr an goireas na tha de bhathar 
iir a' tighinn air ais 'n an àite ? 

Donn. — Bathar na bochdainn, Tea, Suicar, aran- 
cruithneachd, agus luideagan faoine, guanach, air 
bheag feum. Tha mis' ag ràdh riut gur e 'n riomh- 
adh Gallda so a tha 'tighinn oirnn, milleadh na 
dùthcha. Roimhe so rachadh mnathari còire, 
tlachdmhor do'n eaglais le tonnag bhreacain, cais- 
bheirt dùthcha, agus currachd ciallach, grunndail 
m'an ceann ; ach a nis o'n a thàinig an goireas mòr 
so, soitheach-na-smùide, 's aim a tha 'h-uile bean a' 
strì cò a's mò a chuireas suas de spleadliraich riomh- 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



15 



ach air là na Sàbaid, air chor 's gu-ra bheil nàir' 
air mnathan còire eile suidhe làmh riu ; agus 'an 
am dol dachaidh cha chluinn thu uatha, ach am 
faca tu so, 'an àite 'bhi 'cnuasachd nm'n teagasg a 
chual' iad. 

Lach. — Tha sin uile fior, ach nach mòr an 
goireas gu-rn faigh daoine bochd' aig am bheil 
gnothuch as an duthaich, a mach agns dachaidh 
cho saor? 

Donn. — Air son socair cha b'ann innt' a rachainn 
'g a h-iarraidh, agus comas nan cas agam ; 's de na 
h-uile àite 's an robh mi riamh 's i soitheach-na- 
smìiid' a's deuchainnich' air mo sporan ; tha de 
dh'othail, 's de dh'iipraid, de phiobaireachd 's de 
ghleadhraich innte, 's gu-m bheil ceann duine 'n a 
bhreislich, fear-eòlais a' teachd ort as gach port, an 
stòp ri d' shròin, shìos 'us shuas, thall 's a bhos, air 
chor 's nach biodh e furasda dhuit fhèin, ge mòr do 
stuamachd a sheachnadh ? Cionnas a dh'fhaodas 
duine fuireach uaithe, 's e fad na sh'ghe ami an 
tigh-òsda. 

Lack. — Thabuaireadh aims gach àite. Cha ruig 
thu leas òl innte-se na 's mò na ni thu a' d' thigh fèin. 

Donn. — Mur biodh an dris 's an rathad cha rach- 
adh a chaor' innte. Cha bu mhisd an diithaich ged 
nach biodh an cothrom air a fàgail cho minic ; 
cha-n fhoghainn leis gach aon, ged nach bi ach 
cairteal tombac a' dhith air, ach falbh air soitheach- 
na-smùid' a dh'iarraidh cunnraidh. Bha e cho maith 
dhoibh Dòmhnull a' bhùth f hèin a ruigheachd, daor 's 
mar tha e. An ann air tòir builinn chruithneachd a 
tha thus' a' dol an nochd? 

Lacit. — Cha-n ann: gabh ceum a sios learn, agus 
innsidh mi dhuit. Tha mi 'dol 'an cò-dhail an 
duine 'tha 'dol a dh' fhoso'ladh na Ssroile Gaelic, air 

DO " 



16 



CAR AID NAN GAIDHEAL. 



an do labhair am ministeir air an Dòmlmach no 
'chaidh. 

Donn. — Nacli b'e sin a bhi 'cur giubliais do Loch- 
abar, a bin 'cur sgoilean do'n dhthaich so a dh'ionns- 
achadh Gaelic dhuinn? Nach b'fhèarr a' Bheurl' 
a sparradh a dh' aon bheum ann an daoinibh ; o'n is 
i 'riis a chuidiclieas troi 'n t-saoghal iad; agus gu-ra 
bheil i mar an t-airgiod, nacli bi meas air an fhear 
aig nach bi i ? 

Lach. — 'S i 'Bheurla, gu dearbh, cainnt na riogh- 
achd, agus tha e ro fheumail a' fòghlum ; ach cha-n 
nrrainnear a' Ghàelic a spadadh 'an eùl a' cliinn, no 
'BhemT a sparradh air daoinibh ann an tiota, mar 
gu-n tugadh tu 'n t-fhèile-beag 's am breacan diubh, 
agus casag agus brigis a chàradh orra. Tha dòigh 
r'a ghabhail, agus gabhaidh an dòigh sin iiine. 

Donn. — Ud! ud! a Lachainn! a' Ghàelic a spad- 
adh 'an cul a' chinn! An i mo shean-mhàthair liath, 
mheasail; cha b' ann am chuideachd a bhuailt' 
an dòrn ? Acli nach aidich thu f hèin gu-m b'f hèarr 
do dhaoinibh air am bheil a' Bheurl' a dhith bualadh 
oirre 'an clàr an aodainn 's a' cheud dol a mach, na 
bhi 'fòghlum na Gaelic air am bheil iad cheana cho 
eòlach ? 

Lach. — An cuala tu na thuirt am ministeir mu'n 
chùis so, 'an àite ionnsachadh na Gaelic a bhi 'n a 
chulaidii-bhacaidh air ionnsachadh na Beurla, gur e 
sin an dòigh chum ruigheachd oirre ? 

Donn. — Chuala mi e 'g ràdh sin, ach tha fhios 
agad-sa gur iomadh ni a labhras na ministeirean air 
uairibh nach amais daoine bochd' air a thuigsinn, 
agus b'ann deth sin a' cheart chainnt sin ; oir gu 
cinnteach 'n uair a tha daoine 'g ionnsachadh Gaelic, 
tha e doirbh a thoirt orm-sa 'thuigsinn cionnas a tha 
iad ag ionnsachadh na Beurla. Na-n tachradh am 



CAE AID NAN GAIDHEAL. 17 

ministeir orm, ghabhainn de dliànadas fheòraich 
dhetli cionnas a b'urrrainn sin tachairt? 

Lach. — Bha thus' iomadh bliadhna 's an sgoil, a 
Dhonnachaidh, is coi-dheas leat Beurla no Gaelic a 
leughadh. 

Doxx. — 'N e mise? Cha do leugh mise focal 
Gaelic riamh ; agus de thaobb na Beurla, dh' fhaod- 
adb i 'bhi agam, bba sàr chotlirom agam oirre, na-m 
bitbinn maith air a togail ; acb am beagan a bb'agam 
tha i air meirgeadb aru ciil an droma le cion cleachd- 
aidh. Tba cuimbn' agam, 'n uair a dh'fhàg mi 'n 
sgoil, gu-n rachainn troimb aon cbaibdeil de 'n 
Bbiobull a'm' dheann-ruith cbo luath ri duine 's an 
dùthaich, gun tuisleadh no stad aig an fhocal a's 
fhaid' a tb'ann ; acb chaidh mi a cleachdadh. 

Lach. — An e nacb 'eil tbu cleacbdta 'bhi 'leugh- 
adb a' Bbiobuill ? 

Doxx. — Am b'àill leat mi 'bhi 'leughadh ni nach 
tniginn ? Ged a bha mi teòma na 's leòir air leugh- 
adh, dh'fbairtlich orm mòran tùir a thoirt à leabhar 
sam bith. Is iomadh là trom a thug mi thairis oirre 
air bheag tlachd — am maighstir-sgoile, an duine 
cneasda, 'g a dinneadh annam mar a dh'fhaodadh e, 
a^us m'athair 'g am chumail a' leughadh moch agus 
anmoch; ged nach tuigeadh e focal de na leugh- 
ainn. 

Lach. — Ciod an tairbhe 'tha dhuit 'an lorg do 
shaoithreach an f headh 's a bha thu 'g ionnsachadh 
leuo-haidh? Cha-n 'eil mi 'g ràdh a' bheag mu 
sgiiobhadh. 

Doxx. — Cha mhò a ruigeas tu leas, cha dean mi 
acb m' ainm a sgrlobhadh ; 'n uair a tha litir agam 
ri 'chur uam, cha-n 'eil agam acb dol s^rìob sios a 
dh'ionnsuidh a' mhaighstir-sgoile, an duine ceanalta, 
agus leigeadh leis a chur sios mar is àill leis, ged is 

c 



18 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



tàmailteach do dhuine a theangadh mar so a bhi 'm 
pluic neach eile. Agus nach ioghnadh leat-sa gu-m 
bheil an aon ghràin aig mo mhac air a bhi 'leughadh 
na Beurla 's a bha agam-sa, ged a fhuair mi'n 
siochaire ri taobh an tuim a' leughadh leabhair 
Ghàelic, a thug mac a' Ghobhainn da, ged nach 
d'fhuair e riarah fòghlum 's a' chain nt sin. 

Lach. — Tha sin direach mar a shaoilinn : nach b' 
f hèarr leat f hèin suidhe sios ri taobh an tuim le fear- 
dùthcha a dheanadh seanachas riut a thuigeadh tu, 
na le bleideire Sasunnach a sgioladh sios a chainnt, 
's gun thu 'tuigsinn focail d'i. Cha-n 'eil cèarn de'n 
t-saoghal air an cuala sinn iomradh anns an ionnsaich 
iad cànainn choimheach rau-m fòghlum iad cainnt 
am màthar ach 's a' Ghàidhealtachd a mhàin. A 
mach air a' Ghalldachd na-m feuchadh claoine ri 
Laidinn no Fraingis a thoirt cl'an cloinn mu-m biodh 
iad comasach air an cainnt f hèin a leughadh 'an tois- 
each, agus feum a dheanamh dh'i inar mheadhon gu 
ruigheachd air càch, shaoileadli iad gu-n robh am 
fear a dh'fheuchadh ris air bhàinidh. 'S fhad' o'n a 
theannadh ris an dòigh amaidich so 's a' Ghàidheal- 
tachd, agus is beag buannachd a thàinig 'n a lorg. 
G'uin a thòisich daoine 'am bitheantas air tlachd a 
ghabhail ami an leughadh a' Bhiobuill agus leabh- 
raichean maith' eile ; nach ann o'n a thòisich leugh- 
adh na Gaelic ? Cò iad a's dùirachdaiche a ni feum 
de'n Leabhar Naomh ? Nach 'eil iadsan a tha com- 
asach air a leughadh ann an cainnt am màthar. Tha 
iomadh aon a nis air feadh na Gàidhealtachd aig 
am bheil Beurla gu leòir air son malairt no gnoth- 
uichean saoghalta, ach cha-n i sin a' chainnt a 
ruigeas an cridhe, no leis an dùisgear e gu diadh- 
achd. Faodaidh iad càileigin a dh'fheum a dhean- 
amh de leabhraichean eile aims a' Bheurla, ged nach 



CAR AID. NAN GAIDHEAL. 



19 



tuig Lad an t-iomlan ; ach ann an leughadh a' 
Bhiobuill tha suirn mhòr agus cudthrom fuaighte 
ris an fhocal a's lugha ; agus 's e dleasnas gach 
duine air aghaidh an t-saoghail a gheibh an Leabhar 
Naomh so, oidliirpeacliadli a leughadh 'n a cbainnt 
fhèin. Agus nacb taitneach r'a smaointeachadh a 
liughad pàranta lag, aosda, dall, a tha 'nis a faigh- 
inn eòlais air slighe na slàinte, trìd a' chothruim a 
th'aig am pàisdean chum a' Ghàelic a leughadh. 
Agus a Dhonnachaidh, thoir thus' an aire, tha 
Biobull Gaelic a'd' thigh ; tha cothrom agad f hèin 
agus aig do chloinn air ionnsachadh a leughadh, tha 
seann aois a' tarruing ort, leis gach iarguin agus 
laigse a tha 'n a taic. 'S bochd an leth-sgeul air 
son aineolais mu thimchioll leas d' anama 'an àm an 
saoghal so fhàgail gu-n d'rinn thu dearmad air, 's 
gu-n do cheadaich thu do d' chloinn dearmad a 
dheanamh air, air eagal gu-m bacadh e iad ann am 
fòghlum na Beurla. 

Donn. — Cha-n 'eil teagamh agam nach 'eil mòran 
de'n f hirinn agad ; ach innis so dhomh — nach faodar 
an dà chuid fhòghlnm 's an aon am? 

Lach. — Gun teagamh faodar ; ach tha de dh'an- 
abarr dèidli aig Gàidheil air an cloinn a dh'ionn- 
sachadh na Beurla 's gu-m feum na maighstirean- 
sgoile 'bhi furachar nach gèill iad gu h-iomlan do 
thoil am pàrantan amis a' chùis so ; gu h-àraidh far 
an i 'Ghàelic cainnt na sgireachd. Tha dearbhadh 
againn cho ullamh 's a dh'ionnsaicheas muinntir an 
cainnt mhàthaireil a leughadh. Ge sean thu flièin 
a Dhonnachaidh, dh'ionnsaicheadh tu ann an ràith' 
a dh'ùine, gach leabhar a th'anns a' Ghàelic a 
leughadh. 

Donn. — 'N e mise ! Ma ta na-n saoilinn sin 
chitheadh tu mi ann an cuideachd nam pàisdean, le 



20 



CAE AID NAN GAIDHEAL. 



m' fhòid-mòine fo ra' achlais a' dol do'n sgoil, ged 
theireadh an duthaich gu-n robb Donnachadh raòr 
air bàinidh. Cuiridh mi mo chlarm do'n Sgoil 
Ghàelic Di-luain. Air mo shon fhein, cha-n fhiach 
dhomh an t-saothair. 

Lach. — Ciod e so a thuirt thu ? Eisd riurn : na-n 
iarrainn ort an cnoc ud thall a chladhach, a bhi 
'saoithreachadh ris le fallus do ghnùis' o mboch- 
tlirà gu feasgar, agus na-n deanainn Ian chinnteach 
thu ami an ceann bliadhna, le tlm 'bhi adhartach, 
gu-m faiglieadh tu ulaidh phrìscil òir, an saoil thu an 
abradh tu rium nach b'fhiach dhuit tòiseachadh air? 

Donn. — 'S mi nach abradh. Dean thusa cinn- 
teach mi as an ulaidh, agus mu-n èirich a' ghrian 
am màireach bithidh mi a mach le m' chaibe. 

Lach. — Aon fhocal mu-n dealaich sinn. Chuir 
Dia Mac a gbràidh a dh'ionnsuidh an t-saoghail so 
a thèarnadh d'anama. Bhàsaich e air do shon ; 
cheannaich e le 'fhuil oighreachd ghlòrrahor dhuit- 
sa, ma chreideas tu ann. Rinn e Tiomnadh as do 
leth, agus anns an Tiomnadh sin tha nithean a's 
prìseile na òr an t-saoghail. Is beannaicht' iadsan 
a shaoithricheas trìd gràis air an son ; oir mar a 
thuirt Criosd (Mata xiii. 44), " Is cosmhuil riogh- 
achd nèimh ri ionmhas air fholach 'am fearann." 
Gu là 'bhràth is beannaicht' iadsan a chladhaicheas 
gu dùrachdach air a shon, agus d'am bheil an saoth- 
air air a beannachadh le Dia, air chor 's gu-m 
bheil iad ag amas air. 

" Is fèarr a stòr na'n t-ionmhas faoin 
A ta 's an t-saogh'l gu leir ; 
'S is luachmhoire a dhuais gu mòr 
Na òr a' chruinne-che." 

Smaointich air so a Dhonnachaidh. Slàn leat air 
an km. 



CAE AID NAN GAIDHEAL. 



21 



DonNì — Mo mhìle bean n ach d leat fhèin a dhuine 
ghaolaieh, thug thu dhomhsa na chuireas gu smaoin- 
tean mi an nochd : 's gu-n deònaich atn Freasdal 
dhomh suim a ghabhail deth. 

T. — o. — 



COMHRADH NAN CNOC. 

FIONNLADH PIOBAIRE, IAIN OG, AGUS LACHANN NAN 

CELST. 

13IONN. — Tha thusa 'an sin Iain òig, a' deanamh 
nan cliabh a thoirt dachaidh na moine, obair a 
tha 'nis a' dol à cleachdadh. C'àit' an d'fhuair thu 
na slatan bòidheach caoil so? 

Iain. — C'ait' am faighinn iad ach anns an doir' 
ud thall, o 'n duin' nasal cheanalta, nach do dhiùlt 
riamh slatag do dhuine bochd a dheanamh chliabh 
no chroidhleag ; agus tha 'bhuil, 's bòidheach, dos- 
rach a tha 'choill' aige-san a' fàs, o linn gu linn, mar 
clh'fhàs a' choill' o'n d'thàinig i. Cha-n ionann 's 
an giubhas riobach, Gallda, a tha iad a nis a' cur 
air gach cnoc mu na tighean ùra, air an cumadh 
mar gu-n tigeadh iad o làimh tàilleir, agus a' seas- 
amh 'n an sreathan dòigheil, gnala ri gualainn, mar 
b' àbhaist duinn a dheanamh 'an àm nam Volunteers 
air an fhaiche. Am bheil clèibh-mhòin' agaibh-se 
aim an ceann shios na dùthcha? 

Fionn. — Cha-n 'eil, cha-n 'eil. Cha-n fhoghainn 
ach cuibhlichean air muir agus air tìr. 'S ann air 
muinntir an t-saoghail a nis a tha 'chabhag, an saoil 
mi fhèin cia mar 'fhnair na daoine còir' a dh'fhalbh 
troi'n t-saoghal le'n dòighean aitheasach, ciallach ? 
Na-n creideamaid an t-àl so, cha robh annt' ach 
baothairean, ann an coimeas riu f hèin 



22 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



Iain. — Is soirbh r'a thuigsinn cò iad tia baothair- 
ean; mur bitheadh a' Ghalldachd cba-n aitbne dhomh 
ciod a dheanadh iad. Cba-n fhaic thu fear 's an 
fhicbead diubb a làimbsicbeas tàl no toradb ; no 
a's urrainn breaban no fraochan a chur air a bhròig, 
ach acflminn Ghallda air eicb agus air daoine : 'nàile 
's iadsan na baotbairean, 's cha b'iad na daoine còire 
'bha rompa. 

Fionn. — Coma cò dhiubb, cba cbluinn tbu ach 
mar tha'n dhthaich a' teachd air a b-aghaidh, agus 
an neul bòidheach a tha 'tighinn oirre. 

Iain. — B'e sin an t-ainm gun an tairbbe. Neul 
na bochdainn — cha-n fhaca mi mòran rath air an 
dùthaich, no cridhealas no sùgradh, o'n a thòisich 
an neul Gallda so fbein ri tigbinn oirre. Ciod i do 
bharail-sa, a ghoistidh? 

Fionn. — Air m' fhocal tha'n fbirinn agad. O'n 
a sguir na mnathan uaisle de labhairt na Gaelic, 
o'n a thòisich iad ris na tigbearnan òga 'chur do 
Shasunn a dh'f haighinn an ionnsachaidh ; o'n a 
fhuair iad na gillean Gallda le'n deiseachan riomh- 
ach, agus o'n a rinn iad na rathaidean lùbach, ùr' a 
dh'ionnsuidh an tigbean, chaill mi mo thlachd 
dhiubh, cha-n aithnicb iad mi, 's cha-n 'eil meas 
air mo phiob ; tha i cho rnòr à cleachdadh 's a tha 
na clèibh mhòine fhèin. 

Iain. — Ged tha na cleibh à meas, 's maith is 
cuimhne leam-s' a' cheud chairt a thàinig riamh do'n 
dùthaich : cha robb duin' againn a chuireadh 'n a 
h-uidheam i ach fear a' bhaile, 's cha robb gearran 
's an àit' a rachadh innte ach seann each ban nan 
clach ; cha luaith' a chluinneadh each a diosgan na 
bheireadh iad mullach a' mhonaidh orra ; ach ma's 
iad na h-eich fhèin, tha iad a nis air fàs ciallach. 
Agus a thaobh nan daoine, cha-n 'eil suim aca de 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



23 



mhire, de clieòl, no de shùgradh, acli a bhi 'leugh- 
adh, 's a' streap ri h-uaisle. 

Fionn. — 'S ann again tha fhios ; cha chruinnich 
a nis cuideachd nach toirear làmh air leabhar, 'us 
coma c'àite ; ma's ann ri tireadh no cruadhacliadh 
's an àtha, ma's ann a' bleith 's a' mlmileann, ma's 
ann an dèigh na cabhruich air a' bhlàr-mhòine, ma's 
ann air oidhcbe Choinnle, no oidhche na Collainn, 
cha-n f haicear fearas-chuideachd ach leughadh. Cha 
chluinnear sgeulachd, no duanag. Cha teichd na 
bha dheth so 'n ar measg roimhe so, ach chuir an 
Teachdaire Gàidhealach cinn dhaoine gu tnr air 
aimlireit. Tubaist air fhèin agus air a theachdair- 
eachd, mhill e mo chèird. Cha chuirear na's fhaidc 
fios air Fionn ladh piobaire, no air Donnachadh nan 
aoirean, no bodach nan dàn, an duine truagli ; cha-n 
fhaicear dannsadh, 's cha chluinnear òran ; air mo 
shon fhèin, faodaidh mi balg-sèididh a dheanamh de'n 
phiob ; cha d'thug mi ràn aisde o'n oidhch' a phòs 
Iain eutrom 's Annag an daimsaidh. Cha bu ghearan 
mur tigeadh e ach air chuairt Shamhraidh, mar a 
ni 'bhana-charaid a' Chuthag, 's na Goill eile, ach 
a bhi 'maoidheadh tighinn oirnn cho trie ris a' gheal- 
aich ùir, tha so leamh. An saoil thu an suidh 
buachaille ri taobh tuim le feadan 'n a làimh mar 
b'àbhaist da, ach a h-uile siochaire dhiubh le leabhar 
'n a làimh, gun suim a dh'fheur no dh'fhochann ; 
iad a' leughadh, a' leughadh, mar gu-in b' ann air 
a' shon so a bhiodh iad a' faighinn an tuarasdail. 
Nach iongantach leat-sa 'n Siorram, duine gmnndail, 
tuigseach mar tha e, 'bhi cho dèidheil air sgoilean 
agus air leabhraichean a sgaoileadh feadh na 
dùthcha. 

Iain. — Air d'athais Fhionnlaidh, mur 'eil mise 
meallta, tha'n Siorram cho sgith dhiubh 's a tha thu 



24 



CAEAID NAN GAIDHEAL 



fhèìn, no Calnni fidhleir. An cuala tu mar dh'eirich 
dha air Di-luain so 'chaidh, an uair a bha e 'dol a 
churaail mòid 'an iochdar Minnie, th ach air dha tagli- 
al air an rathad, gus am pilleadh air an t-srnth ; 
cha luaith' a thionndaidh e 'chùl ris na gillean, na 
'mach a gliabh a' ghràisg a leughadh taobh na 
creige, agus thràigh am bàta gu tioram glan. Na-m 
biodh an Teachdaire Gàidhealach, cò air bith e, mar 
f'had a' bhata bhuidhe dha, 'n uair a thuig e mar 
bha 'chùis, cha 'tigeadh e'n dà là so a rithist air a 
theachdaireachd. Ach cò so a tha 'teachd a nail air 
a' chlachran ? 

Fionn. — Mur 'eil mi meallta, tha Lachann nan 
ceist, an duine cneasda, ged nach taitneadh ar 
cainnt ris. B' e sin a bhi 'teachd eadar a' chraobh 
's a rùsg, a bhi 'cur eadar Lachann agus na leabh- 
raichean. 

Lach. — Am bheil sibh gu sunndach, 'fheara? 
'S e so a chòrdadh riut-sa, 'Iain, a bhi 'deanamh nan 
cliabh, agus am Piobair' a' cumail seanachais riut. 
Am bheil Màiri 's na pàisdean gu maith? 

Iain. — Cha mhisde leatha sibhs' f haicinn 's an dol 
seachad, gabhamaid ceum suas a chum an tighe ; 
thig leinn 'Fhionnlaidh, ged tha thu 'gearan gu-m 
bheil Lachann 's a chuid leabhraichean a' milleadh 
do chèird, tha 'fhios agam nach misde leat a bhi 
greis 'n a chuideachd. 

Fionn. — Cha mhisde gu dearbh, ach 's minic a 
b'f hèairrd. 

Lach. — 'n a tha 'n cliabh gu h-inbh' bhig rèidh, 
cuir thusa, 'Iain, crioch air, agus gahliaidh mis' agus 
am Piobaire ceum suas mu Chnoc-nam-meann, a 
sheanachas mu na gnotlmichean sin. 

Fionn. — Tha mi lan thoileach, ma gheallas sibh 
gun mo cheasnachadh. 



CARAID NAN 



GAIDIIEAL. 



25 



Lach. — Ciod a tha thu 'ni's ag radii rau na 
sgoilean? agus mu leughadh ? 

Fionn. — Cha-n'eil a'bheag. Tha sgoilean feumail, 
agus tha leughadh maith gu leòir 'n a àmagus 'n a àite 
fhèin ; ach faodaidh daoine dol air rrrain an eich gun 
dol thairis air. Faodaidh duine 'bhimaitli na's leòir 
gun fhuath a ghabhail air gach mire agus sùgradh, 
agus feala-dhà; bha 'leithid ann, agus bithidh — agus 
cha-n 'eil àit' an cuirear fios orra nach seinn mi 
dhoibh gun dà sgillinn, adh' aindeoin cò 'theireadh e. 

Lach. — Am bheil thu rèidh, 'Fhionnlaidh? 

Fionn. — Cha-n'eil mis' ag ràdh a' bheag, 's cha 
i obh e ann am bheachd an uiread ud f'hein a ràdh. 

Lach. — Eied rium-sa 'nis tiota beag, agus na 
chanainn riut dheanainn e gu stòlda, suidhichte, mar 
neach a tha 'g iarraidh na firinn a chur 'an ceil), agus 
maith d' anama 'chur air aghaidh. Tha 'fhios again, 
'Fhionnlaidh, gur duine blàth-chridheach, caoimhneil 
thu, nach deanadh lochd, le d'f hiosrachadh, air duine 
beò. Tha fhios agam gu-m bheil thu fo dheadh theist 
's an dùthaich, agus gu-m bheil thu ann a'd' dlieadh 
ohoimhearsnach ; ach, 'Fhionnlaidh, tha aon ni feum- 
ail, agus o nach 'eil 'an so ach sinn f hèin, 's èigin 
a ràdli gu-m bheil thu dearmadach air an ni sin ; tha 
thu ro dhèidheil air cuideachd, air òl agus air 
cridhealas saoghalta, air sùgradh amaideach ; agus 
tha thu ann a'd' impidh air daoin' eile a thoirt 'n am 
measg sin, agus an cumail ann air àmannaibh mi- 
iomchuidh, o'm bheil anabarr uilc ag èiridh. 

Fionn. — Cha-n'eil mis' a Lachainn, tha dòchas 
agam a'm' mhisgear, no a'm' shruthaire ; agus ged 
tha mi, ma dh' fhaoidte, na's trice na bu chòir 
dhomh ann an cuideachdan, cha chualas m' fhocal 
àrd, no mo thuasaid;agus am bheil thu fhèin a' di-mol- 
adh gach gnè shùgraidh, agus f hearas-chuideachd ? 



26 



CAR AID NAN GAIDHHAL. 



Lach. — Cha-n 'eil idir; ach tha mi gu deimhin 
a' diteadh a' bhaoth-shùgraidh a tha 'tachairt air na 
cò-dhailibh sin, far am bheil òigridh ghòrach a' coinn- 
eachadh, arm an tighean òsda, agus far am bheil 
iomadh peacadh nach 'eil sinn ag ainmeachadh, 'ga 
chur 'an gniomh, a tha 'tarruing maslaidh agus 
bròin 'n a lorg, do mhòran dhiubh-san a tha 'g an 
taghal. Cha-n 'eil mise, 'Fhionnlaidh, a dol 'gad 
cheasnachadb, ach is aithne dhuit a' cheud cheist, 
" Ciod is crìoch àraidh do'n duine ?" agus am bheil e 
comasach dhuit a smaointeachadh gu-m bheil thus' 
a' freagairt na criche so, no a' glòrachadh Dhè air na 
cò-dhailibh amaideach sin air am bheil thu dèidheil ? 
Am faodar cridhealas a chantuinn ri ni sam bith 
nach toir solas le amharc air ais air? An do 
mhothaich thu d' anam riamh air ghleus gu moladh 
a thoirt do Dhia, no do thaingealachd a chur 'an cèill 
da, air na h-àmannaibh mu-m bheil sinn a' labhairt, 
far am bheil bu aire as na dibhe agus gleadhraich 
nam mionnan a' fuadach gach deadh smuain o'n 
anam ? An d' thàinig thu riamh air d'ais uatha ann 
am fonn ùrnuigh ! Cia liudia h-aon leis an do 
shuidh thu air na cò-dhailibh sin a tha 'nis ann an 
siorruidheachd? An saoil thu an d'thug a h-aon 
diubh riamh buidheachas do Dhia, air leabaidh am 
bàis, air son uiread 's a fhuair iad do shòlas o'n 
ihridhealas air am bheil thus' a' labhairt? Agus am 
bheil e eu-comasach gu-m bheil cuid diubh 'an ionad 
na dòruinn a tha 'caoidh uiread 's a chaill iad d'an 
ùine 's an dòigh sin. 'Fhionnlaidh, bi glic, tha'm bàs 
a' teannadh ort, tha'n t-àm a' tarruing clluth, agus 
aig Dia tha brath cia dlùth 's a tha e, amis am 
mothaich thu an saoghal so a' sleamhnachadh uait, 
agus siorruidheachd a' fosgladh fa d' chomhair. 
'N uair a thig an t-àm sin, ciod an solas a bheir e 



CARAID NAN GA1DHEAL. 



27 



dhuit, amharc air d'ais, air gacli sùgradh faoin anns 
an d'iarr thu toileachas-inntinn ? Tha mi 'rithist 
'g ad earalachadh, bi glic, agus thoir fainear : gabh- 
amaid ceum suas a chum an tighe, 's na cluinneam 
tuilleadh an aghaidh leabhraichean, no leughaidh, 
air an fheasgar so. 

Fionn. — Gabh mo leth-sgeul, adnuine ghaolaich, 
ged bha mis' a seanachas mar bha mi, cha-n 'eil 
focal a thàinig uait leis nach d' aom mo chridhe. 
Gu-n d'thugadh am Freasdal duinn smaointeacbadh 
air a' sin na's mò na riun sinn 's an ùin' a dh'fhalbh. 

t. — o. — 



COMHRADH NAN CNOC. 

fionnladh piobaire, agus mairi a bhean. 

MAIRI. — Cbab'ìogbnad]ileamfhèin,'Fbionnlaidb, 
a ghràidb, ged bhiodh am fogharadli gu maith 
tràtbail am bliadbna. Tha'n Teachdaire Gàidheal- 
acb ag ràdh, gu-m bi 'n cruitlmeachd abuich 'an 
ceann fhicbead latba, Cha-n fhaod e 'bbith nach 
tèid thu 'mach am bliadhna ; b' f hèairrd thu fhèin, 
'eudail, sgriob a tlioirt a db' fbaicinn an t-saoghail, 
"s tha 'm figbeadair, ma db' fhaodar earbs' as, a 
gealltuinn gu-m bi an Clò dbachaidh 'an ceann latba 
no dhà. 

Fionn. — An do tboisich thu, 'Mhàiri? 'S e 'm 
fogbaradh so fbèin a chaidb eadar thu 's cadal na 
h-oidhche ; fbad 's a gbeibh mise cosnadb maith 's an 
dùthaich, c'ar son a rachainn a mach gu Galldachd 
air a thòir. 

Mairi. — C'àit' am faigh thusa cosnadb dùthcha a's 
fhiach a ghabhail? 

Fionn. — Gheibh mi, agus gu leòir dheth. Nach 



28 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



'eil Fear-a'-bhaile 'dol a cliur suas gàradh-droma 
air a' bhliadhna so, far am faigh mi obair mhaith a' 
buidhinn chlach, agus cothrom agam air a bhi a' m' 
thigh f hèin gach oidhche ? 

Maibi. — An e gu-n rachadh tusa a bhuidhinn 
chlach, a dh'f haotainn do shùilean a snmideadh asad 
le fùdar, mar thachair do dh'Eòghan mòr clachair, ged 
b' eòlach e ; agus a thuilleadh air sin, a rnhilleadh 
do mheur? Co an sin, 'Fhionnlaidh, a gheibheadh 
urram an lath a am measg nam Piobairean, agus do 
mheòir-sa, 'ghràidh, cho cruaidh ris na h-adhaircean ? 

Fionn. — Nach 'eil Ceilp r' a deanamh ; cha-n 
olc an obair sin, ged tha mòran de 'n t-samhradh 
seachad ? 

Mairi. — Ceilp ! Cha b'e m' Fhionnladh fhèin a 
leiginn g'a deanamh ; diù gach cosnaidh. Thus' a'd' 
Cheilpeir, 'Fhionnlaidh ! cha bhi gu dearbh ; is 
cuimhne learn duineachan beag, prabach o iochdar 
Mlmile a bha 's an diithaich a' deanamh Ceilpe o 
cheann bliadhna no dhà : cha luaithe thigeadh e stigh 
do chuideachd, na bhiodli na h-uile adharc shnaoisein 
a mach. 

Fionn. — Cha chuala mi thu riamh, a Mhàiri, a' 
labhairt cho amaideach. Cha dubhairt thu focal a'm' 
aghaidh mu dheireadh an fhoghair a dh' fhalbh 'an 
àm a bhi 'smiùradh nan òisgean, ged bu shalach an 
obair i seach a bhi 'deanamh na Ceilpe. 

Mairi. — Cha-n ionann, gu dearbh, do'n dà chuid. 
'N i'n teàrr ghlan, 's an t-im, agus fallus chaorach, 
'g an cur 'an coimeas ri Ceilp shalaich? 

Fionn. — Nach maith an cosnadh a fhuair mi an 
uraidh a' rùsgadh nacoille; nach do phàigh mi mo 
mhàl,nach dochuir mi stigh rain an t-samhraidh, agus 
bloidh-seiche leathair, le 'dlighe de leathar-iall ? 
Cha-n 'eil fhios am faod Pàra mòr, le 'bhuain 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



29 



Ghallda, an ni ceudn,' a ràdh. Tha cunntas maith 
air an sgadan, rnu thuath, agus b' fhèarr leam 
dol g'a iasgach, na 'Ghalldachd a thoirt orra, gun 
smid Bheurl' a'm' cheann, na's mò na tha ami an 
sionnsair mo phioba. 

Mairi. — A dh' iasgach sgadain ! Ma ta 's tu a 
dh' amais air a' chosnadh fa dheireadh; is olc a 
chòrdadh e riut. Gabh thusa mo chomhairle-sa, 
agus thoir a' bhuain ort am bliadlma, a mach gu 
Galldachd, le Pàra mòr. 

Fionn. — Am bheil thu cinnteach an do shocraich 
Pàra mòr a mhàl an uraidh, an dèigh gach cosnaidh 
mhòir a rinn e ? 

Mairi. — Cha-n aithne dhomh cia mar tha sin ; 
ach tha 'bhuil gu-m bheil Pàra mòr a' dol gu foghar- 
adh ; is rlomhach, eireachdail a' bhean aige air gach 
CQ-dhail le 'cleòca sgàrlaid, agus le 'boineid chonn- 
laich ; agus mis' air an tonnaig ruaidh bhreacain, agus 
boineid chonnlaichchadeachaidh riamh air mo cheann. 

Fionn. — Cha deachaidh, a Mhàiri, agus ma dh'- 
fhaodas raise, cha tèid. Cha leigeadh mo nàire 
leam d' fhaicinn arm an cuideachd, le sgùlan mòr 
connlaich air do cheann, mar a th' air bean Phàraig. 
Tha curraichdean maith na's leòir agad, gun bhi 'stri 
ri amaideachd. 

Mairi. — Cha b'io«-hnadh leam ach thu bhi 'tighinn 
thairis orra. O'n a thuit duit labhairt mu na curr- 
aichdean, 's aim an uair a chuir mi Lachann beag 
bhàrr na ciche a fhuair mi ribein buidhe air mo 
churrachd àrd, agus tha uaithe sin a nis tri bliadlma. 
Cha-n 'eil raise 'stri ri amaideachd, ach feumaidh 
daoine 'bhi cosmhuil r'an coimpiribh. 

Fionn.— Sin thu 'Mhàiri, cum thusa sin suas. 
Cha-n iinir, agus cha-n fhaod iad a bhi 'stri r'an 
coimpirean amaideach ; nach i a' cho-fharpuis so a 



30 



CARAID NAN GAIDHEA.L. 



tha 'mllleadh an t-saoghail. Cha b'iongantach 
learn ged bbiodli tu 'g iarraidh sgàileagain, no mar 
their iacl fhein, umbrella, mar a tha aig Inchd nam 
boineidean connlaich. 

Mairi. — Ged dh' iarrainn sin fhèin bu shuarach an 
gnotlmch e ; ach tha 'lhios agad fhèin gu-m bheil 
cleòca dearg, agus ceanna-bheirt a dhith orm ; agns 
sud dà ni a tha dhìth ort fhèin, ad agus uaireadair. 

Fionn. — Cha chreid mi nach 'eil a' bhean 'n a 
breislich ; ad agus uaireadair ! Car son nach do 
chuir thu spuir agus bòtainnean ris? Cha chuir 
mis' ad orm am fad 's is beò mi ; agus do thaobh 
uaireadair, cha-n 'eil ionndrainn again air. Mar 
thuirt Alastair dubh nan damh, Is maith an 
t-uaireadar mo shùil, mo bhrù, 's an coileach. 
Fuireamaid a Mhàiri, mar a tha sinn, gu sàmhach, 
seasgair : tha na mnathan, tha mise 'g radii riut, air 
bàinidh le riomhadh. 

Mairi. — Nach iad fhèin, mò thruaighe, 'tha 'ga 
chosnadh? Nach nàdurra, cliùiteach, gu h-àraidh, 
do mhnathan òga 'bhi eireachdail, tlachdmhor 'n an 
èideadh ? 

Fionn. — Aidichidh mi gu-m bheil e nàdurra, ach 
's e nach 'eil cliùiteach. Bu mheasaile gu mòr 
dhoibh beagan d'an tuarasdal a chur seachad air son 
là 'n fheuma. Is cuimhne leam-sa 'n uair nach robh 
bana-chosnaiche 's an dùthaich leis nach bu ghnàth 
caileigin d'a tuarasdal a chur seachad, a' feitheamh 
an fheum ri teachd ; agus bhiodh plaideachan agus 
aodaichean eile aca a' feitheamh là 'm bainnse : ach 
a nis ged tha 'm barrachd mòr tuarasdail aca, 
gabhaidh an druim, 's an ceann, agus na casan air 
fad e. Cha-n 'eil guanag 'n am measg a nis, a 
chaomhnas uiread 's a chuireas cist 'us anart oirr' 
aig àm a bàis. Coma learn iad. 



CAE AID NAN GAIDHEAL. 



31 



Mairi.— Obh ! Obh ! _ 'S tu 'leig ruith do d' 
theangaidh ! Ciod a' choire 'rinn iad ort-sa ? 

Fionn. — Tha mis' ag ràdh riut gur anabarrach 
peacach an giùlan. B'urrainn domh an ainraeachadh 
a tha dol do'n eaglais fo dheise sliioda, agus gun an 
lèine air an druim ; agus is aithne dhoinli na's 
gràineile na sin uile, feadhainn a tlia dol do'n eaglais 
le liomhadh uaisl' umpa, agus an athair agus am 
màthair, a thog agus a dh' àraich iad, a shaothraich 
iomadh là air an son, gu trom, airsnealach le fallus 
an gruaidhe, gun aodach, gun cbais-bheirt leis an 
urrainn doibh dol do thigh an Tighearna. An saoil 
thu an sin iad an làmh gu bonn-a-sè a chur 'am bocsa 
nam bochd. Tha iad cho uaibhreach, 's gu-m bn nàr 
leo an rathad mòr a ghabhail le 'm pàrantaibh air là 
na Sàbaid. Ni-maith a thoirt maitheanais domh, 'n 
uair a chi mi iad cho briagha, agus fhios again an 
dearmad a tha iad a' deanamh orra-san a thug a 
dh' ionnsuidh an t-saoghail iad, is rud a dhiiraichdinn 
an riomhadh a shracadh bhàrr an droma. Is iogh- 
nadh learn nach 'eil am ministeir fhèin a' fosgiadh 
orra as a' chrannaig. Na-m b'ann diubh thu, 
'Mhàiri, cha dubhairt iad riamh, Slid agad leannan 
Fhionnlaidh Phiobaire. Togamaid de'n t-seanachas, 
tha 'm foghar' f hathast fed' air falbh. 

Maiei. — Cha-n e sin a tha 'n Teachdaire Gàidheal- 
ach ag ràdh: agus chunnaic mise Marsali mhòr 
o cheann là no dhà, agus tha togail an fhoghair 
'na sùil. Aithnichidh Marsali air abachadh nan 
cnò ann an Ard-ghealladh, no air dath an eòrna 's 
an Aoineadh-mhòr c' uin is còir dh'i a' Ghalldachd 
a thoirt oirre, cho cinnteach's ged thigeadh teachdaire 
g'a h-iarraidh. Mur 'eil mi meallta tha i 'deanamh 
deas gu falbh. Tha 'n t-iomaire buntàtaair Croit-an- 
fhraoich air 'ùireadh — chuir i 'cearcan air àireachas 



32 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



— clmnnaic mi 'n coileach Eirionnach air diman a' 
Ghobhainn — rinn Eòghan greusaich' na brògan — 
chuala mi gu-n d'fhuair i 'teisteanas o'n Mhinisteir, 
agus tha so uile 'n a chomharadh cho cinnteach 
gu-m bheil a' bhuain 'an ùine bhig ri tòiseacbadh air 
a' Ghalldachd, 's a tha sèideadh na muice-mara aim 
an Loch-Suaineart air teachd an sgadain. Faic 
thusa Marsali, 'eudail, agus cuir do chomhairle 
rithe ; oir tha iad ag ràdh gur foghainteach air a' 
Bheurl' i 'n uair a dh' f hàgas i 'n dùthaìcb. Fuirich 
thusa 'n a taic f'hèin 'us an taic Phàrà mhòir, agus 
cha-n ionndrainn thu 'Bheurla : agus ged nach bi e 
goireasach dhuit an cleòca sgàrlaid, no a' bhoineid 
chonnlaich, a thoirt dhachaidh, feuchaidh mi ri 
bliadhn' eile 'thoirt as an tonnaig ruaidb, ged tha 
mi cinnteach, 'Fhionnlaidh, nach bu mhaith leat mi 
'bhi' air deireadh air each. 

Fionn.— Chi sinn, a Mhàiri. 'S e 'm màl a chur r'a 
chèile an t-aon ghnothuch ; 's e so a fhreagairt gu 
poncail a chumas na maoir o'n dorus, agus an teagh- 
lach gun imrich. Cha cheannaich mise aon m 
dhuitse no dhomh fhèin, fhad 's a tha uallach mail no 
fiachan sam bith eile thairis orm. Bitheadh iad a' 
bruidhinn mar is àill leo, agus a' foehaid oirnn; ach 
a Mhàiri, creid thusa mise, gur measaile a' bhoineid 
ghorm so agam-sa, an tonnag ruadh agad-sa, leis an 
dà bhò bhainne, am badan beag ghabhar 'us chaor- 
ach, a' chroit bhòidheach ri taobh an uillt, far an 
d' rugadh ar pàisdean, anns an do chuir sinn a cho 
liugha latha sona seachad le 'chèile, na riomhadh 
gòrach, na maoir gach là aig ar sail, 's a' bhàirlinn 
crochta ris an àrd-dorus. A Mhàiri, 'eudail de 
mhnathan an domhain, bitheamaid gu sunndach, 
toilichte, a' luireach gu seasgair, sàmhach, mar bha 
na daoine o'n d' thàinig sinn, gun bhi 'streap ri 



CA24XD XAX GAIDHEAL. 



33 



nithean nach buin diiinn. Tha na leanaban a' tighinn 
air an adhart. Gu-n cumadh am Freasdal sinn o 
ana-caitheamh a cliuireadh as ar comas a bhi 'n ar 
dleasnas dhoibh-san. 

T. — 0.— 



COMHRADH.— TIGH A' MHAOIR. 

AM MAOR, A MHATHAIR-CHEILE, A BHEAN, AILEAN 
BAN, 'S AN GOBHAINN. 

"\ FAOR. — Tubaist air a' mliadadli ghrànda sin 
1VL nach caisg sibh e, ciod a' chomhartaich a tli'air 
'aire ? Fàilt' ort 'Ailein Bliàin, gabh a nios, so agad 
àite-suidhe ri taobli na seana-mhnatha, Tha 'n 
gealbban againn fhathast air meadhon an urlaif. 

Ailean. — Is maith mar 'tha e. 'Se'n suidhe 
bochd a ni 'n garadh beairteach. Am bheil sibh gu 
sunndach air fad? Cia mar tha sibhse, a bhean? 

An t-seana Bhean. — Tha mi 'n eatorras, 'Ailean, 
cha-n f haod mi bhi 'talach. Tha mo mheomhair, mo 
chlaisteachd, agus mo fhradharc agam ; is urrainn 
domh an air' a thoirt orm fhèin; sùil a chumail air 
na pàisdean, agus ear no dhà 'chur 's an fhearsaid ; 
agus cha-n olc sin dhomhsa a tha ceithir fichead 
bliadhna 's a deich. 

Ailean. — Is taitneach leam, a bhean, a' chuigeal 
's an fhearsaid fhaicinn. Is fad' o'n a chunnaic mi 
roimhe iad. Tha'n calanas a' dol gu mòr a cleachd- 
adh; ma 's i 'chuibheal fhein cha chluimiear ach 
ainneamh a crònan, agus air son sraim na euibhle 
mòire, cuairt shunndach an eachain, agus cnac na 
croise, cha-n aithne dhomh c'uin a chuala mi iad. 

S. Bhean. — Is dithis duinn sin, 'Ailein. Tha ; n 
calanas da rireadh a' dol à cleachdadh. Is cuimhne 

E 



34 



CARAID NAN GA1DHEAL. 



learn-sa nach rachadh bean do 'n bhuailidb, le cnò 
bliainn' air a druim, gun a' cbuigeal 's an fhearsaid 
a bhi aice : agus nacb neo-shunndach tigh gun 'bbi ri 
sniomb? Am bheil obair a's taitniche na 'chuibbeal 
le crònan bòidbeacb, an ceann, 's an làmh, 's a cbas 
a' falbh le 'chèile, a' co-fbreagradh do'n cluanaig, 
agus an naoidhean f bèin air a thàladh gu suain leis a' 
mhànran bbinn. 

Ailean. — A bhean, tba sibh a' togail mo chridbe. 
Is minic a shaoil mi nach robb obair eil' ann, 's am b' 
eireacbdail' a shealladb boirionnacb tlachdmbor na 
'n a seasamh ris a' cbuibbil-mliòir, a tarruing a macb 
a rolaig chlòimhe le ceum etitrom, uallach, a' gluasad 
air a h-ais gu meadbon an tighe, a' fiaradb a làimbe 
suas le mòr eireachdas, a' pilleadh air a b-ais air a 
ceum, agus a' ruith an t-snàtbainn gu farumach suas 
air an dealgan le fonn òrain. Agus o'n a thu it 
duibb labhairt mu'n cbrois, is cuimbne leam 'n uair 
a shaoil mi nacb robh innleachd air an t-saogbal a 
bu mhò na i. Is minic a sbuidh mi aig casan mo 
mhàthar a' feitbeamb gus am buaileadh i ; agus nach 
bu taitneach an crann-dealbbaidb ri taobb an tigbe, 
gach cuman, rnias, agus meadar 's an tigh f'o na 
ceirslean ; ach a nis cha-n 'eil iomradb air a' leithid. 

S. Bhean. — Agus nach 'eil a' bhuil, tha 'chlann 
leth rùisgte, agus na mnathan f hèin choseang, cbaol 
ri miol-chu, le'n luideagan tana Gallda nach cum a 
macb fras. C'uin a chunnaic thu gùn goirid no 
earasaid-uacbdair de stuth làidir dùthcha, air a lios- 
radh gu bòidheach 's a' mhuileann-luaidb, air a h-aon 
diubh ? Cha-n e coslas mhnathan dùthcha a tha 
orra 's an àm, ach coslas leth mhnathan uasal bochd, 
a' stri ri riomhadh air nacb urrainn doibh ruio-heachd. 
An saoil thu ma's i mo nighean, Ceit, bean an tighe 
so f hèin, am faic thu obair 'n a làimh ach a' fuaigbeal 



CAR AID NAN GAIDHEAL 



35 



faoineachd èigin : 's ann aic' a tha'n aon duine a's 
mò foighidinn air an do chuir mi riarah eòlas ; cha-n 
e gu-m bheil e fhein 's an làthair a tha 'toirt orm sin 
a ràdh. 

Maoe. — Tapadh leibb, a mbàthair-cbèile, seasaibh- 
se na br. 

S. Bhean. — Seasaidh mi, is fbiacb iad sin. Cba-n 
ann a' seasamb 's an dorus, no macb air a' cbnoc, a 
db'fbaicinn cò 'tha 'gabbail an rathaid, marbbios na 
mnathan, a bbios iadsan. C'àit' am bheil thu 'Cheit? 

Oeit. — Cha-n 'eil mi fad air falbh, a bhean, gabh- 
aibb-se air 'ar n-adhart, cha-n iarradh 'nr eliamhuinn 
an sin agus Ailean Bàn spòrs a b'fhèarr na 'bhi 'cur 
sios air na mnathan. 

Ailean. — Am biodh na mnathan, a bhean, ris a' 
phiob-thombaca r'ar ceud chuimhne-se? 

S. Bhean. — Piob-thombaca ! nd, ud, cha bbitheadh, 
cha-n fhaca mi fhèin bean chliùiteach rithe riamh : 
obair nam bana-chèard ; cha-n fhèarr e ann am 
bharail fhèin na 'n t-òl ; agus tha iad 'an dlùth 
dhàimh r'a clièile. 

Ailean. — Theagamh nach robh an t-òl ro bhith- 
eanta 's an àm sin, am measg nam ban, na's mò na 
'n tombaca fhein. 

S. Bhean. — Gu deimhin cba robb, b'ainmic a 
gheibheadh tu bean's an dùthaich a ghabhadh gloin' 
nisge-bbeatba ; agus do thaobh iad a bhi misgeach, 
cha b'aithne dhomh ach aon aigeannach ris an canadh 
iad Seònaid Nic Grisinn, agns b'ainmeil i. Ach 's 
mòr m'eagal gu-m bheil a leithid no dhà a nis 
ann. 

Ailean. — An saoil sibh a bhean nach sgob iad as 
gloine de'n treas tarruing a nis, cbo sgiobalta ri aon 
t'hear 's an dùthaich. Cha-n e sin nil' e, ach theid 
iad le cheile gun fhirionnach 'n an cuideachd, do'n 



36 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



tigh-òsda, agus glaodhaidh iad air leth-bhodach, agus 
òlaidli iad e gu smiorail. 

S. Bhean. — Na bèistean! an saoil thu fhein am 
bheil sin fior ? Car son nach 'eil iad a' cur tarrang 'n 
an cluais ri còmhla na h-Eaglais ? Car son nach 'eil 
iad g'an cur anns a' bhrangas; chunnaic mi Ministeir 
a chuireadh gùn odhar na h-Eaglais orra. 

Ceit. — Sin sibh a bhean ! agus leigidh sibh leis na 
fir a dheanamh mar thogras iad ; is coma ged bhiodh 
iadsan air mhisg. 

S. Bhean. — Cha choma ; cha-n 'eil e ceadaichte 
dhoibh-san na's mò na tha e do na mnathan, ach 
faodaidh mi so a ràdh air an son, gur iomadh duine 
'tha air a tharruing gu li-òl nach 'eil gaolach air 
deoch, a tha stuama, furachar 'am bitheantas, ach 
cha-n 'eil leth-sgeul aig mnaoi ach dubh-ghaol na 
dibhe. Cha-n fhaicear tè 's a' cheud diubh a tha 
aon uair toigheach air, a chuirear uaithe. Cùl mo 
làimhe riu ; is uamhasach an ni cùram tighe agus 
leanaban a blii 'n earbsa riu. 

Maor. — Togamaid dheth, chi mi'n Gobhainn mòr 
a' tighinn a stigh. Fosgail an dorus, 'Iain bhig. 

Ceit. — Gabhaibh a nuas a dhuine, is maith an 
t-àm 's an d'thàinig sibh. Cha d'fhàg iad so sgrid 
anns na mnathan bochda 'g an càineadh, agus ag 
ràdh gu-m bheil iad a' dol na 's miosa 'h-uile 
bliadhna. 

Gobh. — Ma tha na mnathan a' dol na 's miosa, 
tha na fir a' dol seachd uairean na 's miosa, 

Ailean. — Is bochd sin 's a' h-uile cothrom a 
th'aca. 

Gobh. — Biodh an cothrom mar thogras e ; ach 
's i so an fhirinn. Chi thu ma dh'fhaoidte, bean 
no dhà a ghabhas dram, ge tàmailteach e r'a inns- 
eadh, ach cia liugha bean bhochd 's an dhthaich a 



CAPwAID NAN GAIDHEAL. 



3 i 



tfaa gu stuama, foighidneach, a' stri fo iomadh 
doilgheadas gus an teaghlack àrach, le beag cònih- 
naidh o na daoine ruisgeach, stròdhail ris am bheil 
iad pòsda. Is beag dhiubh a thèid do nihuileann. 
no do chèardaich, a reiceas boll' eòrna, no clach 
mhine gun dram agus dram a bhi ac' air a thàilleadb. 
Nach "eil fìrna sgireachd so fhèin a' cur a inach ann 
an òl na chuireadh aodacli air gacli leanabh rùisgt' 
a th'ann, a bheireadh s°:oil do gach dilleachdan. as:us 
a chuireadh am Biobull 's gach làimh anns nach 'eil 
e? Nach iomadh bean bhochd, an dèigh apàisdean 
acrach, rùisgte 'chur a chadal, a tha 'suidhe taobh 
an droch ghealbhain, a' feitheamh a companaich, a 
tha mach gu stròdhail, gleadhrach 's an tigh-òsda, 
a' cost na chumadh iadsan gu cuanda aig an tigh ; 
agus an uair a thilleas-e a stigh, le mionnachadh 
agus le mallachadh, a mhaoidheas an dorn, ma their 
i ris gur olc ? 

Ailean. — Cha-n 'eil teagamh nach 'eil beagan 
de sin ann, ach tha iomadh atharrachadh maith, m'a 
choinneamh sin, a' teachd air an dùthaich ; agus 
tha na daoin' a' t'às na's fiosraiche agus na's eòlaiche 
na bha iad. 

Gobh. — Air d'athais, 'Ailein, tha mi seachd sgith 
de bhi 'cluinntinn dhaoin' a' labbairt mar sin. Tha 
eòlas o leabhraichean a' sgaoileadh na's mo air feadh 
na tire : ach an cuir thu'm fiachaibh orm gu-m bheil 
tuath-cheatharna na Gàidhealtachd na's tuigsiche 
agus na's measaile na bha iad ? Am bheil barrachd 
tlachd 'n an cuideachd. no tùir 'n an seanachas? 
Am bheil iad eadhon cho aoidheil 'n an coslas, cho 
tlachdmhor air faiche, cho eusgaidh, thapaidh air 
muir agus air tir? Togdheth ; cha-n 'eil annt' ach 
na siochairean bochda 'an coimeas ris na daoine còir' 
o'n d'thàiuig iad. 



38 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



Ailean. — Cha-n 'eil mi 'g ràdh gu-m bbeil iad 
cho foghainteach, threun, cha-n 'eil fàth gu-m bith- 
eadh ; cha-n ann le neart nan dòrn a bheirear a 
mach a' choir a nis ; ach nach 'eil iad na 's diadh- 
aidh, na 's eolaich' air am Biobull ? bu bhochd mur 
bitheadh ; agus na daoin' òga, dealasach, foghaint- 
each a tha 'searmonachadh 'n am measg. 

Gobh. — Do thaobh diadhachd, is doirbh a ràdh 
cò dha a bhuineas sin. Ma dhearbhas aidmheil àrd, 
agus teangadh bhinn, bhlasda agus a bhi 'labhairt 
mu theagasg agus mu'n Chlèir, 's èigin domh aid- 
eachadh gu-m bbeil mòran diadhachd feadh na 
dùthcha ; ach tha giùlan ann a tha, ann am bharail- 
sa, 'n a dhearbhadh air diadhachd na 's mò na 
cainnt, agus 's ann 'an so a tha iad ann an dèigh- 
laimh. An abair thu rium gu-m bbeil iad firinneach 
'n an cainnt, 'n an geallaidhnibh, 's 'n an giùlan, 
seasmhach ram focal, gun fheum air fianuisean no 
sgriobhadh. Am bheil iad fialaidh, seirceil, carthan- 
nach, gun fharmad no cùl-chàineadh, gun a' bheag 
de'n teangaidh learn leat? Am bheil an òigridh 
modhail, nàrach, màlda, beusach ? 'Ailein, èisd 
rium ; tha mi 'nis a' fàs sean, 's iomadh atharrach- 
adh maith a chunnaic mi 'teachd air a' Ghàidhealt- 
achd a dhùisg mo thaingealachd. Chi mi mòran 
sgoilean, agus tha aoibhneas air mo chridhe. Chi 
mi 'm Biobull anns gach bothan, agus buidheachas 
do Dhia air a shon, chi mi leabhraichean maith' ann 
an làmhan dhaoine, agus am Freasdal a shoirbh- 
eachadh leo-san a tha 'g an cur a mach. Tha mi 
'cluinntinn mhinisteirean òga, diadhaidh, a's fhiach 
èisdeachd, agus gu-n robh beannachd an Ti a's 
àirde 'an cois an saoithreach ; ach a dh'aindeoin so 
uile is cianail r'a smaointeachadh an ain-diadhachd 
chomharraichte a tha 'mach air feadh na tire. Cha 



UAEAID NAN GAIDHEAL. 



39 



ruig tliu leas uime sin na h-uiread a ràdh mu'n 
atharrachadh mhaith a thàinig oirnn. 

Ailean. — Nach cuala tu am Ministeir fhèin ag 
ràdh gu-n d'tbàinig atharrachadh beannaicht' air 
an t-sluagh. 

Gobh. — Tha am Ministeir 'n a dhnine maith, ach 
is duin' òg e; cha robh e eòlach orra-san a dh'fhalbh. 
Ma tha'n sluagh cho ro mhaith 's a tha e 'g ràdh, 
c'ar son nach 'eil e 'cur air leth nam foirfeach sin 
air an robh e 'labhairt o cheann tbri bliadhna? ach 
's duilich dha. Dh'fhalbh na daoin' a b'airidh air 
suidhe m'a chrannaig, agus cha d'thàinig ach pronnag 
bhochd 'n an àite. Agus a thaobh na thubhairt thu 'n 
nochd cho trie ann a'd' sheanachas, mu na Ministeir- 
ean ùra, òga, dealasach, a tha cho lionmhor air 
feadh na dùthcha, tha mòran diubh, tha mi 'g aid- 
eachadh, mar sin, agus tha mi cho gaolach umpa 
riut-sa, no ri duin' eile ; ach ann am moladb na tha 
beò, na cluinneam di-moladh air na mairbh. Is mi 
a chunnaic 's a chual' iad; b' aoidheil an coslas, agus 
bu bhuadhar an cainnt. Chunnaic mi'n co-thional 
mòr air ghluasad fo chumhachd an cainnt. Is minic 
a dh'fhairich mi reachd a'm' mhuineal le uamhann, 
agus a shaoil leam gu-n togadh clachan an tighe 
fianuis leo. Ann an càradh gràs an t-soisgeil fa 
chomhair a' pheacaich, cumhachd agus blasdachd 
an cainnt ! ach dh'fhalbh sibh, gaisgieh nam buadh, 
agus iarram solas gu trie ann an sileadh mo dheur 
air na tulaichean uaine fo'm bheil sibh 'n 'ur suain. 
Ach tha sinn uile mar cheò air an t-sliabh. 

T. — o. — 



SORAIDH LE DUKACHD. 

Soraidh chum ar càirdean air Glialldachd agus air Ghàidhealtachd ; 
tha aobhar dòchais agaiun gu-m bheil iad lionmhor, agus ni siiin ar 



40 



CARAID NAN GAIDHEAL 



dichioll a chum an cur 'an lìonrnhoircacM. Cha d'thàinig fhathast 
an còmhnadh sin uatha ris an robh fiughair agaiun; ach an uair a 
thig 's dearbh leinu gu-m bi an Teachdaire Gàidhealach na 's miagli- 
aile agus na 's f èarr airidh air a leughadh na tha 'cheud oidliirp. Ach 
mar a thubhairt an Sean-fhocal, " Is òg an Nollajg a' cheud oidhche." 

Do'n Ghàidheal arms a' Bhaile, tha sinn fo chomain air son a 
chaoimhneis, agus chi e gu-n dean sinn feum de na Sgeulachdan a 
chuir e d'ar n-iormsuidh. 



COMHRADH NAN CNOC. 

FIONNLADH PIOBAIRE AGUS A BHEAN, AM RROCAIR, 
AGUS AM MAIGHSTIR-SGOILE. 

FIONN. — So ! so ! a Mhàiri, las an crùisgein, agus 
cluinneamaid na th'aig an Teachdaire Ghàidh- 
ealach r'a ràdh air a' chuairt so. 

Mairi. — Air d' athais, 'Fhionnlaidh, tha'n oidhche 
fada, agus an t-ùilleadh ganp, da rireadh air son na 
tha r'a f haotainn 's an taisgleach sin fhèin, cha-n 
fhaic mi gu-n ruig thu leas an t-anabarr othail a 
bhi ort m'a dhèidhinn. 

Fionn. — Nach bochd an gnothuch, a Mhàiri, 
nach urrainn duit ni air bith a dheanamh gun 
chonnsachadh beag a bhi uiine. 

Broc. — Sin agadsa, 'Fhionnlaidh, dòigh nam ban 
do ghnàth. Car beag a thoirt an aghaidh an t-srutha, 
ach ma leigear an driamlach leo, thig iad, ann an 
tiota, gu rèidh, ciùin a dh'ionnsuidh na bruaiche. 

Mairi. — Tha sin cho rnaith dhoibh, mo thruaighe, 
's gur righinn an dubhan a tha 'n an sròin. Ach 
coma cò dhiubh 'n uair a tha'n t-ùilleadh air 
a chost, tha 'fhios agam cò 'bhios a' gearan 
nach d'thug sinn an ùin' as a dh'fhaodamaid ; agus 
aig am bi mile leth-sgeul mu'n tarruing e'n sporan 
iallach a dh'fhaighinn tuilleadh. C'ait' an do chuir 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



41 



thu'n Teachdaire ? an leòb bhuidhe, is eòlach uime 
mi ; agus d'a rìreadh dh' fhaodadh iad dealbh ùr a 
thoirt duinn a nis, tha mi seachd sgitli de bhodach 
nan glùinean mora, le 'chromaig fhada ; a charaid 
brònach 'n a shìneadh r'a thaobh, le 'làimh fo leth- 
cheann, mar gu-m biodh e 'caoidh a leannain, agus 
am madadh breac a' donnalaich r'a aodann. C'ait' 
an do chuir thu e ? 

Fionn. — Gheibh thu e 's a' bhòsdan ùr aig ceann 
adhart na leapa. 

Mairi. — Sin agad e ; ach a dh'innseadh na tirinn 
clia-n'eil dà làn slige 'dh'ùilleadh a stigh. Nacli b' 
fhèarr dhuinn toimhseagain f'haotainn o'n Bhrocair, 
no sgeulachd, agus gur iomadh tè mhaith a th' aige ? 
Eirich a Lachainn bhig, thoir a nuas croidhleag de 
na caorain a's cruaidhe à cùil na mòine, ni iad solus 
agus bheir am Brocair dhuinn sgeulachd. 

Broc. — -Tha na sgeulachdan a nis a' dol à cleachd- 
adh, tha cuid de dhaoine fada 'n an aghaidh ; 
cha-n'eil mise na 's dèidheile air cur as de na sion- 
naich, na tha Lachann nan ceist air cur as do na 
sgeulachdan. Ach cha b'iongantach learn Lachann, 
an duine còir, ach am Foirfeach mòr, am burraidh, 
tha esan 's an t-suidheachadh cheudna. 

Fionn. — Gun teagamh 's ann de na Foirfich ùr' 
esan ; ach da rìreadh bha barrachd 's a choir de 
dh'ùin' air a buileachadh 's an t-seann aimsir ann an 
aithris sgeulachdan. 

Mairi. — Tog dheth, agus leig leis a' Bhrocair 
tòiseachadh ; cha-n'eil duine 'stigh a'stoighich' umpa 
na thu f hèin, ged tha thu 'labhairt mar sin. Tòisich 
thus' a Dhonnachaidh, agus leig leis a bhi 'bruidh- 
inn ; gheall thu dhuinn sgeulachd an Dòmhnaich. 

Broc. — Rinn mi sin fhèin, agus bheir mi dhuibh i, 
ach feumaidh mi suidhe air m'ais, tha mo luirgnean 



42 



CARAIU NAN GAIDHEAL. 



air an losgadh leis a' ghriosaich so. Eisdibh ma ta 
sgeulachd an Dòmhnaich : — 

Blia ann o shean Aireaeh bhò sàg an robh triuir 
mhac agus aon nighean. Bha aig an duine so baidne 
ghabhar, agus bha'm buachailleachd 'an earbsa r'a 
nigliinn, àilleag an f'huilt dhuinn. Là de na làithean, 
'an uair a blia i 'mach a' buachailleachd mar bu 
ghnàth leatha, thàinig badan de cheò druidheachd, 
cho geal ri sneachd aon oidhche, a nuas o rahullach 
na beinne, agus air 'iadhadh mu thimchioll ainnir 
dhuinn nan gabhar, ghiùlaineadh air falbh i, 'us 
cha-n fhacas i na's mò. Latha agus bliadlm' an 
dèigh sin — 

Fionn. — Dean stad a Bhrocair, tha mi 'cluinntinn 
tailmrich chas a' dol seachad ceann an tighe, rnith a 
mach 'f hir bhig agus faic cò a th' ann. 

Mairi. — Ma ta tubaist — 

Fionn. — Uist, uist, a Mhàiri, na cluinneam a' 
leithid sin de chainnt. 

Mairi. — Ciod a th' air aire 'n duine? An dubh- 
airt mi ach gu-n d'thàinig tubaist air nighean duinn 
nan gabhar; mur 'eil mi meallta 's e'm Maighstir- 
sgoile 'tha 'bruidhinn a muigh, agus ge maith e, 
thàinig e oirnn, mar a rinn a' ghaillionn 's a' gheamh- 
radh, gun sireadh gun iarraidh. 

Maigh. — Fàilte 'us furan air a' chuideachd a tha 
mu'n chagailte chridheil ; is furasd f haicinn, 'Fhionn- 
laidh, gu-m bheil am blàr mòine dlùth dhuit. Thach- 
air dhomh a bhi 'gabhail ceum leis na Gaid- 
seirean ùr' a thàinig do'n dùthaich chum an seòladh 
air an t-slighe, agus smaointich mi taghal a' stigh 
g'ur faicinn. 

Broc. — Ma ta, ma's e sin a thug a mach sibh, 
bha droch ghnothuch agaibh. 

Maigh. — Am bheil am Brocair an so ? 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



43 



Broc. — Tha e'n so fhèin, agus is maith do na 
Gàidseirean nach e is fear-iùil doibh an nochd troi 
'n Ghleann-dubh ; ach coma cò dhiubh, so dhuibhse 
àite suidhe. 

Maigh. — Na caraich ; suidhidh mi ami an so 
làmh ri Fionnladh. 

Fionn. — Ma ta, a dhuine ghaolaich, 's e 'ur beatha. 
So dhuibh cathair na dà làimhe, agus thugaibh 
dhuinn a nis 'ur naidheachd. 

Maigh. — Ciod so am fuath a th' agad do na 
Gàidseirean, a Bhrocair? 

Broc. — Cha-n'eil a' bheag ; ach gu-n leiginn leis 
a' cheart seòrs' an rathad-mòr f haotainn mar a b' 
fhèarr a dh'fhaodadh iad. Cha-n'eil dith fradhairc 
orra, neo 'ar thaing mur 'eil sròn aca. Na-m biodh 
boladh na bracha de na sionnaich is iad a dheanadb 
na deadh bhrocairean. A h-uile fear dhiubh 's 
a shròn ri athar, a' deothal fàile na bracha, mar tha 
na h-abhagan agam-sa 'togail ri luirg an fheòcallain. 

Maigh. — Am bheil na daoine còir' ach a' deanamh 
an dleasnais a' togail cìs na rìoghachd, màl an righ ? 

Broc. — Iadsan a' togail màl an Righ ! B'e sin 
marag 'earbsa ris a' chù dhubh, màl riu-san. Tha 
mi fhèin gle thairisneach do'n Righ, ach tha e 'cur 
iongantais orm e 'bhi 'cumail suas gràisg de'n 
t-seòrsa sin. Nach 'eil iad ag innseadh dhomhsa 
gu-m bheil os ceann ceud punncl Sasunnach aig gach 
fear dhiubh 's a' bhliadhna, agus gun f heum air bith 
annta ach mòran uilc. Leòmainn a tha 'milleadh 
na dùthcha : nach 'eil iad gràineil leis na h-uile 
duine ? * 

* Tha sinn gu mòr fo chomain d' ar caraid caoimhrieil, an t-Eilean- 
ach. 'S i a chainnt agus a smaointean a tha againn ami an cuid 
mhòir de'n Chòmhradh so mu chis-sheachnadh, agus mu fhiachan na 
rìoghachd. Mòran taing dha. 



44 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



Maigh. — Cha-n'eil iad gràineil ach leo-san a 
tha 'bristeadh reachd na rioghachd: na deadh reachd- 
an sin fo 'm blieil sinn a' sealbbachadh dion agus 
seasgaireacbd o mhi-run gach nàmhaid. Tha 'chluip- 
eireachd sin a tha iadsan a' cumail f'odha, 'n a chos- 
nadh mi-mheasail, cunnartach, agus peacach : 'n a 
pheacadh dànadais an agliaidh laghaDhè agusdhaoine. 
Cuiridh mi sios duit aon ni mar fhirinn : cha-n 
fhior Chriosduidh neach sam bith a tha rithe. Ma 
tha na Gàidseirean 'n am mi-thlachd do neach sam 
bith, is e f hèin an coireach. Cha-n urrainn iad dragh 
air bitli a chur air an duine onorach, agus esan a tha 
mi-onorach tha e 'farming dragh' agus truaighe air 
fhèin, ged nach biodh Gàidseir an taobh so de riogh- 
achd an Turcaich. Cuimhnicheamaid gu-m bheil 
peacadh agus truaighe co-cheangailte, an dara cnid 
a' leantuinn na codach eile, mar tha d'fhaileas f hèin 
'g a d leantuinn tre'n mhonadh. 

Broc. — Am bheil sibh ag ràdh rium gu-m bheil 
duine bochd a' cur call air Righ no air rioghachd le 
bolla no dhà de dh'eòrna 'bhrachadh, agus a thogail, 
ged nach ìocadh e cis air a shon. Is duilich dhomhsa 
sin a thuio-sinn, nach e 'chuid fhèin a th' ann? nach 
fhaod e 'chur gu buannachd mar a's fèarr is urrainn 
da? Nach bochd nach urrainn duinn tombaca, no 
giubhas, no buideal beag de'n Bhrandai dhearg, a 
cheannach gu saor o na luingis mhòr' a tha 'tighinn 
ran thuath, gun bhi 'g a chleth mar gu-m bu mhèirl' 
a bhiodh ann. 

Mairi. — Cha-n fhaod, a Dhonnachaidh ; tha'n Tea 
f hèin agus an siod' air an toirmeasg, agus is cruaidh 
an gnothuch sin. 

Maigh. — Cruaidh, no gun a bhi, 's e lagh na riogh- 
achd, gu-n dioladh na nithean sin cis. Tha sibhse fo 
na reachdan sin, agus ma bhristeas sibh iad tha 



\ 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



45 



sibh buailteach do'n pheaiias ; agus le bhi 'reic no 
ceannach nithean air an do leagadh cis, gun a' chis 
iocadh, tha sibh ciontach de mhèirle cho cinnteacb, 
's ged a ghoideadh sibh mult à Eignig, no craobh 
dharaich as an Aoineadh-mhòr. 

Broc. — Falbh, togaibh dheth ; is dàn' a rachainn 
gu ciiirt air beulaobh an t-Siorraim ar son an dara ni 
seach ar son an ni eile. 

Maigh. — Faodaidh sin a bhith, ach tha'n fhirinn 
anns na thubhairt mi ; tha fhios agam gu-m bheil 
cuid de dhaoin' a tairgseadh am bochdainn mar leth- 
sgeul, ach 's e sannt 'am bitheantas is màthair- 
aobhair air, ni a tha mallaichte leis an Tisrhearna : 
agus tha 'bhuil, is iomadh bochdainn agus aimlisg a 
tha'n lorg na cis-sheachnaidh so. Cha robh buann- 
achd 'an cois a' ghnothuich so riamh. Tha tòir orra- 
san a tha ciontach dheth air muir as;us air tir. Tha 
e 'tarruing dosguinn mhòr air daoinibh, agus is 
ainneamh a chuala mi riamh duine a rinn beairteas 
leis ; agus ged a dheanadh, is firinneach an sean- 
fhocal, gur fearr an t-ubh beag le beannachd no an 
t-ubh mòr le mallachd. 

Broc. — Cha-n 'eil fhios agam f hèin am bheil sibh 
fad' a'm mearachd ; ach an urrainn duibli so innseadh 
dhomh, Ciod an t-suim a tha 'g èiridh aig ceann na 
bliadhna o gach cis a tha iad a' togail. 

Maigh. — Tha mu leth-cheud muillein, agus 
cuimhnich gu-m bheil deich ceud mile anns gach 
muillein. 

Fionn. — Obh ! Obh ! Obh ! 'Eudail a dh' f hear- 
aibh an domhain, c'àit' am bheil iad 'g a chur ; cha-n 
fhaod e 'bhith nach 'eil làn tighe de dh'òr aig an 
rio;h. 

Maigh. — 'S ann aige nach 'eil, 'an aite sin is ami 
a tha fiachan trom' air. 



46 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



Broc. — Tha sibh a nis a' deanamh araadain 
dhiom. 

Maigh. — Cha-n 'eil idir, is fad a ghabli e uain ; 
cha cbuir rni'n cèill duit anns a' chùis so ach smior 
na firinn. Tha fiachan air an Righ na's truime 
na th'air aou duine air aghaidh an t-saoghail. Cha 
ghiùlaineadh na tha de bhàtaichean eadar so agus 
Steòrnabhagh ann an Leòghas, ann am buinn airgid, 
na tha 'dh' fhiachan air an Righ. 

Broc. — Tha sibh a' cur iongantais mhòir orm : 
ach ciod an rosad a chuir fiachan air-san ? 

Maigh. — Tha'n rosad ceudna a chuir fiachan air 
iomadh aon, nach urrainn da an dioladh. 

Broc. — Am bheil fearann saor aige ? Nach b' 
fhèarr dha cuid deth 'reic, agus na fiachan a 
dhioladh ? 

Maigh. — Cha-n 'eil ploc fearainn aige na's mò 
na th' agad-sa. Tha 'n Rioghachd a' suidheachadh 
suim mhòr airgid air 'an comhair gach bliadhna. 

Broc. — Tha mi 'tuigsinn ; tha e fo chileadairean 
an duine còir, mar tha luchd nam fiach 'am bitheantas. 
Car son nach 'eil an rioghachd a' dioladh a chuid 
fiachan ? 

Maigh. — Cha-n 'eil sin cho soirbh r'a dheanamh ; 
tha còrr agus (800,000,000) ochd ceud muillein de 
phuinnd Shasunnach a dh' fhiachan air ann an ainm 
na rioghachd, agus is mòr air an rioghachd an uiread 
sinn de dh' airgiod a bhi innte uile. 

Broc. — Bristidh e gun amharus, cha-n urrainn e 
seasamh. Carson nach 'eil e 'deanamh Notaichean ? 
Nan cuireadh e 'aodann còir fhèin orra, agus an 
leòmhan mòr craosach air an dara taobh agus an 
t-aon-adharcach air an taobh eile, tha mi cinnteach 
gu-n gabhadh iad ruith ; 'n uair a chi sinn luideagan 
suarach eile »' falbh 'an àit' airgid air feadh na 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



47 



dùthcha, air an cur a tnach le daoinibh nach fhiach 
an ainmeachadh 'an coimeas ris an duine choir; cuir- 
eadh esan a mach Notatchean, agus cha-n eagal da. 

Maigh. — 'S e barail cuid de dhaoine nach 
b'fhèairrd an rioghachd ga-n do chuireadh an 
leithid sin riamh a macb ; ach elm d'rinn esan a 
h-aon diubh, agus cha b' fhiii leis. 

Beoc. — Car son nach cuinneadh e gineachan, no 
na buinn ùra, bhòidheach sin ris an can iad na 
Sovrains. 

Maigh. — Cuimhnich thusa nach 'eil an t-òr r'a 
fhaotainn 'an Sasunn mar gheibhear an gual, no 'n 
luaidhe. Thuit dhomh gu-m bheil again ann an so, 
seòrsa de chunntas air fiachan na rioghachd, a chuir- 
eas iongantas ort r'a chluinntinn, agus faodaidh tu 
làn earbs' a chàradh gu-m bheil na tha mi 'g ràdh 
fior. Tha fiachan na rioghachd, ann an òr, seachd 
mile tunn' air chudthrom, air chor 's gu-n gabhadh 
e mile bàta a ghiùlaineadh seachd tunna gach aon 
diubh, chum a thoirt thairis air a' chaol. 

Broc. — Thir mo chridhe, nach b'e 'n sealladh iacl 
air aon charraig! plod an àigh ! 'us cha b'e plod 
dubh an sgadain ; ach gabhaibh air 'ur n-adhart. 

Maigh. — Na-m biodh na fiachan so 'n an sgill- 
innibh Sasunnach, agus na-n tòisicheadh duine air 
an cunntas, agus e 'shaoithreachadh sè làithean 's an 
t-seachduin, agus deich uairean gach là, agus deich 
thar f hichead a chur troi' làimh dhiubh gach mionaid, 
ghabhadh e clà mhile agus còig ceud bliadhna 'g an 
cunntas. Na-m biodh an t-òr so air a thòrradh suas 
ruigeadh e seachd ceud mil' a dh' astar air àirde, 
agus na-n leagadh tu iacl taobh ri taobh 'an aon 
sreith, ruigeadh iad dlùth air naoi mile de mhiltean 
air fad, agus chòmhdaicheadh iad tri cbeud gu leth 
acair fhearainn. Ciod do bharail air a' so? 



48 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



Broc. — Ud! Ud ! Ud! Is ann a chuir thu mo 
cheann 'n a bhreislich. Ach cia mar a fhuair an 
Righ creideas aims na blieil an sin de dh' ainfhiach? 

Maigh. — Cha-n e'n Rigli ach an rioghachd a 
chaith a' chuid a's mò dheth ann an cogadh ri 
Bonaparte, a bha 'g iarraidh làn che annas fhaotainn 
air an Roinn-Eòrpa. 

Broc. — Gille nan car ! B'e fhèin an curaidh. 

Fionn. — Biodh iad 'g a dhi-moladh mar a thogras 
iad ach b'e caraid nan dròbliairean e. 'Si mo bharail 
fhèin gu-m b'f hèairrd a' Ghàidhealtachdgu-n èireadh 
a leithid eile suas. Cha bu mliisd an duthaicli 
rongan beag cogaidh a chumadh spreigeadh ann an 
daoine. 

Maigh. — Tha thu fad' a'm rnearachd. Cha-n 
urrainn cogadh air dhòigh sain bitli a bhi 'n a 
bheannachd do dhùthaich. B'f hèarr do 'n Ghàidhealt- 
achd nach d' thàinig cogadh riamh air an rioghachd, 
no luach cho àrd air an sprèidh. Bha na tighearnan 
na b'fhèarr dheth, agus an tuath mòran na bu 
chothromaiche ; chaidh na tighearnan 'an lorg a 
chogaidh gu ana-caitheamh nach urrainn doibh a 
sheasamh, agus an tuath gu màl a thairgseadh nach 
urrainn doibh a dhioladh. 

Broc. — 'S ann agaibh a tha 'n fhirinn ; ach gu 
tilleadh a dh'iormsuidh an righ a rithist : nach 
iongantach leam-sa nach 'eil e 'togail barrachd else, 
aorus a' fàsgadh dhaoine 2:11 ciil an droma los na 
fiachan so a chur dheth. Is truagh learn duine air 
am bi fiachan. Thachair dhomh fhèin gu-n robh 
geòtan beag aig a' mharsanta liibach 's a' bhail' 
ud thall a' m' aghaidh, agus da rireadh thigeadh fallus 
fuar orm an uair a chithinn an lùbairneach grànd' 
a' tighinn a dh'ionnsuidh an tighe. Is truagh leam 
an ri<xh, an duine còir, ach theagarnh gu-m bheil 



CAEAID NAN GA1DHEAL. 



49 



nàir' orra dol a fhagradh nam fiachan air. Bitliidh 
sgàth orm fhèin dol a thogail càin a' Bhrocair o na 
tighearnaibh mora. Ach is cneasd' esan, a dh' aon 
chilis, nach 'eil a' leagail barrachd cise chum e fhèin 
a shaoradh o'n luchd. 

Maigh. — Cha-n arm a' gearan air a lughad a tha 
daoine. Cha-n aim ai^e-san a tha sin r'a dheanamh, 
ach aig na daoine a tha 'n dùthaich a' cur a suas 
chum Ard-chomhairle na rioghachd. 

Beoo. — An i so a' chomhairle ris an abair iad a' 
Phàrlamaid ? Cò 'tha 'suidhe innte? 

Maigh. — Tha dà chuideachd a' cruinneachadh 
aim an dà thigh fa leth, ris an can iad Tigh nan àrd 
Mhorairean, agus Tigh nan Uaislean. Anns an 
dara h-aon, tha Maithean na rioghachd, agus Eas- 
buigean na h-Eaglais Shasunnaich a' suidhe, agus a' 
cur an comhairle r'a chèile mu gach ni a bhuineas 
do'n rioghachd. Anns an tigh eile tha iadsan a' 
suidhe a th'air an taghadh leis an dùthaich chum 
an còir a sheasamh. 'S iad so a tha 'leagadh na 
cise, ach an uair a tha reachd ùr r'a shocrachadh, 
is èigin gu-n co-aontaich an dà Thigh, agus 'an dèigh 
sin a dheanamh, cha reachd e gus an cuir an righ 
a làmh ris. 'N uair a thachras so, tha e'n sin 'n a 
reachd Pàrlamaid, agus feumar gèilleadh dha. 

Broc. — Mo bheannachd oirbh ; ach innsibh so 
dhomh: cia mend a tha 'suidhe 's na h-àrd thighean 
comhairle sin? 

Maigh. — Tha na h-uile Diùc agus Iarla 's an 
rioghachd, a thogras dol aim a' suidhe 's an dara 
Tigh, maille ris na h-Easbuigibh ; agus aims an Tigh 
eile, tha Sasunn a' cur a stigh còrr 'us còig ceud ; 
tha Eirinn a' cur a stigh ceud ; agus Albainn còig 
agus dà fhichead. 

Broc. — Fhalbh, tha na 's leòir aim. Ach innsibh 



50 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



so dhomh, ciod an tuarasdal a th' aca sin? Gun 
teagamh is posta maith e. 

Maigh. — Cha-n'eil aon sgillinn, aclian onoir. 

Broc. — Onoir na bochdainn ; cha chreid mi nach 
'eil ni-eigin aca r'a fhaotainn 'an Lunnuinn am 
raeasg na tha de stòras a' dol troi 'n làmhan. Chi 
mi 'n uair bhios daoin' am measg na clòimhe gu-n 
lean corra chèas beag riutha ; ach aon uair 's gu-m 
faigh iad a stigh, am bi iad mar na ministeirean 
nach gabh cur a mach ? 

Maigh. — Cha-n 'eil idir. Cha-n urrainn a' 
Phàrlamaid suidhe ach seachd bliadhna, agus 
faodaidh an Righ a sgaoileadh 'n uair is àill leis. 

Broc. — Fàgaidh sin iadsan umhal dha-san, air 
eagal gu-n sgiùrs e dhachaidh iad. 

Maigh. — Air d' athais. Faodaidh an dùthaich 
na daoine ceudna a philleadh air an ais air a shròin, 
a rithist. Agus tha cuid de dh' àiteachan ann, agus 
is iad na daoin' a's dàine agus a's neo-eisimeiliche a's 
luaith'a chuireas iad air an ais. 

Broc. — An saoil tlm fhèin am bheil an leithid sin 
'n am measa; ? Shaoilinn f hèin nach biodh fear ann 
a dhùraichdeadh a bheul fhosgladh an lath air an 
Righ. Bha mi fhèin là air beulaobh an t-SeiseÌD, 
mar tha fhios agad, agus cha robh duin' an sin a 
dh'fhosgail a bheul ach am Ministeir. Thòisich e 
mu lagh na h-Eaglais agus chuir e dheth ; mu 
dheireadh thug e 'mach a' bhinn. Nach e so, ars' 
esan barail an t-Seisein? Gun teagamh 's e, ars' 
an dara fear; 's e gun amharus, a deir am fear eile. 
Is ceart a' bhreth a thug sibh a mach, ars' am 
foirfeach mòr ; a nis tha mi 'deanamh dheth gur 
ann mar sin a ni iad ann an Tigh na Pàrlamaid, 
ged bhiodh an Righ 's a' mhearachd. 

Maigh. — Cha-n ann; cha-n'eil an Righ idir a 



CARAID NAN GA1DHEAL. 



51 



làthair ; agus cha-n urrainn do'n Righ dol 'am 
mearachd. 

Beoc. — Shaoil leam gur duine a bha ann, agus 
gu-m bu bhean a bu mhàthair dha. 

Maigh. — Tha thu ceart ; ach thoir so leat. Tha 
luchd-comhairle fo 'n Righ, agus tha iadsan freag- 
arrach ar son gach ni a ni e mar Righ. 'S e fhèin a 
tha 'taghadh nan daoine so, ach ma thèid iad 'am 
mearachd, le droch comhairl' a thoirt air, tha dòigh 
aig tigh nan Uaislean air an toirt gu riaghailt. 

Beoc. — Cluitmeam e ; shaoilinn nach biodh Cil- 
eadairean an Righ furasd' a chumail fo smachd. 

Maigh. — Mar thubhairt mi riut cheana 's ann air 
riaghladh tigh nan Uaislean a tha sporan na riogh- 
achd. 

Beoc. — Far am bi riaghladh an sporain, gun 
teagamh 's ann a bhios an uachdranachd. Tha mi 
'deanamh dheth, gu-m bheil an t-òr, do 'n rioghachd, 
mar tha 'n teine do bhàta-na-smùid' ; an uair a 
smàlar so, tha 'n iipraid a stad ; ach cò e àrd chomh- 
airleach an righ air an àin ? 

Maigh. — An cual' thu iomradh air Diiic Wel- 
lington ? 

Beoc. — An cuala mi riamh iomradh air a' gheal- 
aich ? Nach 'eil mi air mo bhòdhradh a' cluiimtinn 
uime ? Ach ma 's e so a chomhairleach, bithidh sinn 
ann an iorghuill gu h-aithghearr. 

Maigh. — Cha-n'eil eagal duinn : cha b' urrainn 
da, le cogadh, urram a b' àird' a chosnadh, agus 
dh'fhaodadh e càileigin de na bh' aig' a chall ; ach 
is mithich dhomh-sa 'bhi 'triall. 

Beoc. — Ma ta, mo mhile beannachd agaibh, is 
ann 'n ur ceann a tha 'n t-eòlas 

T. — O. — 



52 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



FOCAL 'S AN DEALACHDH. 

Tha sinn mòran 'an comain ar càiidean lionmhor air son na misnich 
agus a' chòmhnaiclh a tha iad a' toirt duinn 'n ar saothair. Dlighear ar 
taing do'n Fhior Ghàidheal a tha 'thàmh, ma's maith ar barail, arm 
am Muile, air son na chuir e d'ar n-ionnsuidh. Fhuair sinn litir 
Eòghain òig, à Eilean Chola ; agus bheir sinn àite dh' i 'an June 
ghoirid, 's ar comhairle oho tairis 's is urrainn duinn 's a' chùis a tha e 
'cur fa'r comhair. 



COMHRADH NAN CNOC. 

PARA MOR AGUS DOMHNULL a' BHUTH. 

DOMH.— Faìlt' ort a Phàra mhòir. Tha mi 'tuig- 
sinn gu-n robh thu as a' bhaile ; clia-n e 'h-uile 
là a chuireas tu suas am breacan uaine. Cò as a 
thug thu 'choiseachd ? 

Para. — Cha bu mhaith learn droch f hreagairt a 
thoirt ort, ach ge nach can mi, mar a thubhairt Ail- 
ean nan con e, gu-n d'thug as mo chasan, faodaidh 
mi le firirm a ràdh, gur coma leam cò as. Bha mi 
'n diugh 's a' bhaile-mhòr, 'us cha b' e baile na 
biatachd : cùl mo làimhe ris an dà latha so. 

Domh. — Shaoilinn thus'a tha 'chòmhnuidh ann an 
uaigneas a' Ghlinn-duibh, gu-m bu bheothachadh 
mòr dhuit sgriob a thoirt air uairibh do'n bhaile- 
mhòr a dh' amharc an t-saoghail. 

Par. — Ma tha 'm baile ud 'n a shamhladh air an 
t-saoghal, cha-n ioglmadh leam daoin' a chluinntinn 
ag ràdh, An saoghal bochd, mosach. 'S mi nach 
iarradh a chabhsair tioram, acrach a choiseachd ri 
m' bheò. Ged dh' fhàilnichinn air an t-sràid leis 
a' ghorta, cha-n'eil dùil again gu-m feoraicheadh iad, 
Ciod a dh'fhairich an duine bochd? 

D^mh. — An robh thu aig mod an t-Siorraim ar> 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



53 



diuffh; no'n cual' thu cionnas a chaidh do dh' Iain 
ban agus do Chailleach an òir? 

Para. — Cha teichd olcas. Fhuair i 'n lagh air 
Iain bochd, 's cha b'e mo roghainn a bha 'n uachdar. 
Gnothuch nàr, càin a chur air an duine bhochd, air 
son ruith de 'n teangaidh a thoirt do'n Chaillich 
ghràinde ; agus 's e 'chuid a's miosa, ged is arm ris 
na cnoic a tha mi 'g a ràdh, nach dubliairt e focal 
ach an fhirinn. 

Domh. — Tha'n fhirinn f hèin air uairibh searbh ; 
ach is maith gu-m bheil lagh aim ; agus nach faod 
esan no duin' eile a dhroch nàdur a bhrùchdadh a 
ma'ch a rèir a mhiann, gun e 'dhioladh air a shon. 
'S e'n lagh fhèin an gille. 

Para. — Is minic a chuala mi Gille nan car, agus 
b'e sin esan ; lagh na dunach do gach duine a dh'- 
fheucbas ris. 'S e pailteachd an lagha, gorta na 
tire. Bha càirdeas agns deadh choimhearsnachd, 
tlus, seirc, agus caoimhneas, onoir agus firinn eadar 
duine agus duine, gus an cuala sinn iomradh air na 
fithich chiocrach sin na Sgriobhadairean ; creachad- 
airean gun chogais gun iochd; spuinneadairean gun 
nàire — 

Domh. — Thoir an aire dhuit f'hein, a Phàraig, 
cuimhnich mar dh'eirich do dh' Iain ban ; agus tha 
prìosan ur a nis 's a' bhaile-mhbr. 

Para. — Cha-n eagal domh, tha 'n lagh air mo 
thaobh, seasaidh a' bhreug mi. Dean a mach gu 'n 
dubhairt mi e ; cha-n'eil dà f hianuis agad mar bha 
aig Cailleach an òir. Sin agad an lagh ; agus mar 
thubhairt mi cheana, 's e milleadh na dhthcha e. 
Chunnaic mi là, agus bu tèaruinte do dhuine 
gleadhar de bhata daraich a thoirt do bhalach 'am 
fad an leth-chinn, no buidseaeh a ràdh a nis ri 
Cailleach an òir, 



54 



CAEAID NAN GAIUHEAL. 



Domh. — Nach mòr am beannachadh sin, teang' 
Iain bhàin, agus bata Phàra mhòir a bhi fo'n lagh ; 
agus gu-m faigh an duine a's bochda ceartas an 
aghaidh an duine a's saoibhire. 

Para. — Air d' athais ; cha-n'eil an lagh r'a f haot- - 
ainn a nasgaidh ; mur biodb an t-òr aig a' Chaillich 
cha chluinnte iomradh air teang' Iain bhàin. An 
t-aon aig am bheil an t-òr gheibh e'n lagh ; agus 
ma tha gamhlas aige ri duine bochd sam bith, cha-n 
: eil aige ach a h-aon de dh'abhagan an lagh a a 
stuigeadh ris, agus ma gheibh e as gun aileadh am 
fiacal a bhi 'n a shàil faodaidh se e fhèin a mheas 
fortanach. An cluinn thu, 'Dhòmhnuill, tha mis' ag 
ràdh riut, nach robh anns na Gaidseirean bochda ach 
feala-dhà 'an coimeas riu so ; fhad 's a dh' f hanas 
duine o ghnothuichean mi-laghail, cha ruig e leas 
bonn-a-h-ochd a thoirt orra-san ; ach 's gann is 
urrainn duine a nis e f hèin a ghiùlan saor o lagh, agus 
tha de chuir's de lùban ann, gu-m feumadh duine a 
tha 'n sàs ann a' bheag no mhòr de ghnothuichean, 
am Maor Ruadh a bhi 'n a chois gach ceum a thèid 
e. Mo bheannachd air an am a dh'fhalbh 'n uair 
nach robh Sgriobhadair, maor-righ, no tèarraid 's an 
dùthaich. 'S mi 'bhathall 's a chunnaic e. 

Domh. — 'S beag 'tha fhios agad ciod a tha thu 'g 
ràdh. Na-m biodh tus' eòlach air eachdraidh na 
tire cha labhradh tu mar sin : an uair nach robh 
lagh ann, ach focal an uachdarain, agus a dh'- 
fhaodadh e le smèide na corraig leum air cheann a 
dheanamh air aon neach a thogradh e ; agus an uair 
a bha 'cheatharna bhochd 'n an tràillean. 'S e 
cothrom an lagha urram na dùthcha. 

Para. — Air do shocair a Dhòmhnuill ; bha thusa 
gu deimhin fad 'an Glascho, agus tha sgoil agad, 
agus comas labhairt : ach air a' shon sin oile, 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



55 



feumaidh mi cur a' d' aghaidh ; clia-n e cothrom an 
lagha urram na dùthcha ; ach laghanna cothromach, 
agus ceartas, air am faod daoine bochda ruigheachd 
gun òr, gun airgiod ; agus 's e so sochair a bh' aca 
's a' Ghàidhealtachd mu 'm facas riamh Sgriobhadair 
no bàta-smùide 'n ar measg. 'S an àm sin an uair 
a thigeadh eadar dithis (ni a's èigin tachairt air 
uairibh), rachadh iad gu h-earbsach 'an làthair uais- 
lean na dùthcha, na daoine tuigseach, ceanalta, a 
thogadb, 'sa bha chòmlmuidh 'n am measg, a bha 
eòlach air gnothuichibh na tire, agus a b'urrainn 
labhairt ruinn 'n ar cainnt fhèin; bha focal nan daoine 
so dbuinn mar lagh ; agus cha do chuir sinn riamh 
'an ag e. Bha 'chùis air a socrachadh gun mhoille, 
gun chostas; bha rèit' air a deanamh 's an àm, agus 
cha robh tuilleadh m'a dhèidhinn. Cha robh smaoint- 
eachadh aig duine sam bith, ann an cuid de ghnoth- 
uichibh, dol seachad air a' Mhinisteir agus air an 
t-Seisein, agus ann an gnothuichibh eile seachad air 
an uachdaran ; ach a nis, ma chaogas fleasgach òg 
a shùil ri caileig, a suas a' bhoineid chonnlaich 's air 
falbh leatha gu fear-lagha, a' deanamh a mach 
gealladh-pòsaidh 'n a aghaidh; agus tha e cho maith 
do'n ghille bhochd a gabhail agus dol gu lagh 
leatha. 

Domh. — Tha thu 'di-chuimhneachadh gu-m bheil 
breitheamlman anns gach cùirt, agus nach ceadaich 
iad fòirneart a dheanamh air daoinibh bochda. Nach 
'eil thu earbsach as an t-Siorram ? 

Paea. — 'S mi a tha. Dh' earbainn r'a fhocal mo 
chuid de 'n t-saoghal, ged nach 'eil sin mòr; taing 
do 'n lagh air a shon. Cha-n eagal learn nach bi 
ceartas 'n a bhreth ; ach is rud a tha mi 'gearan 
gu-m bi comas aig na Sgriobhadairean daoine bochd' 
a shlaodadh m'a choinneamh gun fhios c'ar son. le 



56 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



duine sam bith leis am miann a' choimhearsnach 
bochd a sgiùrsadh le lagh ; agus a dhiolas dhoibh- 
san air son a dheanamh. 

Domh. — Cia mar a dh'f haodas sin a nis a bhith ? 
Cia mar a dh'f haodainn-sa cur as duit-sa le lagh ? 

Para. — Innseam-sa sin duit. Thoir thus' airgiod 
leaf, agus rach do bhail' àraidh nach ainmich mi, 
agus abair ris an Sgriobhadair learn leat, Cuir Pàra 
mòr gu lagh ; agus 's meallta mise mur faigh esan 
dòigh air mis' a thoirt 'an làthair an t-Siorrairn, 
ged nach biodh de leth-sgeul ann ach gu'n do chrath 
am mart maol agam a dà chluais riut. Lagh 'n a 
shochair aig daoine bochda! tha mi 'g ràdh riut, 
ged a spìonadh tu 'n còta breacain so o'n druim 
agam, a' cur an cèill gu-m bu leat f hèin e, mur b'ur- 
rainn domh le cruas nan dòrn a chumail uait, b' 
fhèarr clhomh a thoirt duit, seach dol gu lagh, ni ged 
a bhuidhninn, a bhiodh dhomh 'n a chall. 

Domh. — Tha beagan de'n f hirinn aims na labhair 
thu ; ach air a shon sin, tha daoine na's poncaile 'n 
an gnothuichibh na bha iad ; agus bha feum aig na 
Gàidheil air a' sin: cha-n 'eil iad comharraichte air 
seasamh r' an latha. 

Para. — Mo -thruaighe, is duilich dhoibh ! Ach an 
saoil thu an dean lagh na 's fèa'rr iad. Faodaidh e 
an deanamh gu lùbach, carach, seòlta, ach cha tig 
an là a ni e firinneach, onorach iad. Chunnaic mi 
latha a bha sgailc air a' bhois, cho maith ri Bill 
agus urras ; ach dh' fhalbh an là sin ; cha-n fhogh- 
ainn a nis ach stamp 'an ceann gaeh gnothuich. Am 
f'aic thu 'chorrag ud, a Dhòmhnuill; chuir mi ri Bill 
i aon uair, ach ma chuir, cha chuir a rithist ; b' f'hèarr 
leam a cur air an ealaig fo'n tuaigh ; is mis' a thuig 
cionnas a tha na Sgriobhadairean a' deanamh am 
beairteis. 



CARAID NAN GAIDHEAL 



57 



Domh. — C ar son a tha thu ri gearan 'n an 
aghaidh-san : ciod e Bill, ach gealladh fo d'làimh 
gu-n diol thu na fiachan a tha e 'giùlan air latha 
àraidh ; agus ma sheasas tu ris a' sin, cha ruig thu 
leas puinneag chàil a thoirt air an lagh. " Thig dàil 
gu dorus," agus bu chòir dhuit-s' an là a chuimh- 
neachadh. 

Paea. — A chuimhneachadh ! '$ mi 'bha 'g a 
chuim hn eachadh ; ma bha, b' iad miosan a bu ghiorra 
'dh fhairich mise riamh. Ach sheas mi mo latha. 

Domh. — Ma sheas, ciod an smàdàdh a tha agad 
air na Sgriobhadairean ? 

Para. — Chuir thu stad a' m' sheanachas. Tha 
cuimhn' agad sinn a bhi air Boupa Fir-na-Creige 
an uraidh. Cò nach robh ann? bha an sprèidh cho 
maith, an dàil cho fada, 's an t-uisge-beatha cho pailt. 
Chaidh riaghailtean na ceannachd a leughadh ann 
am Beurla ; cha chuala mi aon f hocal a thuig mi ach 
aon ràn a thug am Maor Ruadh as, " Dàil bliadhri' a 
dhaoin'uaisle." Thuit am mart maol orm fhèin ; agus 
mu fheasgar dh' iarradh orm dol a stigh maille ri 
each. " Am bheil thu maith air an sgriobhadh," ars' 
am fear-lagha ? " Cha-n'eil," arsa mise, "b'fhèarr 
learn iomair a' bholla a tharruing direach leis an 
t-seisrich, na sgriob, leth oirleach air fad, a tharr- 
uing le peann mar bu choir dhomh ; ach feuchaidh 
mi ris. Nach e seachd puinnd agus còig-deug a tha'n 
so?" " 'S e sin do chuid-sa dheth," ars' esan, " ach 
lecion paipeir fhreagàrraich, b' èigin domh L ach ann 
Mac Fhionnlaidh a chur 's an aon bhoinn riutsa, ach 
's e'n aon ni e." " Cha-n'eil teagamh nach e," a 
deir mise ; " ma dhiolas esan a chuid fhèin, cha bhi 
mis' air deireadh." " Tha mi cinnteach as a' sin," 
ars' an Sgriobhadair : le 'pheann fada ciil a chluaise, 
agus fiamh ghàir' air a ghnùis. " Thugaibh dram 

H 



58 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



do Phàraig còir, agus cuiribh a stigli Lachann." 
Ciod a tli' agad air, ach thàinig an latha, 's bha mise 
rèidh air a shon. Ruigear Fear-na-Creige, agus 
tairgear luach a' mhairt mhaoil, "ruig" ars' esan, 
" an Sgriobliadair aig am bheil na Billichean ; " dhùin 
e 'n dorus air mo shròin, gun f heòraich an robh beul 
air m' aghaidh. Cha robh comas air. Thug mi fhein 
am baile-mòr orm, agus ràinig mi mo charaid an 
Sgriobliadair. Bha mod an t-Siorraim gu suidhe, 
agus cha labhradh e focal rium gu h-anmoch. " Tha 
'n sruth," a deir mis', " a' tilleadh agus an latha 'dol 
seachad." " Ma tha," deir esan, " tha latha, agus 
sruth eile a' tighinn." Cha robh comas air ! Dh'- 
fhalbh mi 's a' bhabhdaireachd feadh a' bhaile, o 
uinneig gu h-uinneig. Fa dheireadh thachair am 
Maor Ruadh orm, agus dh' inuis mi dha mar bha. 
" Marbh'aisg air an sgadan," ars' esan, " 's e 'tha 
saillte am bliadhna : tha mi air mo chlaoidh leis a' 
phathadh." Thuig mi fhèin mar bha 'chùis, 's gu-m 
bu luaithe deoch na sgeul. Chaidh sinn a stigh, 
bhuail mi fhein am bòrd, agus glaodhar leth-bhodach 
de Bum dearg. Fhuair mi mòran seanachais o'n 
Mhaor, agus gheall e dol leam 'n uair a sgaoileadh 
am mòd. Rinn e sin, thachair an Sgriobliadair 
oirnn, agus ultach phaipeirean aige. Lean sinn a 
stigh e, agus thairg mi dha luach a' mhairt mhaoil. 
" Nach 'eil e'n sin agaibh," arsa mise, "gun pheighinn 
a dhith air." Thòisich e air a chunntas. Chuir am 
Maor cagar a' m' chluais, " Faigh d'ainm as a' 
Bhilir " Tapadh leat," a deir mise. " Tha do 
chuid-sa de'n t-suim an so," a deir an Sgriobliadair; 
"ach c'àit' am bheil Lachann?" "Is coma leam 
c'àit' am bheil e. Biodh gach fear a' toirt sgairbh a 
creagan dha fhèin ; thu2;aibh m' ainm as a' Bhill." 
" Sin rud, abhobaig, nach 'eil a' m' chomas a dhean- 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



59 



amh. Tha mi 'faicinn gu-rn bheil e conjunct.'" " Ma 
tha biodli aige, ciod e sin domhsa? Nach do dhiol 
mise mo chuid fhein deth ? " " Rinn thu sin, ach tha 
thu ceangailte air son cnid Lachainn cuideaclid ; 
agus mur bi thusa no esan an so 'an ceann seachduin 
cluinnidh tu uam-sa air dòigh nach bi ro thai tn each." 
" Cha-n 'eil comas air," a deir mise, " Slàn leibh ! " 
Sin a nis, a Dhòmlmuill, an lagh, as am bheil thu 
'deanamh na h-uiread mhòrchuis. 

Domh. — Ciod eile ach an lagh, agus ceartas 
cuideaclid . 

Para. — Cluipeireachd, a dhuine, agus cha bu 
cheartas. Nach dubhairt e 'n làthair fhianuisean 
an là a chuir mi m' ainm ris nach robh mi 'stigh ach 
air son mo chodach fhèin. Ach ciod e am fàth 'bhi 
'gearan. Cha robh sgillinn aig Lachann bochd air 
an àm, ach ràinig sinn caraid nam feumach, Fear 
Acha-da-seillean, mac an deadh athar. Fhuair sinn 
air ar focal uaithe-san na thog am Bill, ach ma thog, 
's ami 'n a chois a bha 'n sgathadh ; cunntas air 
a tharruing a mach le dubh agns dearg, cho bòidh- 
each ri aon suidheachadh breacain a chunnaic thu 
riamh agus os ceann dà phunnd Shasunnach de 
chostas. Sin agad a nis an lagh anns am bheil na 
h-uiread thlachd agad. 

Domh. — 'N a dhèigh sin uile cha d' rinn am 
fear-lagha ach a dhleasnas. Bha 'n lagh air a 
thaobh. 

Para. — Bha 'n rosad air a thaobh ; ach cò 'bu 
shiobhalta na e 'n là a chaidh mi 'stigh a shocrachadh 
ris. Is duilich learn, ars' esan, mar a thachair, cha 
mhaith a fhuaras Lachann ort ; ach ma thogras tu 
bheir mis' air a h-uile sgillinn a dhioladh le costas." 
" Cha-n 'eil teagamh agam, 'ille mhaith ; ach rach- 
■adh Pàra mòr a dh'iarraidh na dèirc' mu'n leigeadh 



60 



CARAID NAN GA1DHEAL. 



e leat dol 'an sàs ami an Lachann còir. Gabh na 
fhuair thu," a deir mise, " agus slàn leat." 

Domh. — -Sin agad maith an lagha; ni e thusa 
agus do leithid faicilleach ciod a ni sibh, gun gheall- 
adh a thoirt nach co-glieall sibh. 

Paea. — Tog dheth, na cluinneam tuilleadh rau'n 
cbùis. Na-n saoilinn gu-n ruigeadh mo ghuth gach 
cèarna de 'n Ghàidhealtachd, o mhullach Beinn- 
nibheis, dhìrinn i moch am màireach, agus mar so 
labhrainn : — "'Fheara, 's a dhaoine, sibhse a tha 
'g àiteachadh Tìr nam Beann, nan Gleann, 's nam 
Breacan, èisdibh ri Pàra mòr, ' oir 's minic a thàinig 
comhairle righ à beul an amadain.' Seachnaibh an 
lagh. 'Uachdarana na dùthcha, seasaibh 'ur daoine, 
agus saoraibh iad o làmlian an lucbd-lagha. Cha- 
n'eil sgillinn a bheir iad uatha-san nach f'airich sibhs' 
a chall. A Mhinistirean an t-soisgeil, earalaichibli 
'ur luchd-èisdeachd an aghaidh iad a dhol gu lagh, 
nochdaibh dhoibh a chall, agus combairlichibh iad 
gu sith agus rèite. A mhuinntir mo dhùthcha, eadar 
thuath agus cheatharna, ma thig connsachadh 'n 'ur 
measg leigibh -a' chùis gu ràdh dithis de dhaoine 
còire. Tha uaislean f hathast 'n 'ur measg, a sgoilteas 
an lagh, agus aig am bheil bàigh ribh, rachaibh d' 
an ionnsuidh : agus sibhse a luchd-lagha, agus a 
Sgriobhadairean, cuimhnichibh gu-m bheil bàs a' 
feitheamh oirbh, agus breitheamh os 'ur ceann d'an 
èigin duibh cunntas a thabhairt." 
T. — o. — 



FOCAL 'S AN DEALACHADH. 

Tha aobhar againn a bhi taingeil air son gach còmhnaidh a tha sinn 
a' faotainn o ar càirdean lìonmhor, agus tha dòchas againn gu-n tèid 
iad 'an lionmhoireachd. Flmair sinn an litir a chuir Fionnladh Piob- 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



61 



aire g' ar n-ionnsuidh, agus tha sinn a' gealltuinn tios-freagraidh a chur 
d'a ionnsuidh 's an ath Theachdaire. Tha sinn fo chomain do S. C. 
ann an sgireachd Chill-a'-Blnèanainn, agus do 0. T. ann am Muc-càrn, 
do Sheumas, agus do Mhac-talla. Cba t>u mbisde leinn litir eile 
fhaotainn o'n Fhìor Ghàidheal. 



[Pàra mòr a' dlùthachadh ri dorus na cèardach, le 
màileid air a dhruim. Am Maighstir-sgoile, 
Fionnladh Piobaire agus an Gobhainn a' gàìr- 
eachdaich 's an dorus.] 

T)ARA. — Gu-n neartaicli am Freasdal 'ur n-aobhar- 



JL ghàire, ma's mis' e, a dbaoin' uaisle. Ciod so 
a dmiisg 'ur cridhealas ? 

Fionn. — Tha sac ort, a Phàraig — an iad cearcan- 
fraoich no coilicb-dhubha 'tha thu'n diugh a' giulan 
'an dèigh nan Sasunnach? 

Para. — Tog de d' sgeig, 'Fhionnlaidh. Ciod air 
bith a tha 's a' mhàileid, na-m biodh e ort-sa 's i 
piobaireachd a bu lugha bhiodh air d' aire. Ach 
cuiridh mi mo sgios anns a' chèardaich, ged racliadh 
na Sasunnaich chaol' air bàinidh. An do mhothaich 
sibh iad a' gabhail an rathaid. 

Fionn. — Chunnaic sinn dithis chaola, chruadha 
'dol seachad ; ad gheal chonnlaich air fear dhiubh, 
cho leathann ri guit, stiall de ribein fad', uaine aisde, 
agus òrd beag ladhrach 'n a làimh. 

Para. — Ord an rosaid ; is eòlach air mi ; is oil 
learn nach robh tri òirlich dhetb far nach abair mi ; 
is mis' a dhiùbhail air a' cheart òrd ladhrach sin. 

Maigh. — Ach da rireadh ciod a th'*agad 's a' 
mhàileid ? 

Para. — Ma ta, ge nàr r'a innseadh e, a leithid a 



COMHRADH NAN CNOC, 




62 CARAID NAN G-AIDHEAL. 

dh' uallach a bhi air dronnaig Criosduidh air bith, 
tha sac chlach ! 

Maigh. — Ciod an seòrsa chlach a th'ann '? 

Para. — Chuir thu ceist orm. Cha deachaidh sinn 
seachad air creig eadar so agus Sròn-an-t-sìthein as 
nach d' thug fear an ùird bhig spealg ; agus 'an 
dòigh dha amharc orra tre ghloine bhig chruinn, 
chuireadh e 'n sin r'a shròin iad, agus cha-n fhògh- 
nadh sin leis gun a theang' a chur orra ; bheireadh 
e'n sin glome bheag a mach, agus an dèigh dha 
boinne spioraid làidir a dhòrtadh orra thilgeadh e 
uaith iad, no sparradh e 's a' mhàileid iad mar a 
bhuaileadh e 'n a cheaim. Is mòr m' eagal gu-m 
bheil an dearg chuthach air an òganach bhochd — 
ged is laghach e — 

Fionn. — Cha bu tu fhèin mòran a b'f hèarr 'n uair 
a leig thu 'leithid a dh' eallach ort ; ach ciod e nach 
dean daoin' air son an airgid. 

Para. — Cuist, 'Fhionnlaidh mhin ; chunnaic mi 
do phluicean fhèin 'an impis sgàinidh air son duais 
a's lugha. 

Maigh. — C'àit' an do chruinnich sibh na clachan ? 

Para. — Cha-n'eil araar aibhne, no sgriodan, no 
sgàirneach, no earn nach rannsaich fear an irird ; 
agus marbh'aisg air fear Dhunfhada, 's e 'thug 
dim inn an cnap a's motha 'th'air mo ghiùlan à Tòrr- 
an-Fhomhair. Gun teagamh tha 'n cuthach air fear 
an iiird, ach da rireadh 's glan e air a' shon sin. 

Maigh. — Bha coslas duine chiallaich maille ris, 
fear an aodainn dheirg. Tha mi 'deanamh dheth 
gur Dòmhnullach a bh'ann, bha bad fraoich 'n a 
bhoineid. 

Para. — Fraoch ! Cha-n'eil seòrsa fraoich no 
rainich, no seileisteir, no luis a thig a mach a talamh 
nach 'eil aig an fhear ud 'n a shac. Tha'm fear url 



CARAID NAN GA1DHEAL. 



63 



mu na lusan, mar tha fear an uird rau na clachan. 
Cha-n ' eil fhios cò a's glice dhiubh ; an saoil thu'n 
tèid am fear beag sin seachad air seilcheig, no dearc- 
luachrach, no losgann, no am meanbh-chreutair a's 
tàire, gun an togail, agus a' ghloine bheag a chur 
riu. An saoil thu nach d'rinn e fionnadh-builg, an 
là roimhe, air natbair, agns nach 'eil craicionn na 
bèist' aige 'n a leabhar cho cùramach 's ged bu litir 
o 'ieannan a bhiodh ann. 

Fionn. — Coma sin, a Phàraig, cha-n'eil teagamh 
nach robh pailteas de bhiadh agns de dheoch agaibh 
's a' mhonadh, agns chumadh sin thusa ceart. 

Para. — Mur ith iad ach mar a chunnaic mis' iad 
a' deanamh, cha-n ioghnadh leam ged nach bi mòran 
feòl' orra. Cha robh greim bidh 'n an cuideachd a 
b' airidh air an ainm, ach leòban beaga, tana de 
chruithneachd, agns sliseag fheòla eatorra cho tana 
ri paipeir, agus an t-im, (ma 's e im a bh'ann) mar 
gu-m biodh glaodh ann 'g an cumail r'a chèile. 
Chunnaic mi là a dh' ithinn làn cumain diubh. Cha- 
n'eil cuimhn' agam c' ainm a bh' orra, ach thus', 
'Fhionnlaidh a tha cho trie 'an cuideachd dhaoin' 
uaisle, cha-n 'eil teagamh agam nach aithne dhuit 
an ainm. 

Fionn. — An e Sanndaich a bh' ac' orra? 

Para. — Tha thu ceart; ged nach iad a shannd- 
aichinn agus an t-acras orm ; ach coma, bha na 
fleasgaich laghach, (amaideach 's mar tha iad,) gle 
shuairce mu na leòban beag' an f headh's a mhair iad. 

Maigh. — Coma cò dhiubh, a Phàraig, amaideach 
's mar bha iad, theagamh gu-m bu chlann righrean 
a bh'annta. Bha mi 'g innseadh a dh' Fhionnladh 
an so mu-n d' thàiriig tu, mu 'n Fhrangach ghlas, 



Sandwich. 



G4 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



liotacli a blia 'n so an uraidh, agus a ghabh bàigb 
cho raòr air Fionnladh air son a pbiobaireacbd : 
gu-m bheil athair a nis 'n a righ air an Fhraing, 
agus gur e fèin oighre a' cbmin. 

Para. — 'Eudail a dh' fhearaibh ! an e so an Diùc 
Airtearach, no c'ainm so eile 'bh'air? 

Maigh. — Tha Diùc Charterù, mac do Dhiùc Or- 
leans, a tha 'nis 'an ionad an righ. 

Para. — Cia mar thàinig so mu-n cuairt? Nach 
stad thu, Eòghain Ghobba, le d' bhuilg agus le d' 
ùird, gus an innis am Maigbstir-sgoil' a naidbeachd. 
Nacli bochd nach biodh àite suidhe agad 's a' chèard- 
aich so air am faodadh duine suidhe, ach gàta cruaidh, 
aimhleathan iaruinn, a's gann a b' urrainn do chirc 
seasamh air. So 'fhir mo cbridhe, innis duinn ciod 
a tbacbair o cbeann ghoiricl 's an Fbraing. 

Maigh. — Ni mi sin ; ach feumaidh mi do] treis 
air m'ais ann an eachdraidh na dùthcha sin. 

Para.— Ruig Noah, ma thogras tu. 

Maigh. — Tha cuimhn' agad gu-m bheil a nis 
seachd bliadhna deug thar fhichead, o 'n a chuir 
muinniir na Frainge an righ aca gu bàs, agus a 
d'fhò.gradh a theaghlach a nail -do dh' Albainn, far 
an d'fhuair iad aoidheachd ann an Dun-èideann air 
choutas na dùthcha so. An dèigh mòran de mhort 
agus de mharbhadh 'n am measg fhèin, fhuair an 
saighdear ainmeil sin Bonaparte làmh-an-uachdar, 
agus chuir e'n Fhraing fo ain-tighearnas dha fhèin. 

Para. — An Gille ! 'sea fhuair a' chroit. 

Maigh. — Coma sin, cha robh e toilichte leatha. 
Bha 'shannt neo-chrìochnach ; dhùisg so corruich 
na h-Eòrpa 'n a aghaidh, agus an deigli aibhnichean 
fala 'blii air an dòrtadh chuireadh fa dheireadh as a 
ghreim e, agus dh' fhògradh do Eilean Elba e. 
Ghairmeadh an sin an seann teaghlach rioghail air 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



65 



an ais ; an dèigh dhoibh a bhi bliadhn' air f hicliead 
'n am fògaraich 's an dùthaich so. Ach cha b'f had 
a mheal iad an t-àrdachadh ; fhuair Gille nan car a 
macli à h-Elba ; thug e'n Fhraing air ; dh'èirich an 
t-arrn leis ; agus ghrad thilg e an righ as a dhiollaid, 
mu-n robh e fad 'an seilbh. Bha'n tuasaid a rithist 
air bonn. Chruinnich raaithean na h-Eòrp' am feachd 
r'a chèile, agus thugadh blàr iomraideach Waterloo, 
a thilg Bonaparte bun os ceann, a clmr air an fhòg- 
radh dheireannach e do eilean St. Helena, as nach 
do phill e ; agus chuireadh an seann righ a rithist 
a suas. 

Para. — Nach ami ac' a bha 'm falach fead air a' 
chèile 'macli 's a stigh, 's a stigh 's a macli. Ciod 
a nis a chuir ceann gun bhuaidh air an treas fògradh? 

Maigh. — Amaideachd, agus droch comhairle. 

Para. — Is minic a chaidh iad 'an caramh a chèile ; 
ach cluinneamaid mar dh'èirich dha. 

Maigh. — An uair a ghairmeadh an righ a stigh 
fadheireaclh, chaidh barm chòrdaidhadheanamh eadar 
e f hèin agus a rioghachd, leis an robh e air a shoc- 
rachadh eatorra gu-n robh àrd-chomhairle ri bhi 
aca 's an Fhraing, mar tha againn 's (m rioghachd 
so. Anns a' chumhnant so bha e air a shocrachadh 
gu-n robh saor chomas aig an t-sluagh an luchd- 
comhairle f hèin a thaghadh ; daoin' as an robh iad 
earbsach, agus a shocraicheadh o àm gu h-àm a' chis 
a bha ri bhi air a togail. Thuit e 'mach nach robh 
roghainn na dùthcha taitneach do'n righ, agus d'a 
chùirteirean. Chuir e dhachaidh iad, agus dh' iarr 
e iad a dheanamh roghainn de mhuinntir eile. Ma 
bha a' cheud bhuidheann neo-thaitneach, chual' e 
gu-n robh an ath roghainn na b'f haid' air taobh nan 
daoine, agus uime sin cha do cheadaich e dhoibh 
cruinneachadh idir; agus air eagal gu-m brosnaich- 



66 



CAKA1D NAN GA1DHEAL. 



eadh paipeirean-naidheachd, agus leabhraichean eile 
an sluagh gu ceannairc, chuir e casg air clò-bhual- 
adh ; agus dh' àithn e nach rachadh leabhar a choir 
a mach acli iadsan a rachadh a rannsachadh leis fhèin 
agus le 'chìiirteiribh. Dhiiisg so corruich na riogh- 
achcl, agus dh' èirich iad mar aon duine 'n a aghaidh, 
agus b' èigin do righ Tèarlach X. teicheadh. 

Para. — C'ainm so a thuirt sibh a th'air? 

Maigh.— Tha Tèarlach. 

Para.— Tubaist air ainm gun bhuaidh. Nach 
mi-shealbhar an t-ainm sin do righribh. Nach e 
Tèarlach a bha air an righ a chaidh a dhi-cheannadh 
'an Sasunn ; agus tha fhios again n gur e Tèarlach 
a bha air an fhògarach bhochd a bha 'n ar measg 
fhèin. 

Fionn. — Air d'athais, a Phàraig ; thèid neart thar 
ceart, agus is arm mar sin a dh' èirich do Phrionnsa 
mo ghaoil ; agus thàinig an dà là air an dùthaich 'n 
uair a bhiodh a chridh' agad-sa fogarach boclid a 
ràdh ris. 

Para. — Tha mi 'g iarraidh maitheanais, 'fhir mo 
chridhe ; nach do chaill m'a.thair fhèin a cheann 'n a 
aobhar ; ach cluinneamaid crioch a' ghnothuich mu'n 
Fhraing. Ciod an seòrsa righ a thug iad a stigh a 
nis ? 

Maigh. — Tha duine tuigseach, tapaidh, agus 
saighdear foghainteach. Bha esan mar an ceudna 
car tamuill 'n a fhògarach 's an dùthaich so ; ach 
chum se e fhèin suas le sgoil fhosgladh anns an do 
theagaisg e òigridh, agus anns an d'thug e mòr tlioil- 
eachadh dhoibh-san a chuir an claim fo 'chùram. 

Para. — Nach ann air a thàinig an dà latha. Ach 
cha-n'eil fhios agam an gabhadh e gu maith a chur 
'n a chuimhne gu-n robh e 'n a Mhaighstir-sgoile. 

Maigh.— 'An àite sin 's ann a tha e 'deanamh 



CAR AID NAN GAIDHKAL. 



67 



uaill as ; agus mar cliomharadh air sin tha a dhealbh 
ai« - e air a tharruing, le 'so-oileirean mu'n cuairt da, 
amis a' die art deise 'blia air 's an àm. 

Para. — 'S raaith an comharadh sin air-san, ach 
innis so dhonili, c' àit' an d'thug Tèarlach a theich, 
a cheann fodha? 

Maigh. — Cha-n'eil mi ro chinnteach, tha cuid 
ag ràdh gu-n deachaidh e dh' America. 

Para. — Ma ta cha-n 'eil teagamh agam ; chi mi 
gach aon a chailleas croit no baile, a ghoideas mult, 
no 'bhuaileas Gàidseir, gu-n toir iad America orra, 
agus c'ar son nach rachadh esan ann cuideachd, o'n 
a chaill e 'ghreim? Am bheil teaghlach aige? 

Maigh. — Tha, mac agus oghachan. 

Para. — Air m' f hocal-sa cha-n'eil an obair seachad 
fhathast, Gleus do phiob, 'Fhionnlaidh, agus hi nunn, 
'us feuch an dùisg thu as a leth na Gàidheil Fhrang- 
ach air an robh an Teachdaire a' labhairt 's an 
Aireamh fa dheireadh. Bi nunn agus tog " Failt' a' 
Phrionns' òig," ged tha eagal ormsa gur e 'm port a 
b' f hèarr a fhrea«radh dhoibh, "Chatill mituilleadh." 
Ach innsibh so dhomh, c' àit' am bheil Bom òg? 
Ma's mac mar an t-athair e, bithidh a làmh 's a 
chaonnaig ; ach is suarach sin mur tèid sinn fhein 
's an eadraiginn. Tha na seòladairean tuasaideach, 
agus o's ann diubh a tha 'm fear a tha'n tràs air an 
stiùir, 's mòr m'eagal nach cumar casg air. 

Maigh. — Na biodh ciiram ort, tha e fhèin glic, agus 
thacomhairlichean maith aige. Cha do chuir Breatunn 
sgios a' chogaidh fa dheireadh fhathast as a cnàmhan ; 
agus tha f hios aice gu-m bheil còir aig gach riogh- 
achd air a h-uachdaran fhèin a thaghadh, agus air a 
laghanna fhèin a dheanamh. Agus a nis, 'fheara, 
nach cealgach an saoghal so fhein: so an ceathramh 
uair a blia 'cheart duine so 'n a fhògarach. 



68 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



cheann mios cò a b'àirde na e thairis air aon de na 
rioghachdan a's cumhachdaich' air thalamh, a' cur 
a mach a chabhlaichean a sraachdachadh rioghachdan 
eile ; bratach gheal a theaghlaich a' snàmh air na 
mìltibh turaid ; agus dà cheud mile saighdear fo 
mhionnan a bhi dileas da. Tha 'n duine cendna an 
diugh gun mliùr, gun chùirteir, gun daoine. A 
bhratachair a tasgadh — agus bratach nan tri daithean 
a' mireadh 's a' ghaoith. 

Para. — Sin agad-sa sin ; am fear nach am h aire 
roimhe amhaircidh e 'n a dhèigh. Thig a nail, 
'Fhionnlaidh, agus tog orm an sac chlach so. Slàn 
leis a' Mhaighstir-sgoile \ tha mi fad' a'd' chomain ; 
agus air do shonsa, Eòghain Ghobha, sèid do bliuilg, 
agus buail d'iarunn gus am bi thu sgith. Leanaidh 
mise na Sasunnaich. 

T. — o.— 



FOCAL 'S AN DEALACHADH. 

Thàinig mòran litricliean d'ar n-ionnsuidh air a' mhios a dh'fhalbh; 
cuid 'g ar moladh agus cuid 'g ar di-rnoladh. Cuid a' gealltuinn gu-n 
seas iad leinn a dheòin no dh'aindeoin, agus fear no dhà, eadar feala- 
dhà 's da rireadh a' bagradh cùl a chur ruinn, mur dean sinn sud, 's 
mur dean sinn so. Is furasd i coir' f haotainn, agus is trie a shaoileas 
am fear a bhios 'n a tbàmh gur e fhèin a's fhèarr làmb air an stiùir. 
An uair a leugbas sinn gach combairle agus seòladh a tha sinn a' faot- 
ainn, agus mòran diubh ealg-dhireach 'an aghaidh a' chèile, cha 
mbòr nach 'eil ar cinn 'n am breislich. Uime sin, o nach urrainn 
duinn gach comhairle a ghabhail, 's èiginduirm ar dòigh fhèin a ghabh- 
ail ; mu'n tachair dhuirm mar a dh'èirich do'n duine bhochd aig an 
robh an asail : — - 

Bha roimhe so duine còir agus a mhac a' dol a dh'ionnsuidh na fèille 
le asail. Bha iad a' coiseachd agus an asail ac' air thaod. " Nach tu 
am burraidh (ars' an ceud neach a thachair orra), nach 'eil a marcachd 
na h-asail." Cha luaith' a chual' an seann duine sona chuir e 'mhac air 
an asail, agus dh'fhalbh e f hèin gu sunndach, suilbbir r'a thaobh. Thuirt 
an t-ath fhear a thachair orra ris an òganach, "Am bheil e ceart, no 



UARAID NAN GAIDHEAL 



69 



dligheach gu'm biodh tus a' marcacbd na h-asail, an uair a tha t-athair 
aosda agus lag a' siubhal d'a chois ?" Cha bu luaith' a chual' an seann 
duine so na thug e air a mhac teachd bhàrr na h-asail agus chaidh e 
fhèin air mharcachd. " Am bheil sibh a' faicinn (thuirt an treas fear) 
mar tha 'n duine làidir, leisg so a' marcachd, an uair a tha a mhac òg, 
sgìth agus crùbach, ag imeachd d'a chois !" Cha bu luaithe chaidh so 
a ràdh na thog an seann duine a mhac suas air a chùlaobh. " Guidh- 
eam ort, (thuirt an ceathramh fear) am buin an asail so dhuit fhèin?" 
" Buinidh," thuirt an seann duine. " Cha smaointicheadh aon sin 
(thuirt aon eile ris), do bhrigh gu-m bheil thu 'g a cur thar a luchd ; tha 
thu flièin agus do mhac na's comasaiche air an ainmhidh a ghiùlan, na 
tha 'n t-ainmhidh air sibhse a ghiùlan." " Ni air bitli g'ur toileachadh," 
thuirt an seann duine ; agus air tèarnadh dha fhèin agus d'a mhac 
bhàrr na h-asail, cheangail iad a casan agus thug iad oidhirp air a 
giùlan thar na drochaid a bha 'stiùradh chum a' bhaile. Chruinnich 
an sealladh iongantach so mòran sluaigh cuideachd ; agus an uair a 
bha iad a' fochaid air an t-seann duine agus air a mhac, agus a' dluth- 
achadh riu le h-iolach mhòir, ghabh an asail eagal — rinn i stri gu 
faotainn air falbh — bhris i 'n gad a bha 'g a ceangal, agus 'n a 
cabhaig gu dol as, chaidh i thar na drochaid agus bhàthadh i. Mar 
thachair do'n duine shocharach so, le bhi 'feuchainn ris gach neach a 
thoiletichadh, 's ann ceart mar sin a dh'èireadh dhninne 's do 'n 
Teachdaire Ghàidhealach na'n leanamaid na h-uile comhairle 'tha 
sinn a' faotainn. 

Tha sinn 'an comain na muinntir a tha 'cur còmhnadh g'ar n-ionn- 
suidh. Na dealaicheadh an Gàidheal eudmhor a th'ann an Sruileadh 
ruin n gus an cruinnichear a' mb.il. Is ann an diugh fhèin a fhuair 
sinn litir an Eileanaich, agus a Laoidhean bòidheach. Mile taing dha ; 
ach chuireadh e comain shònraicht' oirnn na'n innseadh e cia mar a 
gheibheadh litir g'a ionnsuidh. 

Tha mòran d'ar càirdean ag iarraidh oirnn beagan a dh' eachdraidh 
nam Fineachan Gàidhealach a thoirt doibh, o nach maireann na Sean- 
achaidhean a b' àbhaist an aithris. Bho nach 'eil ar meomhair fhèin 
cho maith chuir sinn fios gu Mactalla, a tha cho sean ris na cnoic, e 
dh'uidheamachadh cuid do dh'eachdraidh mu na fineachan a's sine ; ach 
's ann an so a tha 'n oruaidh-chàs cò an t-aon diubh a's sine. Saoilidh 
Clann Ghriogair gu-m buin an t-urram sin dhoibh fhèin, " Uilc, 'us 
cnoic, 'us Ailpeinich." Tha fhios againn gu-m bheil bàigh àig Mac- 
talla ri Clann 'llleathain, agus tha bàigh aig an Teachdaire ri Siol 
Leòid ; ach tha Iain mòr Dòmhnullach, 'an Glascho, ag ràdh mur toir 
sinn an iàmh-dheas da Chinneadh-san gu n dean iad cleas Chùil- 
fhodair oirnn. 

Fhuair sinn litir an Leinibh Bhig : mur 'eil sinn meallta tha 'fheusag 



70 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



cho fada r'a fhiacail. Tha mòran againn r'a ràdh ris ami an càirdeas, 
na'n innseadh e dhuinn cò e. Is furasda do 'n Leanabh Bheag cuid- 
eachadh leinn m'as àill leis. 



COMHRADH NAN CNOC, 

[Fionnladh-Piobaire 'n a shuiclhe aig ceann an tighe, 
a' càradh seana bhrògan a mhnatha : na pàisdean 
a' cleasachd air an àilein : Eòglian Brocair a' 
dlùthachadh air an tigh, le 'choin air lothainn 
'n a dhèigh, agus luinneag 'n a bheul mar bu 
ghnàth leis.] 

BROCAIIt. — Gur iad mo ghaol na fleasgaicliean, 
'Am feasda nach dean pòsadh ; 
Gur ami tha 'bheatha sbeasgair 
Aig na fleasgaicliean an còmlinuidh. 

Piobaire. — Sin thu, 'Eòghain; hug air na h-òrain 
mar is gnàth leat. Cò a's meamnaiche na thusa? 

Broc. — Innsidh mi sin duit. An cual' thu 'n 
Sean-fhocal : — 

Mac bantraich aig am bi crodb, 
Searrach seann-làrach air greidh, 
Nigbean muilleir 'g am bi min, 
Triùir a's meamnaich' air bith. 

Agus cha-n 'eil fhios agam nach faodainn Piobaire 
spreigeil air banais chridheil a chur 's a' chuideachd, 
Am bheil thu fhèin, 'Fhionnlaidh, agus do chuid- 
eachd gu sunndach ? 

Piob. — Tha sinn mar a dh' fhaodas sinn, 's cha-n 
'eil an righ fhèin mar bu mhaith leis. 

Broc. — Cha-n fhiosrach mi gu-m bheil fàth gear- 
ain aig an righ againn-ne, sgiobair mòr na dùthcha; 
ach ma tha na Paipeirean-naidheachd ag innseadh na 
firinn ; tha righ bochd na Frainge an dèigh a chear- 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



71 



call màis a thilgeadh : ach cha-n 'eil teagamh nach 
toirear oidhirp air a chur fhathast 'n a ghreirri. 

Piob. — Tha 'm Maighstir-sgoil' ag ràdh gu-m 
bheil sin eu-coraasach. 

Broc. — Ge maith am Maigh stir-sgoile faodaidh e 
'bhi 'am mearachd, ach cha bhreugaichear an Sean- 
fliocal a thubhairt, 

Na-m faighte ceud sagart gun bhi sanntach, 

Ceud tàilleir gun bhi sunndach, 

Ceud greusaich gun bhi breugach, 

Ceud righeadair gun bhi bradach, 

Ceud gobhainn gun bhi pàiteach, 

Agus ceud cailleach nach deach' riamh air clièilidh, 

Chuireadh iad an ciùn air an righ gun aon bhuille. 

Ach ciocl a th'againn-ne r'a dheanamh ri righribh, 

" Is coma leis an righ Eòghan, 
'S is coma le Eòghan cò dliiubh." 

Ciod so a tha thn fhèin a' deanamh le d' mhinidh 's 
le d' bhuaicein-iatl ? An do sgàin màla do phioba ? 

Piob. — Cha do sgàin, ach sgàin brògan mo 
mhnatha ; agus tha mi arm an so a' cur fraochain 
oirre. Na-m biodh bean 'us clann agad-sa, Eòghain, 
cha bhiodh tu cho uallach, eutrom 's a tha thu, le d' 
dhuanagan agus le d' Shean-fhocail. 

Broc. — 'S ann agam a tha 'fhios : gu-m meal 
thusa, 'Fhionnlaidh, do bhean 's do phàisdean, ach 
cha-n'eil mo shùil-sa annta. An cual' thu 'n t-òran, 

Na fleasgaichean bi'dh aighearacb, 
Na fleasgaichean bi'dh ceòlmhor; 
Bi'dh drip, 'us donas, agus dris, 
'Cur ris na daoine pòsda. 

Piob. — Deireadh nan seachd Sathurn' ort, a bhèist, 
is fad' a ghabh donas agus dris uam-sa. Is tus' agus 
do leithid a tha 's an dris air nach ciun blàth. A' d' 



72 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



sgaomaire bochd, a' siubbal o.bhaile gu baile le d' 
chuilbhear fada, caol air do glmalainn, agus donn- 
alaich nan con a'd' chluasaibh, gun fhios ciod an 
t-aon toil-inntinn a th' agad. 

Broc. — Co dhiubh is binne donnalaich nan con 
'sa' mhaduinn, a' togradh gu Creig-nam-faobh, no 
burralaich nam pàisdean ag iarraidh am brochain ; 
agus a thaobh mo chuilbheir f hada, chaoil, cha chuir 
i fhèin agus mis' a mach air a cheile, cha robh 
cànran-teallaich riamli eadar ruinn. M' eudail ! 's 
ann aice nach biodh am focal mu dheireadh : is 
uallach a shiùbhlas mi 'm monadh leatha, a' gabhail 
mo dhuanaig: — 

" Ho-rò mo chuir] chuideacbd thu, 
Gur muladach leam uam thu, 
Ho-rò mo chuid chuideachd thu, 
'S mi 'dìrèadh bheanh 'us uchdanan, 
B'ait leam thu 'bhi cuide rium, 
'S do chudthrom air mo ghualainri." 

Piob. — Tog dheth, 'Eòghain. An ann a' coimeas 
do ghunna grànda, meirgeach agus do chuid chon ri 
m' mhnaoi agus ri m' phàisdean lurach a tha thu ? 
Marbh'aisg air an olc, na cluinneam a' leithid. 

Broc. — Cha chluinn, cha chluinn. Gun teagamh 
sam bith is binne sglàmhruinn àrd do mhnà 's a' 
mhaduinn, no langan an fhèidh 's a' chreachani) ; 
ach so i 'tighinn, " Màiri bhàn òg, an òigh th' air d' 
aire :" tha uam dol 'n a cò-dhail. 

"Hò mo Mbàiri laghach, 
'S tu mo Mhfiiri ghvinn," &c. 

Fàilt' air bean a' Phiobaire, le 'cliabhan beag agus 
le' gràpa 'dol a thogail a' bhuntàta. Am bheil sibh, 
\er cead a Mhàiri, 'n 'ur slàinte air an fheasgar 
bhòidheach so? 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



73 



Maiei. — Am bi thu glic gu bràth? c'uin a sguir- 
eas tu de d' sgeig agus de d' òrain ? 

Beoc. — Innsidh mise sin duit, 'n uair a gheibh mi 
bean 'us pàisdean. An sin suidhidh mi 'mach aig 
ceann an tighe, a' càradh bhròg, cho soirbh ri each 
Gallda agus cairt slaoda ris; gun fhoeal as mo bheul, 
ach cho trom-cheannach, stuama ris a' bhodach chrom 
l th' amis a' ghealaich, no Fionnladh agad fhèin an 
eud a' càradh do sheana bhròg. 'S fhada mu'n cluinn 
thu luinneag no òran uaithe-san, ach ag osnaich mar 
dhuin' air chàrn ; cha-n ionann 'us mise. 

Maiei. — Cha-n 'eil m' Fhionnladh fhèin muladach 
no trom-chridheach, ged nach bi e ri gleadhraich òran 
agus amaideachd mar bhios tusa. Nach i so an 
fhìrinn, 'Fhionnlaidh, 'eudail? 

Piob. — Nach gòrach thu, 'Mhàiri, c'ar son a bheir- 
eadh tu feairt air a' Bhrocair ; ge mòr a sgeig 'an 
aghaidh pòsaidh, " Is minic a dhi-moil an ceannaich' 
am bathar a bu mhaith leis a bhi aige 'n a mhàileid ;" 
agus is minic a rinn neach dochair air f hèin " a' buain 
nan àirneagan searbha, 'us e 'saltairt air na ciribh 
meala." 

Beoc. — Ciribh meala ! 'S e sin am pòsadh, ma's 
f hìor: bitheadh e mar sin, ach 's f had' o'n a chualas e, 
" Ge milis a' nihil cò 'dh'imlicheas bhàrr na dris' i ?" 

Maiei. — O'n a tha thu 'tighinn air na Sean- 
fhocail, an cual' thu riamh, " Gur sona gach cuid 
an comaidh, 's mairg a shloinnear 'n a ònrachd'?" 

Beoc. — 'S mi 'chuala; ach an cuala sibhse, 
'Mhàiri, " Gur trom dithis air an aon mhèis 's gun 
ac' ach an t-aon ghleus:" agus aon fhoeal beag 
eile agus is fior e, " Cha robh miann dithis riamh 
air an aon mhèis." Ciod a tha 'toirt oirbh-se 'tha 
pòsda 'bhi cho titheach air buarach a' phòsaidh a 
chur air daoin' eile ? 

K 



74 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



Maiei. — Ciod ach càirdeas, agus deadh rim : ach 
togded' chànran — b'fhèarr leam sgeulfhaotainn uait. 

Beoc. — Dean suidhe 'n sin air do chliabhan beag, 
agus gheibh thu sin. Bha sud ann roirahe so 
sionnacb gleusda, agus cbaidh e 'mach oidbche de na 
h-oidbchean a ruagadh nan uan mar a b' àbhaist da, 
agus mar bha mi-sbealbb 'an dàn da, caillear 'earball 
dosach, ruadh ann an rib' a sbuidbicbeadh cbum a 
ghlacadh. Cha robh comas air. Là no dbà 'an 
dèigh sin cboinnicb na sionnaicb eile e. Ciod an 
tubaist a dh'èiricli dbuit, a deir iad, c'àit' am bheil 
d' earball ? Tubaist ! ars' esan — an t-earball grànda, 
sgud mi dhiom d' am dheòin e — ciod am maith h 
bh'ann ? Gabbaibh mo chomhairle-sa agus deanaibh 
an ni ceudna, 's ann gu mòr a's fèarr a dh'amhairceas 
sibb, agus bitbidb sibh cbo sgiobalta, uallacb, seacb 
mar tba sibb. Am bheil thu 'g am thuigsinn, 
'Fhionnlaidh ? 

Piob. — Tba, feucb am bheil coimeas eiF agad. 

Beoc. — Bha mi 'n sud uair 's a' Bhaile mhòr, 
agus chunnaic mi priosanaich thruagha, mar shaoil 
mise, a stigh fo ghlais, le'n srònaibh a mach eadar 
tarsannain iaruinn a bha 's na h-uinneagaibh. Am 
bheil sibh seasgair an sin, 'illean? a deir mise. Is sinn 
a tba, ars' iadsan, agus gu-m bheil sàr chothrom 
againn air mòr àbbachd 's an àite so, thig thus' a 
stigh maille ruinn. Am bheil thu 'g a thuigsinn so 
'Fhionnlaidh ? 

Piob. — 'S mi 'tba: " Miann an duine lochdaich 
càcb uile a bhi amhluidh." Am bheil tuilleadh agad 
r'a ràdh ? Bheir mi dhuit leth-bhodach 's tboir dhuinn 
coimeas eile; chi mi gu-m bheil iad a' taitneadh ri 
Màiri. 

Maiei. — Ma ta gu dearbb cha-n 'eil ; bitbidb mi 
'g 'ur fàgail. 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



75 



Broc. — Air <T atliais, a Mhàiri. Bha mi 'n sud 
latha shios ri taobh na fairge, far an robh balachain 
bheaga 'dol a mach air snàmh. Bha 'n latha gu 
maith fuar, agus bha leisg air cuid diubh dol a mach. 
Am bheil e fuar ? ars' iadsan a bh'air tir. Fuar ! 
cha-n 'eil, tha e mar bhainne blàth na buaile, deir 
esan a bha air snàmh, agus fiaclan a T ghairaich a ? 
snagartaich leis an fhuachd. Am bheil thu 'g am 
thuigsinn, a Mhàiri ? 

Mairi. — Bi 'bruidhinn — thèid mis' a thogail a' 
bhuntata ; ach ge don' thu, na f'albh gus an till mi. 

Piob. — Chuir thu 'n teicheadh air Màiri ; ach o'n 
a thuit duin tighinn thairis air a' leithid so de chainnt, 
chuala mi gu-n robh su.il agar! ris a' chaile Grhallda 
'tha 's an tigh-mhòr. Mhothaich mi, ar learn, cuich- 
eanachd eadar ruibh an là roimhe. Cha d' innis mi 
do Mhàiri e, no chluinneadh tus' e 'n diugh air a' 
chluais bu bhuidhre. 

Broc. — An i so an tè a tha iad a' samhlachadh 
rium an trà so? B' fhad' o cheilc crodh laoigh ar 
dà shean-athar. Tha 'chaile choir maith gu leòir, 
ach na-n rachainn a dh'iarraidh mnatha cha b' ann 
g'a dùthaich-se :— 

'S miann le triubhas a bhi 'measg aodaich, 

'S is miann leam fhèin a bhi 'measg mo dhaoine. 

Piob. — Tha mi 'g ad thuigsinn. Tha car eile 'an 
adharc an daimh. 

Broc. — Car ann no as, cha tusa mo shagart, 's 
cha dean mi m' f haoisid riut ; ach da rlreadh, 's e 
pòsadh a's lugha 'th' air m' aire. Tha amadain gu 
leòir ann ged dh'fhuirinn-sa air m'ais. Nach 'eil 
pòsaidhean gòrach 'an dèigh bochdainn a thoirt air 
Gàidhealtachd na h-Alba? A h-uile proitseach 
bhalaich a shaoileas gu-m bheil e ann an gaol air 



76 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



guanaig air am fàs e eòlach air fèill no banais, cha-n 
f hoghainn leo ach pòsadh, gun àit' an toir iacl an 
cinn. Còrdacìh aca, ma's f hior, 's gun uiread na circe 
no 'choilich aca, gun tighinn air crodh no caoraicli. 
Cuirear a' bhanais 'an sin air bonn. Cò ach iadsan ! 
riomhadh as gach bùth, ach ma's e fiach a' bhuideil 
e ('s e b'àill leam a ràdh am pige beag ruadh, oir 
chaidh am buideal còir à fasan), cha-n'eil aca na 
gheibh e, ach an dàil, gun chuimhne gu-n tig dàil 
gu dorus. Coma cò dhiubh, thàinig là na bainnse. 
Hùg air an clannsadh ! hùg air an òl ! hùg air 
na h-òrain. Cò ach iadsan ! Stràiceag 's a srcm 
ri h-athar, le gùn sioda 's le ribeinean riomhach. 
Esan, am burraidh ! a' breabadh nan cas, 's a' cur 
nan car dheth. Làmhainnean geala, 'an ainm an 
àigh, air a chrògan grànda! Fuiribh thall, 's e 
f hèin an gille ! Hùg so f heara, ars' esan, suas e ! 
Ach coma leat, thig an spagluinn so gu làr, 

" 'N uair thig am bothan le' chraos cam, 
Am màl, a' chlann, 's a' cheannachd orr'." 

C'àit' an sin am bi iad? Guanag mo ghaoil 'n a 
luid bhochd, gun sgrid, gun sgairt : — 

" Sin mar bhitheas luchd na stràic, 
Le cnrraichdean àrd 's le calico, 
Ni'm pòsadh bochd an toirt gu làr, 
Mar shneachda ban na gaillinne." 

Cha-n 'eil comas air, am fear nach amhairc roimhe, 
amhaircidh e 'n a dhèigh. 'S èigin a nis am bothan 
a thogail air cnoc an acrais, no am baile mòr a thoirt 
orra, far nach dùraichd mi an leantuinn. Nach gasd', 
'Fhionnlaidh, an ni am pòsadh? C'àit' am faigh thu 
dhomhsa bean fhasanta? tè aig am bi Beurla, ban- 
dannsair sgiolta, cò dhiubh 'ni, no nach dean i sniomh 
no calanas. Mur bi sgillinn ruadh aice 's ann is 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



77 



fasant' i. Ma tha an tocliav a tha 'falbh aice fògh- 
naidli e dhomlisa, 's e sin, an gùn sioda 's an ad 
chonnlaich, 's an t-Shawl riomhach, 's an Umbrella 
bhòidheach, na brògan aodaich agus cliabh-beag nan 
cnàmh, a theannaicheas an cneas cho dlùth 's nach 
urrainn iad bar-iall am bròg a dhùnadh, no bonn òir 
a thogail o 'n làr ged gheiblieadh iad e air son an 
saoithreach. Sin agad, 'Fhionnlaidh, a' chaileag 
fhasanta, faigh dhomhsa tè dhiubh sin, agus ni 
mise banais gbleadhrach, aighearach a chumas am 
feadan a'd' phluic fad seachduin ! 

Piob. — Ma ta ged is ami ri feala-dhà 'tha thu, tha 
mòran de'n fhirinn agad. 

Bkoc. — Smior na firinn. Tha mis' ag ràdh riut, 
gu-m bu choir reach d rioghachd a dheanamh 'an 
aghaidh nam pòsaidhean amaideach. 'N e mis', 
'Fhionnlaidh, a rachadh a phòsadh, agus mo mhàtliair 
bhoclid, dhall again r'a cum ail suas? Cha chuir 
mis' an comas tè eile a ràdh rithe, Tha thu'n rathad 
na cloinne, no'n solus nan eun. 

Piob. — Mo bheannachd oirre, ged nach aim domh- 
sa bu choir a ràdh, nach clubhairt riamh ris an te 
nach maireann, gu-m b'olc. 

Broc. — Tha mi 'g ad làn chreidsinn, ach cha-n'eil 
Màiri agad-sa r'a faotainn air taobh gach cnoic. Gur 
ro bhitheant' a cM mi an t-atharrachadh a' tachairt ; 
agus is fad' o'n a chuala mi, " Is maith a' mhàthair- 
chèile am fòid;" agus ruigeadh e mo chridhe aon 
bhean a rugadh riamh a bhi 'labhairt gu sgaiteach 
ri in' mhàthair bhochd. Tha mnathan maith' ann, 
gun teagamh, ach tha droch mlmathan ann mar an 
ceudna, agus mar thubhairt an sean-fhocal, 

Is diù teine fèarn ùr, 

Is diù duine mi-rùn, 

Is diù dibhe fìon sean, 

Ach 's e diù an domhain droch bhean. 



78 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



Piob. — Gun teagamh 's i ; ach 's i leug a's priseile 
a fhuaras riamh deadh bhean. An cluinn thu mi, 
'ghoistidh, tha treis a nis o'n a phòsadh mi, ach 
faodaidh mi le focal na firinn a ràdh, nach do ghabh 
mi riamh aithreachas. Cha-n'eil sonas eile air aghaidh 
an t-sàoghail so cosmhuil ris an toil-inntinn sin a 
tha 'g èiridh o chèile dhìleis, phòsda, a tha gràdhach 
do dhuine, mar 'anam fhèin : tè ris am faod e rim a 
chridhe fhosgladh, gun eagal gun sgàth, gun chleth 
air ni. 

Beoc. — Na pàisdean ! 'Fhionnlaidb, na pàisdean ! 

Piob. — Ni-maith a bheannachadh mo mhàgaran 
gaolach. An t-aon stòras a's priseile 'bha riamh aig 
duine bochd. Cha do chuir Ni-maith riamh beul 
chum an t-saoghail gun a chuid fa chomhair, agus 
is mis' a dh'fhiosraich e. Ainhairc orra, mo chròilein 
gaolach, nach laghach iad a mach a' trusadh a' 
bhuntàta le'm màthair? Cò a's urrainn a ràdh, 
nach bi cuid de na balachain sin 'n an daoine measail 
fhathast, agus na caileagan beaga sin 'n am beann- 
achadh cho mòr do chuid-èigin 's a tha am màthair 
bhochd dhomhsa. 

Broc. — Chuir thu stad air mo bhòilich ; tha do 
phàisdean bòidheach a' tighinn air an adhart, agus 
am Freasdal a shoirbheachadh leo : is iomadh iad a 
tha 'n diugh 'n an luchd fearainn a's cho beag a 
shaoil e. 

Piob. — Ma ta ged bhiodh iad mar sin fhèin, cha 
toir iad domhsa gu bràth am barrachd sòlais na tha 
iad a 'toirt an diugh, le'm briagail bhig, mhilis ; ach 
cha-n fhad' is urrainn cluinn fuireach le 'chèile. Ciod 
a's urrainn doibh a dheanamh 's an dùthaich bhochd 
so le fuireach innte. 

Broc. — Chuala mi gu-n robh thu 'brath Lachann 
a chur ri cèird. 



CARAID NAN GA1DHEAL. 



79 



Piob. — Gun teagamh 's e sin mo mhiann ; oir ciod 
a's fiù cluine gun chèird ? 'n a thràill bhochd, 'an 
eisimeil gach duine ; ach feucliaidh mi 's a' cheud 
dol a mach ri deadh sgoil a thoirt doibh. Tlia iad 
fhèin teòm' air a togail, 's tha'n cothrom aca. Ged 
reicinn mo phìob, 's mo lèine leatha, cumaidh mi 's 
an sgoil iad. Chuireadh e iongantas ort am fear 
beag ud leis an fheile-bheag uaine èisdeaclid a' 
leughadh ; an t-aon bhalachan a's tapaidh a chunnaic 
thu riamh. 

Broc. — Chnala mi gu-n robh thu 'dol a dheanamh 
piobaire dheth. 

Piob. — Ma ta cha-n'eil ; tha là na piobaireachd 
seachad. Tha na tighearnan mora snarach uimpe. 
Tha 'm bladaire ronnach a's mò 's an dùthaich cho 
taitneach leo ri Mac-Cruimein. Cha bu mhisde 
leam gu dearbh ged a b' urrainn doibh cuairt a' 
chluich. Is minic a thug ceòl faochadh do m' chridhe 
fhèin. Tha mise 'g ràdh riut, 'Eòghain, gu-m bheil 
cuairt cheòlmhor air feasgar tlàth, ri taobh na 
h-aibhne sin shios, do m' anam-sa mar aiteal an ear- 
raich do'n euslainteach bhochd ; mar chiùran uisge, 
no mar dhrùchd an anmoich do na lusaibh maoth. 
Cha luaithe thogas mi " Fàilt' a' Phrionns' big," no 
" Baile Dhun-èideann," na thig taisleach' air mo 
chridhe ; tha 'n big' a' tighinn air a h-ais le cuimhne 
nan càirdean caomh' a dh'fhalbh. Cha mhò orm an 
saoghal air na h-àmannan sin na 'n cluaran a tha 
'falbh leis an oitei^. Tha mi air mo thogail mar 
f hiadh 's a' chreachann ; ach cha-n'eil togradh a' m' 
chridhe, ach togradh gu càirdeas agus gniomhara 
fmghantach. Cha-n aighear e, agus cha bhròn e; 
ach mo bheannachd air, is iomadh là a sheas e mi. 

Broc. — Mo bheannachd ort, — thoir dhuinn aon 
chuairt ; thèid mise sios a chuideachadh Màiri leis a' 



80 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



chliabh bhuntàta, agus thoir thus' a mach a' Phiob. 

Piob. — Ma ta ni mi sin, na-n cuirinn aon ghreim 
'am bròig Lacliainn bhig. 

t. — o. — 



FOCAL 'S AN DEALACHADH. 

Fhuair sinn litir 'an ainm Marsali Oig' anns am bheil mòran 
Grèigis agus Laidinn. 'S i av barail gu-m bheil barrachd de dh'f hòghlum 
no de thuigse 'an ceann an f hir a sgriobh i. 

Fhuair sinn litir Dhonnachaidh Ruaidh, ag inuseadh dhuinn gu-m 
bheil e 'fàs gaolach air an òl : bha f hios againn air a' sin mu'n d'thàinig 
a litir. 

Dh'fheuch sinn ri litir Chaomhain a leughadh, fada 's trom mar a bha 
i. Chuimhnieh sina air an t-Sean-fhocal, Is maith an latha 'ni am 
madadh ruadh searmoin. 

Fhuair sinn na Laoidhean taitneach a chuir ar caraid o Thom-naru- 
buachaillean d'ar n-ionnsuidh. Bu mhithich dha smaointeaehadh air. 
O'n a chaidh a' Chailleach 'n a ruith, tha dòchas againn gu-n tèid i 'n 
a deann ruith. 

Cha-n 'eil againn r'a ràdh ri Calum Bàn, ach mur toir e 'chuid do'n 
duine bhochd na bitheadh e 'fochaid air. 

Cha-n 'eil comhairle air bith againn r'a thoirt air Seònaid Oig — 
pòsadh i 'n Tàilleir, no diùltadh i e, mar is deònach leatha fhè'in ; ach 
cuimhnicheadh i an Sean-f hocal, gur fèarr an giomach na 'bhi gun 
fhear. 

Tha sinn fo chomain do'n Mhaor ghlas air son a dheadh bharail ; ach 
bu taitniche leinn cuideachadh f haotainn uaithe na sodal. Cha dean a' 
ghlòir bhòidheach an t-amadan sàthach. 

Fhuair sinn an litir a chuir Celticus d'ar n-ionnsuidh. Gabhadh e 
ar leth-sgeul. Cha do chaill sinn idir Oran bòidheach an Earraich a 
chuir 0. T. d'ar n-ionnsuidh, — tliig e 'mach toiseach an Earraich. Tha 
dòchas againn nach do chuir 0. T. am balgan suain fo 'cheann. .Mo 
bhannag air. 

Ciod a tha 'n t-Abrach a' deanamh ? Taing do'n Earra-ghàe'lach. — 
Mile taing do I. M'L. Buaidh 'us piseach leis an Eileanach, am 
Fìor Ghàidheal, Mac-talla, Seumas, agus Dileas, Seana-cheann, agus 
Seana-ghiullan, Rob Dona, agus Iain Dubh, Caomhan Ciar, agus 
Calum Cille, agus na ficheadan eile nach urrainn duinn, air an àm, 
ainmeachadh. 

'S i 'n litir a thàinig oirnn as a' Ghlasdrum luach-a-peighinn air son 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



81 



tastain clio bochd 's a fhuair sinn riamh. Is olc an ni do Cbalutn 
mòr beum a tboirt dhuinn, 's nach d'thug e f hathast mir dhuinn ; cha 
b'ionann 's ar caraid ann an Gleann-CIiàradail — taing dha-san. 

Tlia sinn seachd sgith de Lachann Sgoileir — dheanadh a' cheart 
duine teadhair de ròineig. 

Fhuair sinn litir Uisdein Oig, agus litir Anabla. Is ro choltach r'a 
chèile an gèadb breac 's a mhàthair ; agus cha-n 'eil e comasacli an 
coslas a chleth. Tha sinn suarach mu mbaoidheadh Uisdein, — bag- 
radh e mar is àill leis, cha-n f haigh e na tha 'mhiann air. Tha sinn 
na's eòlaich' air coille na bhi fo eagal na Caillieh-oidhche. Obh ! Obh ! 
Uisdein ! 's ann ort a chaidh uisge nan uibhean an la a sgrìobh tbu 'n 
litir chrosda, gun f hios e' ar son, — agus cha-n f hèarr thusa, 'Anabla. 
Acb fhad 's a tha stiùir an Teachdaire Ghàidhealaich anns an làimb 's 
am bheil i, cha leig e le sgainneil no tuaileas'an aghaidhcoimhearsnaicb 
no bana-choimhearsnaich, dol a steach ann. Gabhadh Uisdean agus 
Anabla sanas, 's biodh iad sàmhach — is fios duimi gu maith cò iad — 
lùdag 'us Òrdag na h-aona ghlaice. 



COMHRADH NA CEARDACH. 

[An Gobhainn, am Marsanta mòr, agus luchd- 
diithcha 'tha 'gabhail fasgaidh 's a' chèardaich, 's 
am Maighstir-sgoile 'dluthachadh air an dorus.] 

GOBHAINN. — Tha e fhèin a' tighinn ann an so, 
agus cluinnidh sinn cia mar 'tha 'chùis. An 
duine gaolach, 's e nach meallamaid. Thigibh a 
stigh, 'fhir mo chridhe, thug na clacha-meallain fead 
oirbh. 

M. Sgoile. — Theab iad na sùilean a chur asam. 

Gobh. — Ma ta bu mhòr an diùbhail sin — 's 
iomadh aon d' am bheil iad a' deanamh sochair. 
B' f hèarr gach dara duine 's an dùtkaich a bhi càm 
na 'm Maighstir-sgoil' a bhi dall. Co an sin a 
leughadh na Paipeirean-naidheachd, agus a sgriobh- 
adh ar litrichean ? 

M. Sgoil. — Air son na tha de naidheachdan a' 



82 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



falbh air an àm cha bu mhòr an call e ; ach cha b' 
iongantach learn ged robh naidheachdan again n 'an 
ùine ghèarr. 

Gobh. — An saoil sibh am bheil coslas cogaidh air 
an t-saoglial. Ciod a tha na Rusianaich a' dean- 
amli? Tha dòchas agam, nach tèid iad-san gu 
cogadh. 

M. Sgoil. — Cha-n fhaodar 'àicheadh nach 'eil 
neòil dhorcha bhagarracli a' cruinneachadh 's an 
àircle Tuatb, ach 's dòcha gu-n sgaoil iad : a dh'aon 
chuid cha-n'eil diiil agam gu-n tèid sinne 's an 
eadraiginn. 

Gobh. — Ciod so an losgadh 's am bristeadh air 
muillean 's air acf hninn innleachdaich, ealanta, a tha 
'falbh le neart deathaich, a tha daoine 'nis a' deanamh 
ann an Sasunn ? Tha 'm Marsanta mòr 'an dèigh 
teachd dhachaidh à Paisley, agns tha 'cheann cho lan 
de ghnothuichean ùra 's a tha 'mhàileid. Ma tha'n 
f hirinn aige-san tha gnotliuichean mora 'tòiseachadh 
gu luath'mach air Galldachd. 

Cha-n'eil mise 'tuigsinn gu ro mhaith gach gnoth- 
uich air am bheil e 'tighinn, ach tha up raid mhòr air 
na Goill mu laghannan ùra, 's mu Phàrlamaid ùir, 
's mu mhòran atharrachaidhean, tha — c'ainm so e — 
Reform r'a thoirt mu'n cuairt, ar leam gur e sin a's 
ainm dha. Ma ni e 'n dara leth 's a tha 'm Mar- 
santa mòr ag ràdh, b' e leigheas gach creuchd e. 
Tha e ris an rìoghachd ath-ùrachadh — ri cosnadh, 
pailteas, 'us saorsa 'thoirt do gach duine 's an tir ; 
ach ma's e Reform a tha 'toirt orra na beairtean, 's 
na muillean mora 'losgadh ann an Sasunn, cùl mo 
làimhe ris. Cha-n f haic mi cia mar 'tha 'leithid sin 
air son maith na rìoghachd. 

Marsanta. — Cha-n ionann idir an dà ghnothuch, 
— ged 'tha mòran 'am barail gu-m bheil an dara ni 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



83 



cho feumail air son maith na rioghachd ris an ni 
eile. 

M. Sgoil. — Seadh, a bhobaig, cia mar tha iarl 'g 
a dheanamh sin a mach ? — Gn-m bheil e chum maith 
na rioghachd gach acfhuinn agus innleachd a tha 
'toirt beairteis 'us òir a stigh o gach cèarna de'n 
t-saoghal a losgadh agus a bhristeadh? 

Mars. — Tha e soilleir, ged tha na h-oibrichean 
mora sin a' deanamh anabarr beairteis do chuid a 
dhaoine, gu-m bheil iad a' toirt cosnaidh à làmban 
an t-sluaigh ; a' cur nam miltean 'n an tàmh, agus 
leis a' so a' toirt anabarr bochdainn air an dùthaicb. 
Tha cuid de na beairtean, no na muillean mora sin 
a tha 'falbh le cumhachd na deathaich, a' figheadh 
barrachd ann an aon seachduin na dheanadh ceud 
figheadair ann am mios, agus fòghnaiclh balachan no 
dim, agus dithis no triuir a dhaoine air fad. Nach 'eil 
muileann ann air son a' chruithneachd a bhualadh, 
a tha 'falbh le uisge, agus eich, a ni barrachd oibre 
ann an latha, na dheanadh fichead sgalag leis a' 
bhuailtean? Nach 'eil so uile 'toirt a chosnaidh o 
dhaoinibh bochda — 'g an cur 'n an tàmh, ged tha 
iad, gun teagamh sam bith a' cur beairteis ann am 
pòc' iomadh duine mhòir, shaoibhir? 

Gobh. — An t-urram do dh'fhear na màileide, 
nach e'n gille am Marsanta mòr ; ach coma cò 
dhiubh, cha-n'eil innleachdan no beairtean de'n 
t-seòrsa sin againn-ne 's 'a Gbàidhealtachd ach soith- 
each-na-smùide — 's ma loisgeas sinn ise cha bhi 
againn ach na h-aisig a ghabhail mar a b'àbhaist 
duiun. 

M. Sgoil. — Tha iomadh beairt agus innleachd 
againn a thug cosnadh o na daoinibh bochda, agus 
ma ghabhas sibh comhahT a' Mharsanta mhòir 's còir 
am bristeadh. Tha aon innleachd bhea<2\ sheòlta 



84 



CAEA1D NAN GA1DHEAL. 



ann a rinn mòran cron do chosnadh — 's e sin an 
Crann-araidh — a' bheairt-threabhaidh — nach iomadh 
duine 'chuir i o ruamhar? Tha bh'uainn a losgadh 
agus an caibe bioracb, 's a' chas-chrorn a ghabhail a 
rithist ; ach 's innleachdan iad sin fhèin ; cha robh 
aig daoine 'n tùs ach an corragan, an crògan 's an 
inean. Sud innleachd eile 'chuir iomadh cailleach 
bhochd, dhichiollach 'n a tàmh — na muillean-mine 
— 's còir an grad bhristeadh, agus gheibh gach 
cailleach 's an dùthaich cosnadh le brà eadar a dà 
ghlùn, a' bleith mar a b' àbhaist doibh o cheann 
fhada. Loisgeamaid na buailteinean, 's deanamaid 
gradan — loisgeamaid na cuibhlichean, 's gabhamaid 
a' chuigeal 's an fhearsaid — ach 's innleachdan iad 
sin f'hein — loisgeamaid iad gu buileach, 's cuireadh 
a h-uile fear air, bian fèidh, no earba, no sionn- 
aich, no gaibhre, mar a b' àbhaist leis na daoinibh 
o'n d' thàinig sinn — loisgeamaid gu grad màileid a' 
Mharsanta mhòir, oir 's ann le innleachdan a rinn- 
eadh gach ni a th' aig' innte. 

Gobh. — Neo'ar-thaing mur 'eil sibh 'g a losgadh 
gu cm 1 a dhroma — ach gabhadh e sud. 

Mars. — Cha-n' eil mise 'tighinn air a' leithid sin 
a dh' innleachdan feumail — ach sud tha mi 'labhairt 
mu na muillean mora — na h-oibrichean mora 'tha 
'mach air Ghalldachd a tha 'cur nam miltean 'n an 
tàmh. 

M. Sgoil. — Tha mi 'g ad thuigsinn — 's aithne 
dhomh a h-aon diubh — 's e sin an dòigh a tha aca air 
leabhraichean a chlò-bhualadh, seach a bhi 'g an 
sgriobhadh mar a b' àbhaist doibh le pinn. So an 
aon acfhuinn a's mò is aithne dhomh. Tha i a' 
deauamh uiread oibre 'n Glascho f hèin 's a chumadh 
gach duine 's a' bhaile mhòr sin (agus ! 's lion- 
mhor iad) a' sgriobhadh o thoiseach gu deireadh na 



CAKAID NAN GAIUHEAL. 



85 



bliadhna. Tha mi eòlach air aon leabhar a thàinig 
a mach air a' bhliadhn' a dh' f halbh. Ghabh e sgriobh- 
adair cho ealanta 's a tha'n Glasclio còrr maith thar 
bliadhna gu aon dùblachadh dhetli a sgriobhadh. 
Thig, ma dh' fhaoidte, dà mhìle dhetli a mach. — 
Ghabhadh e leis a' sin dà mhìle clèireach fad bliadhna 
an aon leabhar sin f hèin a chur a mach, agus chost- 
adh e dlùth do cheud bonn òir, 'an àite fichead 
sgillinn Shasunnach, an t-suim air am bheil iad 'g a 
reic. 'S ann mar sin a tha gach beairt eile. Tha 
aon obair mhòr chotain fo chumhachd deathaich a' 
deanamh barrachd oibre 's a dheanadh mile figh- 
eadair ; agus 'an lorg so tha mile bean a' caitheamh 
aodach cotain, air am biodh a'clmrainn murbhith iad. 
Mur bhith na muillean mora sin chabhiodh tusa'siubhal 
na dùthcha, 's cha mhò bhiodh currachd cho geal, 
àluinn, 'us deise cho riomhach air bean a' Ghobh- 
ainn air latha fèille no Dòmhnaich. Tog, a Mhar- 
santa mhòir, de d'amaideachd 's na bi 'cur faoineis 
'us bhreugan 'an cinn dhaoine còire ; tha thusa 's 
do leithid a' deanamh mòran coire le'r fòghlum 
Gallda — bu chòir 'ur bogadh ann an lub nan gèadh 
air son 'ur baothaireachd. 

Gobh. — Cuir sud a' d' mhàileid, 'fhir mo chridhe, 
ach o'n thuit dhuinn a bhi 'tighinn thairis air gnoth- 
uichean de'n t-seòrsa sin, nach innis sibh dhuinn ciod 
a's ciall do'n Reform so tha ann am beul a' Mharsanta 
mhòir agus a leithid. Tha e 'g ràdh gu-m bheil 
atharrachadh mòr ri bhi air a' Phàrlamaid — gu-m 
bheil dòigh ùr r'a ghabhail air daoine 'thaghadh air 
son dol a stigh — gu-m bi vote, no guth taghaidh 
again -sa agus aig Alastair mòr, 's Maol-Moire ruadh, 
's a h-uile duine eadar dà chloich na dùthcha. Nach 
sinn a bhiodh uasal ! a' togail oirnn gu ceann-bhaile 
na siorramachd, Fionnladh Piobaire air ar ceann — 



8G 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



'fheàra 's a gliaoil ! nach ann an sin a bhios an 
othail ; 's iomadh fear a sheinneas an t-òran, 

"An toir thu dhomh do bhrigisean 
A dhol a dh' Inbher-aora ?" 

Mars. — Bi thusa 'magadh, ach cha-n'eil an lath a 
fad' as — dhùisg na daoine, seasaidh iad an còir f hèin 
's bu mhithich dhoibh sin — tha luchd-corahairle ùr 
aig an Righ, agus gheall iad vote, no guth taghaidh 
do gach duine 'tha os ceann bliadhna thar f hichead 
a dh' aois. 

M. Sgoil. — Air d'athais, a fhleasgaich, na bi 'g 
innseadh ni nach 'eil fior — cha do gheall iad. Gheall 
iad gu-m feuchadh iad ath-leasachadh a dheanamh 
air an dòigh roghnachaidh, agus air costas na dùth- 
cha ; ach cha do gheall iad riamh na tha thusa 'g 
ràdh, 's cha mhò bha e 'n am beachd, ged tha cuid 
a dhaoine gòrach a' glaodhaich a mach air a shon — 
daoine, mòran diubh a tha suarach ged rachadh an 
rioghachd bun os ceann. Cha-n f haic an Gobhainn 
no Alastair mòr Inbher-aora 'n dà latha so a thaghadh 
fear Pàrlamaid, 's tha sin cho maith dhoibh. 

Mars. — Nach mòr an onoir a th' aca 'an Sasunn 
agus 'an Eirinn, far an coinnich na miltean a thaghadh 
duine freagarrach air son na Pàrlamaid. 

M. Sgoil. — A thaghadh, ma dh'fhaoidte, an aon 
t-slaightire a's cealgaiche 's an dùthaich — an duine 
's mò 'bheir dhoibh de bhrosgal, agus a dh'innseas 
am barrachd bhreugan — ach 'am bitheantas am fear 
a's àirde 'cheannaicheas an guth, air chor's gur e 
traimead a sporain a choisneas an latha, 's nach e 
feabhas no gliocas an duine. Bha coinneamh aca o 
cheann ghoirid ann an Liverpool, agus bha guth aig 
na miltean 's a' ghnothuch. Cia mar chaidh an 
latha? Tha leis an uasal bu truime sporan. Thràigh 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



87 



sporan an dara fir an deigh dha tri-fichead mile 
Punnd Sasunnaich a chost. Sheas am fear eile 
'inach, agus choisinn e'n latlia le duais a dhioladh 
do gach fear a thug a ghuth no a vote dha, agus rè 
na seachduin nach robh am baile-mòr sin mar gu-m 
bu deamhain a bha 'ga àiteachadh, le misg 'us mi- 
bheus, agus gach gràinealachd a b' oillteile na 
chèile. 

Gobh. — Cha robh f hios agam gu-m faodadh iad a' 
vote aca a reic. 

M. Sg-oil. — Cha-n f haod — na'm biodh cneasdachd 
annta ; oir tha iad bòidichte nach do ghabh iad duais, 
ged tha f hios aig gach aon gu-n do ghabh. Thig esan, 
mar gu-m b'ann, a dh'iarraidh do ghuth-sa, stigh do 'n 
chèardaich, e fhèin no fear eile air a shon — feòraich- 
idh e 'm bheil seanachrudhaeich agad r'areic? "Tha" 
ars' thusa. "Ciod a tha thu 'cur m'a choinneamh," 
ars' esan ? " Cha reic mi mo chrudha bòidheach a 
nuas o leth-cheud bonn òir," ars' thusa. — "Tha sin 
daor," ars' esan ; " ach 's learn e air chumhnant nach 
reic thu ni sam bith r'a leithid so do dhuine." " So 
mo làmh," ars' an Gobhainn. Thèid thu 'n sin 's 
bheir thu do bhòid nach d' f huair thu duais air bith, 
ach gu-m bheil thu 'toirt do ghuth gu saor ; ach 
ciod a tha 'n sin ach mionnan-eithich ? 

Gobh. — Ciod eil' ach mionnan eithich, 'an clàr an 
aodainn. 

Maes. — Amhaircibh air Eirinn, — nach 'eil focal 
an sin aig a h-uile fear? — na miltean agus na deich 
miltean diubh cruinn a thaghadh fear Pàrlamaid 
dhoibh fhèin, mar is iomchuidh do dhaoine saor a 
dheanamh. 

M. Sgoil. — Ma ta thuit thu air na daoine saora ! 
na tràillean bochd' a's mò an cliugh 's an rioghachd. 
Ach a bhobaig, cha-n 'eil focal aig duin' an Eirinn 



88 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



's a' chilis so ; no aig fear 's a' cheud diubh. Bha 
o cheann ùine ghèarr focal aig a h-uile fear a b' 
fhiach dà Phunnd Shasunnach 's a' bhliadhna, agus 
chitheadh tu 'h-uile uaclidaran fearainn, le 'Bhàillidh, 
agus le 'Mhaor ag iomain nan daoine truagha rompa, 
mar gu-ra biodb greidh each a' dol gu faidhir no 
fèill — 'g am biadhadh air an rathad, 's gun f hios aig 
fear 's an f hichead dliiubh c'àit' an robh e 'dol, agus 
caoin shuarach cò a chuirear a stigb, ach mar a dh' 
iarras an t-uacbdaran no an ?agart orra. Cho luatb 
's a tha 'chùis seachad leis-ear an taod mu cheann 
gach fir dhiubh, agus leigear dhachaidh e mar is àill 
leis, a dh'ionnsuidh a' bhothain neo-chuanda. Cha 
toirear dhoibh aonta fearainn 'an earalas gu-n rachadh 
iad an aghaidh an uachdarain. Tha màil thairis 
orra nach 'eil e 'n an comas a chur dhiubh. Thafiachan 
mora aig a' Bhàillidh 'n an aghaidh 'n a leabhraichean 
— agus ma tha 'chridhe aig fear dhiubh a bheul f hosg- 
ladh ach mar dh'iarrar air, reicear na tha aige ris an 
t-saoghal, agus cuirear e fhèin agus a mhuirichinn 
bhochd a shireadh na dèirce. Sin agad an t-sochair 
mhòr a tha 'n lorg guth a bhi aig na daoine ann an 
taghadh luchd na Pàrlamaid : agus mar tha e ann an 
Eirinn, ceart mar sin bhiodh e 's a' Ghàidhealtachd 
na'm faigheaclh gach fear focal 's a' chilis. Cha 
bhiodh aonta o cheann gu ceann na dùthcha, agus 
bhiodh na ceudan 's na miltean air an tarruing a 
mach o'n tighean fhèin gu ceann-bhaile gach Siorr- 
aniachd a sheasamh còir an f hir bu mhiannach le 'n 
uachdarain a chur a suas. 

Gobh. — 'Fhir mo chridhe, 's ann agad fhè'in a tha 
'n ceann : ciod a tha aig a' Mharsanta mhòr r'a ràdh 
a nis ? Fhuair do charaid, jReform, a bhuille 'm 
bun na cluaise. 

M. Sgoil. — Cha d' fhuair idir — tha iomadh ath- 



CAR AID NAN GAIDHEAL. 



89 



leasachadh maith adh'fhaoidt' a dheanamh, agus gun 
teagamh a nithear, ach cha'n arm diubh na bha esan 
ag ràdh. Ma slieasas sith eadar na Rioghachdan, 
tuitidh na cìsean, cuirear rau sgaoil mòran de na 
saighdearan, agus tuitidh costas na Rioghachd; ach 
gu truagh tha Eirinn ami an cor boclid. Tha 
muinntir na dùthcha sin air am mealladh le daoine 
sèolta, cealgach, a tha 'feuchainn fuil agus fòirneart 
a thoirt air an Rioghachd — Tha daoine aingidh 
mi-dhiadhaidh, slaightireau gun this, gun ghràdh- 
dùthcha, ag iarradh cogaidh agus aimhreit a 
dhùsgadh eadar Eirinn agus Sasunn. Cha-n'eil a' 
bheag aca fhèin r'a chall, agus theagarnh gu-m 
faigheadh iad ni-eigin 's an iorghuill. Tha na 
daoine truagha 'toirt creideis da so, agus anns a' 
cheart àm so tha'n dùthaich àluinn sin air a buair- 
eadh. C'àit' an stad iad cha-n'eil e soirbh r'a ràdh, 
ach tha dòchas again n gu-n caisg am Freasdal 
iadsan a tha 'g am brosnachadh gu olc. Ach an 
cluinn thu mi, 'fhir na màileide, 's tusa agus do 
leithid a tha 'cur amaideachd ami an inntinn dhaoine 
bochda — a' labhairt rau nithean air nach 'eil eòlas 
agad, agus a' cur 'nan ceann gu-m bheil eucoir agus 
fòirneart 'ga dheanamh orra : gu-m bheil dith saorsa 
agus ceartais aca, 'n uair nach 'eil Rioghachd air an 
t-saoghal cosmhnil ris an Rioghachd d' am buin sin. 
Bu chòir ceangal nan tri chaol a dheanamh ort agus 
air do leithid a tha 'g iarraidh daoine 'dhùsgadh gu 
gòraiche ; agus bu choir do chur a nunn do 'n Spain, 
no 'am measg nan Rusianach — thuigeadh tu 'n sin 
luach nan sochairean air am bheil thu deanamh tàir. 

'S bochd a' chilis ma's tusa agus do leithid a tha 
'dol a chur 'ur làmh air Màthair-riaghlaidh Bhreat- 
uinn, an aitreabh àluinn a thog ar n-athraichean — 
air son an do dhòirt iad am fuil. 'S iomadh làmh a 

M 



90 



OA RAID NAN GAIDHEAL. 



bha m' a cur suas — 's iomadh doinionn a sheas i — 's 
iomadh linn a chunnaic i — 's iomadh latlia 'bha na 
daoine o'n d'thàinigsinn sona foipe, agus seasaidh i a 
dh' aindeoin cò 'theireadh e. Aosda 's mar tha i, 
bithidh i fhathast na 's aosmhoire. — Tubaist air an 
làimh adh' iarradh clach a thoirt aisde. — Soirbheach- 
adh le gach aon leis am maith gu maith i. 
t. — o. — 



FOCAL 'S AN DEALACHADH. 

Le fior bhlàs, agus deadh dhùrachd ar cridheachan, thairgeamaid 
soraidh na Bliadhn' Hire do na càirdean lionmhor a tha, o àm gu h-àm, 
a' toirt còmhnaidh dhuinn. 

Taing do 'n Mhuileach. — do'n t-Seana-chearm, do F. M. R. — gun 
iomradh a thoirt air inòran a thòisich leinn 's nach do thrèig sinn fhath- 
ast. Tha iomadh ni taitneach againn cùl ar làimhe a' feitheamli air an 
latha fhliuch. 

Fhuair sinn litir a chuir Iain Gallda, ann am Beurla cliruaidh, 
Shasunnaich, d'ar n-ionnsuidh, 's dh'fhaodadh e 'ràdh mar a thuirt 
an t-Oran, 

" Faicill oirbh an taobh sin thall 
Nach tig an ceann a tbiota dhibh !" 

'S e ; n gearan a's truime 'tha aig Iain Gallda 'n ar n-aghaidh, an spèis 
a tha againn do Shean-f hocail ; agus gu-m bheil e leamh, mi-mhodhail 
dhuinn litrichean ar càirdean a fhreagairt le Sean-fhocail. Do rèir 
coslais tha Iain sgith dhiubh, Mar bha 'n losgann de'n chleith-chliata. 
A nis, 'Iain, air son fearas-chuideachd dhuinn fhèin freagraidh sinn do 
litir le Sean-fhocail, a dhearbhas dhuit cia freagarrach 's a tha 'n dòigh 
so, air am bheil thu 'gearan cho trom. Cho luath 's a thàinig do litir, 
thuirt sinn, " Is mithich a bhi 'bogadh nan gad." An cuala tu riamh, 
'IainGhallda, '' Geda dh'eignichear an Sean-fhocal cha bhreugnaichear 
e?" 'S e 'n ath ghearan a th'agad, gu-m bheil sinn ro ghaolach air 
na tha sinn fhèin a' sgriobhadh. An cual' thu riamh, " Gur toigh leis 
an fheannaig a garr-isein f hèin," agus " Gur e 'leanabh fhèin a's 
luaithe 'bhaisteas an sagart." Tha thu 'gearan gu-m bheil anabarr 
spèis againn do chàii'dean àraidh, agus gu-m bheil sinn ri tàir air muinntir 
eile a tha airidli air barrachd meas. 'Iain Ghallda — " Tha 'n càirdeas 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



91 



mar a chumar e," agus " Na cuir thusa do làmh eadar a' chlach 's an 
sgrath." — Tha thu 'g ràdh gu-n cum thusa sùil oirnn, agus gu-n dean 
thu faire oirnn. Dean sin 'Iain, — tha sùil iongantach agad ma chuireas 
i eagal oirnn-ne ; agus do thaobh faire 'dheanamh oirnn, " B'e sin gleidh- 
eadh a' chlamhain air na cearcan." Tha thu 'maoidheadh gu-n dean 
thu tuill 's an Teachdaire ! Eirich air — ach " Cha dean thusa toll anns 
nach cuir sinne cnag." Tha thu 'g ràdh nach fiù leat sgriobhadh air 
son an Teachdaire, nach d'fheuch thu ris, agus nach feuch. An cual' 
thu riamh leth-sgeul na Caillich, 

" A Chailleach an gabh thu 'n Righ ? 
Cha ghabh o nach gabh e mi." 

A thaobh an leabbair a tha thu 'g ràdh 'tha 'tighinn a mach, a smàlas 
an Teachdaire bochd, fuirich, Tain, gus an tig e ; ach gabh thusa comh- 
airle, agus " Na h-abair bid, ris an eun gus an tig e as an ubh." Tha 
'chuid fa dheireadh de d' litir na's taitniche na 'toiseach. — "'S i 'cheud 
taom a thig as an taigeis 'am bitheantas a's teotha." 

Slàn leat, Tain, na tig na's dàine, agus na buail na's truime, no 
tuigidh do thuadh an Hean-fhocal, " Gur maith an ealag a' chlach gus 
an ruigear i : ' agus tuigidh tu fhèin, mar thachair do dh' Eòghan, 
" An uair a shaoil e 'bhi air muin na muice gur ann a bha e làmh rithe 
anns an lub." 

Taing do'n Leth-Ghàidheal air son a chaoimhneis ; ni sinn feum 's 
an ath Aireamh de na chuir e d'ar n-ionnsuidb. 

Tha sinn fo chomain A. F. S. agus bu ghean-maith leinn gu-n cuir- 
eadh e d'ar n-ionnsuidh an Dàn a dh'ainmich e. 

Mile taing do A. B. R. Fhuair sinn litir a' Ghleannaich, cha-n 'eil 
feum aig an t-Seana-Ghiullan air fear-còmhnaidh ; ach taing do'n 
Ghleannach air son a dheadh dhùxachd. 

Ma thuiteas do Mharsali Oig so f haicinn bu mhaith leinn i 'thuigsinn 
nach i idir a bha 'n ar beachd, ach Marsali Latharnach, boirionnach 
crosda. 

Bheir sin Oran an Earraich, agus " Tha'n Geamhradh gruamach uainn 
air falbh," anns an ath Aireamh. 

Taing do A . L. air son a Laoidh,' do'n Mhuileach, agus do N. M'L. 

Fhuair sinn Dàn na Smeòraich : gu dearbh cha-n 'eil i fhathast ro 
cheòlmhor, ach theagamh ma dh' fheuchas i rithist ris, air feadh an 
Earraich, gu-m fàs i na's binne. 

Fhuair sinn na Rannan a chuir an Dreathan donn d'ar n-ionnsuidh, 
" Is f às a' choill as nach goirear ;" agus tha sinn a' faicinn gur fior an 
Sean-fhocal, " Nach d'thàinig ubh mòr riamh à nead an Dreathain." 



92 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



COMHRADH NA H-ATHA. 

[Lachann Ban a' tireadh 's an àth, an sgalag agus 
na buachaillean a' rùsgadh caoil — Seòras nan Long 1 
ag innseadh naidheachd air a thurus cnain do 
Cheann Tuath an t-saoghail.] 

LACHANN. — An cluinn thusa mi, 'ille bhàin, gabli 
mo chomhairle 's dean suidhe, fuirich a mach 
no 'stigh, 's tog de d' f halbhanachd, mar gu-m biodh 
cearc ag iarraidh nid ; an saoil thu an leig mi'n 
tireadh 'an cnnnart air do shon-sa. Dean suidhe, 
a gharraich, cha-n 'eil thu cho eusgaidh an uair a 
dh'iarrar ort gluasad. 

Seoras. — G-abh ceann buill dha ; an t-urrara dha 
seach aon ni 'chunnaic mi riamh gu smachd a chumail 
air a leithid. 

Sgalag. — Tbeagamh, a Sheòrais, gu-n d' fhios- 
raich sibh fhèin sin latha 'g an robh sibh. 

Seoe. — 'S coma sin dhuit-sa — ma dh'fhiosraich 
thoill mi e. Gheibh an lunndaire 's gille-nan- 
car, thèid mise 'an urras air, am feuchainn ann an 
luing-chogaidh : ach bitheadh duine 'n a earalas, 
eusgaidh, tapaidh, umhal air ceann a ghnothuich, 's 
cha-n 'eil àite 'm faigh e giullachd a's fèarr. Bha 
micòig-bliadhna-richeadairluingeis-chogaidh de gach 
seòrsa — bha mi air mo leaghadh fo ghrèin loisgich 
nan Innsean, fo theas nach d' fhairich fuachd, agus 
air mo reothadh 'an lag na gaoithe tuaith', am measg 
sneachd air nach d'thàinig aiteamh, 's bha mi sona 
anns gach àite. Na-m bithinn a rithist òg cha-n 
'eil mi ag ràdh nach i 'n long-chogaidh a bheirinn 
orrn. Fhuair mi mo chnid fhèin de dheuchainnean 
an t-saoghail — 's iomadh rudha garbh air an robh mi, 
agus 's iomadh sealladh eagalach a chunnaic mi : 



CARAID NAN GA1DHEAL. 



9S 



ach 'dè dheth sìd, tha mi 'n diugh làìdir, fallain. 
Thàinig mi gu cala sàinhach mu dheireadh : tha mo 
thastah geal, glan agam 's an latha, agus am fear- 
dìolaidh a's fèarr air aghaidh an t-saoghail, an High, 
an dnine còir, nach dubliairt riamh, " Cha-n 'eil e 
goireasach dhomh an diugh, a Sheòrais — ach thig 
air d'ais a rithist." Buaidh leis fhèin 's le 'luingeas! 
So, aLachainn, gabh greim tombac' air a thàilleadh. 
— 'S e fhèin a chumadh spliùcain a cbuid gbillean 
làn. 

Lach. — C àit' an d'fhuair thu 'n spliùcan bòidh- 
eacb so, a Sheòrais? 

Seor. — Fhuair mi sin 'an dùthaich nan ròn, fada 
mu thuath, 's a' mhuir reòta, far an robh mi leis a' 
mliaraicbe ainmeil, Parry, a chaidh na b' fhaide mu 
thuath na aon duine eile a dh'fheuch riamh lis. 

Lach. — So, 'illean, ma tha'n gràinne caoil sin 
rèidh, gabhaibh a nail agus suidhibh 'an so mu 'n 
aingeal, 's bheir Seòras còir dhuinn eachdraidh air 
a thurus-cuain do dlmthaich nan run. 

Seor. — Ma ta ni mi sin gu deonach, ach s eigin 
do'n bhalach bhàn suidhe. 

Lach. — Dean suidhe, a shìochaire lachduinn, 's na 
cluinneam smid o d' bheul fhad 's a tha Seòras a' 
labhairt. Cuir an crann air a' chòmhla, Eachainn 
òig, 's lion an cliabh mòine 'n so làmh rium. Tha 
sinn a nis deas, a Sheòrais, tòisicheadh sibhse. 

Seor. — 'S aim a thri-bliadhna-deug an earraich 
so a dh' f halbh mi air a' cheud turus-cuain le Parry, 
sgiobair cho gleusda 's a dh' amhairc riamh ri uchcl 
fuaraidh, agus maraiche cho misneachail, eòlach 's a 
sheas air clàr luinge. Chuir sinn fa sgaoil 'an Sasunn 
deireadh an earraich, agus ràinig sinn an cuan reòta 
mu latha Bealltuinn. 

Sgal. — Gabhaibh mo leth-sgeul, a Sheòrais, ach 



94 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



innsibh dhomh so, c'àit' an robh sibii a' dol, agus 
ciod a bha 'n 'ur beacbd? 

Seor. — Tha thu ceart ; bu choir dhomh bhi air 
sm innseadh 's a' cheud dol a mach. Tha fhios agam 
gu-n robh am baothaire sin, Calum seòladair, a' cur 
amaideachd 'n 'ur cinn mu'n chùis so. Bha e aon 
bhliadhna ag iasgach nam mucan-mara, agus ar leis 
gur aithne dha gach ni. 

Sgal. — Bha 'cheart duine 'g innseadh dhomhsa 
gu-n do chuireadh a mach sibh air tòir cridhe na 
gaoithe tuaith', a dh'fheuchainn am faigheadh sibh 
a mach cò as a tha na fir-chlis a' tighinn, agus ciod 
bu glmè dhoibh. 

Seor. — Am bumalair truagh ! Cha-n 'eil ann ach 
sgonn gun tuigse — innsidh mise dhuit ciod a bha 'n 
ar beachd. Tha fhios agad, ma ta, a Lachainn, o'n 
is tu a's sine 'n am measg — tha fhios agad gu-m 
bheil an saoghal crninn, no air cumadh uibhe, na's 
gairbhe mu'n mheadhon no m'a dhà cheann — ceart 
mar gu-m biodh ubh ann. 

Lach. — 'S e sin, 'fhir mo chridhe, a tha iad ag 
ràdh — ciod am fios a th'againn-ne. Am bheil sibh 
fhèin 'g a chreidsinn sin ? 

Seor. — Gun teagamh tha mi 'g a chreidsinn — 
nach deachaidh mi mu-n cuairt ceithir thimchioll an 
t-saoghail — 'suas air an dara taobh dheth, 's a nuas 
air an taobh eile. 

Lach. — Ubh ! Ubh ! a Sheòrais, an ann da rireadh 
a tha sibh ? 

Seor. — Cha tig focal as mo bheul an nochd ach 
smior na firinn — 'nail a' cheirsle-shiomain sin o chùl 
an doruis agus rmnichidh mis' a' chùis dhuit. Ni 
sinn a' cheirsle-shiomain sin 'n a samhladh air an 
t-saoghal, o nach 'eil dealbh a' chruinne againn air 
an àm na's fèarr. 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



95 



Sgal. — Nach mi fhèin an gille a' giùlan an 
t-saoghail! Sin i agaibh a nis, agus feuchaibh an 
toir sibh oirnn-ne cnmadh an t-saoghail a tbuigsinn. 

Seor. — Gabh a h-aon de na slatan sin, 'ille bhig, 
's dean leth-dusan pinne dhomhsa. Sin thu, mo 
ghille tapaidh — clean suidhe 'nis — agus feuchaidh mi 
a' chùis a mhineachadh. 'S i a' cheirsle-shiomain so, 
ma ta, an saoghal. Cuiridh mi pinne ann an so air 
a mullach, agus pinne eile gu li-iosal m'a clioinneamb. 
Nach soilleir, ma ta, na-m biodli tu ann an luing a' 
seòladh air falbh o'n pbinne so 'tha air mullach na 
ceirsle, a dh'ionnsuidli a' pbinne eile, gu-n cailleadh 
tu sealladh air bun a' phinne air tùs — an sin air a 
mheadhon, agus fa dheireadh air bàrr a' phinne. 
Gabh air d' aghaidh 's an luing mar a tha mo làmh 
a' dol, agus ri ùine thig bàrr a' phinne iosail 's an 
t-sealladh, agus mu dheireadh tha thu aig a bhun. 
Gabh air d' aghaidh mar sin mu thimchioll na ceirsle, 
agus thig thu 'dh' ionnsuidh a' cheud phinne 'dh'fhàg 
thu — a nuas air a chul a chum a' cheart àite 's an 
do thog thu do shiùil an lath a 'dh'f'hàg thu'n cala. 
'S ann ceart mar so a tha e 'tachairt air a' chuan. 
Caillidh tu air tùs an cladach, agus ri ùine bàrr nam 
beann. Mar tha thu 'gabhail air d' aghaidh tha bàrr 
croinn a' tighinn 's an t-sealladh — tamull beag an 
dèigh sin chi thu siùil àrd na luinge — an sin na siùil 
ìosal, agus mu dheireadh slige 'n t-soithich. Gabh 
thairis gu tìr chèin agus chi thu binnein nam beann 
a's àirde 'tighinn 's an t-sealladh, agus uidh air 
n-uidh gu ruig an cladach. 

Lach. — Ar leam gu-m bheil mi 'g ar tuigsinn — 
ach nach robh sibh a' dol a dh'innseadh ciod a chuir 
Captain Parry, agus feadhainn eile chum a' chuain 
reòta ? 

Seor. — Air d' athais. Faic far am bheil mo làmh 



9G 



CAR AID NAN GAIDHEAL. 



dheas air a' cheirsle : cuiridh mi pinne 'n so. — 'S e 
sin Eilean Bhreatuinn, agus a suas mar tha mo làmh 
a' dol air a' cheirsle tha 'n Roinn-Eòrpa 'sineadh a 
mach gus am bheil i 'ruigheachd ceaim tuath Asia, 
arm an so far an cuir mi pinne eile. So agad ceann 
mu tlmath an t-seann t-saoghail. Calg dhireach mu 
choinneamh a' phinne so tha ceann tuath America, 
agus an sin cuiridh mi pinne eile. Tha America a' 
sineadh suas gu fada mu dheas fa chomhair na Roinn- 
Eòrpa, agus cuan mòr ris an can iad an Cuan Atlantic 
eadar riu. 'Nis, tha thu 'faicinn an dà phinne so fa 
chomhair a' chèile — a h-aon 'an ceann tuath America 
agus a h-aon eile 'an ceann tuath Asia. Bha 'mhiann 
oirnn fios fhaotainn an robh caolas fosgailte eadar 
an dà phinne, eadar America agus Asia. Bha fhios 
daonnan gu-n robh gach caolas agus muir aims na 
cèarnaibh sin reòta ; ach bha toil aig Breatunn fios 
fhaotainn an robhecomasach slighe seòlaidh fhaotainn 
troi' nacuantan reòta sin, agus air an t-slighe sin dol 
a nunn o'n chuan Atlantic a tha eadar America agus 
an Roinn-Eòrpa 'dh'ionnsuidh a' chuain a tha taobh 
eile an t-saoghail — an Cuan Siochail. 

Lach. — Tha mi 'tuigsinn ; ach innsibh so dhomh, 
ged a gheibheadh sibh troi' na caoil sin, agus ged a 
dh'aimiseadh sibh air slighe fhaotainn rompa, ciod 
a' bhuannachd a bhiodh ann 'n a dhèigh sin gu lèir? 
C'àit' an rachadh sibh an dèigh dol a mach ? 

Seor. — Tha do cheist poncail. Amhairc ma ta 
ris a' cheirsle-shiomain. So agad, mar thubhairt mi, 
Breatunn. Taobh eile na ceirsle tha àiteachan a 
bhuineas do Bhreatunn. Tha Innsean na h-Aird- 
an-Ear — tha rioghachdan mora eile, mar tha China 
as am bheil an Tea a' tighinn, agus buidhnean de 



* Pacific Ocean. 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



97 



dh'eileanan ris am blieil sinn a' cumail malairt. Aig 
an am so 's arm ran dheas is àbhaist do luingeis 
seòladh do na cèarnaibh sin ; acli tha 'n t-astar mu 
dlieas anabarrach fada. Nach soirbb dhnit a nis a 
tbuigsinn na-m faigbeamaid a mach eadar an dà 
pbinne sin, 's e sin eadar America mu Thuatlf agus 
Asia, gn-m buaimaicbeamaid ath-ghoirid mòr, 'us 
gu-m faigheadb ar luingeis a nunn do na b-Innsean 
an Ear 'an ùine gboirid. Agus nacb 'eil so a rithist 
a' dearbhadh dhuit gu-m bbeil an saogbal cruinn. 
Falbb thus' agus fear eile 'mach air blàr còmhnard 
— gabhadh fear agaibb mu dbeas agus fear mu tbuath, 
agus c'àit' an coinnicbeadb sibb ? Cha cboinnicb- 
eadh gu dilinn na-m bu chòmlmard an saogbal ; acb 
amhairc air a'cbeirsle-sbiomain,dealbb an t-saogbail, 
agus tuigidh tu na-m falbbadh dà chuileig o'n aon 
àite, na-n gabbadb a b-aon diubh mu dbeas agus 
an t-aon eile mu tbuatb, agus na-n siùbbladb iad leis 
an aon luas, gu direacb air an agbart, choinnich- 
eadh iad, gob ri gob, calg-dhireach taobb eile na 
ceirsle, fa cbombair an àit' a dh'fhàg iad. 

Lach. — Air m' fhocal firinneach tha mi 'g ad 
tbuigsinn — bha toil agaibb ath-gboirid fbaotainn troi' 
na cuain reòta mu tbuath 'nunn gu taobh eile an 
t-saoghail, 'an àite dol mu dbeas — do bbrigh nach 
'eil an t-astar cho fada 'n dara rathad 's a tha e 'n 
rathad eile. An t-urram do'n cheirsle-shiomain ! Tog 
do shiùil ma ta — gabh mu thuath ; cia mar a bhuadh- 
aich na bha 'n 'ur beachd ? 

Seoe. — Ràinig sinn a' Mhuir Reòta toiseach an 
t-samhraidh, agus fhuair sinn sinn fhèin 'am measg 
eileanan eigbe 'bha àillidh ri amharc orra, ach 'n an 
culaidh uambais ri tighinn tarsuing orra. Tha 'n 
eigh so 'tha 'snàmh nan cuantan mora sin mar dhùth- 
channan farsuing, fo shneachd a' gheamhraidh. Tha 

N 



98 



CARA1D NAN GA1DHEAL. 



cuid de'n eigh reòta sin ceithir cheud mile air fad, 
agus dà cheud mile air leud. Tha i còig 's a sè ceud 
slat air tiughacl, 'a a' chuid a's mò dh'i fo shàile. 
Tha cuid de na h-eileanan reòta sin air uairibh ag 
èiridh gu àirde mhòr, mar bheanntan corrach, àrd. 
Tha -e anabarrach cunnartach a bhi 'seòladh eadar 
na mill oillteil sin. Tha iad a' snàinh air falbh leis 
an t-sruth a tha 'dol mu dheas ; agus an uair a thig 
iad 'an caramh a' chèile tha 'n toirm a ni iad uamh- 
asach r'a h-eisdeachd, mar gu-m biodh an saoghal 
a' spealgadh as a' chèile 'n a bhloighdibh. 'S minic 
a chuir sinn ar n-acair orra, ged a b' fhèarr leinn 
gu mòr fuireach uapa. Ri dealradh grèine tha iad 
àillidh, boillsgeanta: cha-n 'eil cumadh, no dreach 
nach gabh iad. Saoilidh tu air uairibh gu-m bheil 
càbhlach mòr luingeis fo làn uidheam a' gabhail a 
nìos ann a'd' choinneamh : saoilidh tu an ath uair 
gu-m bheil baile-mòr a' tighinn 's an amharc. Chi 
thu, ar leat caisteil, turaidean, eaglaisean, agus 
stiopuill a' boillsgeadh ri gathaibh na grèine leis 
gach datli 's a' bhreacan ; air chor 's gu-m bheil iad 
ciatach, dreachmhor ri amharc orra — ach am Freasdal 
a thèarnadh mo chàirdean o theachd eatorra ! 

Sgal. — Thuirt sibh gu-n robh iad a' snàmh leis 
an t-sruth — c'àit' am bheil iad a' dol, no c'àit' am 
bheil iad a' stad? 

Seor. — Tha iad a' snàmh mu dheas, a dh'ionnsuidh 
a' chuain mhòir a tha eadar America agus an Roinn- 
Eòrpa; agus ann am bias nan uisgeachan tlàtha 
sin, agus fo theas grèin' an t-samhraidh, tha iad a' 
leaghadh ; ach tha cuid cliubh a' fuireach anns na 
cèarnaibh fuara anns an d' fhàs iad, o linn gu linn, 
a' sior mheudachadh. 

Lach. — An d' fhuair sibh an seachnadh? 

Seor. — Dh'fheuch sinn ris mar a b' fhèarr a b' 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



99 



urrainn dninn ach fhuair sinn iomadh fàsgadh 
cruaidh eatorra. Ghabh sinn air ar n-aghaidh, a' 
tolladh a suas mu thnath, o latlia gu latha. Air 
uairibh bhiomaid reòta, gun chomas car : ach thig- 
eadh 'n a dhòigh sinn lunn trom fo'n eigb a sgàin- 
eaclb i le fuaim oillteil — air falbb rachadb i, a' fàsrail 
slighe fhosgailte again n-ne. Air iomadh uair racliadli 
stad a chur oirnn le eigb nacb biodb ach ceithrearab 
a' mhile air leud, agus cbitbeamaid o bbàrr a' cbroinn 
a' mhuir fosgailte an taobh tball d'i. Cha bhiodb 
air an sin ach a h-uile mac màthar a bbi 'mach gu 
rat bad (mar gu faiceadh tu Canal) a dbeanamb troi'n 
eigb, leud na luinge, agus a tarruing troi'n t-sligbe 
sin le buill. Cbaidb sinn mar sin air ar n-aghaidh 
o àite gu h-àite — sgaoileamaid a h-uile brèid a b' 
urrainn dhuinn an uair a leigeadb an t-sid leinn, — a' 
fàgail dùthaich 'us dùthaich 's na b-eileanan mòr' 
eigbe. ! 's iomadh maol mhòr, gbarbh air an 
deachaidh sinn seacbad, a' gnàth-smaointeacbadh 
gu-n robh sinn 'an deigb an caol ceart fhaotainn, 's 
gu-m biomaid a nunn gu taobh eile an t-saoghail a 
tbiota. Ciod a th' agad air, ach seachduin 'an deigb 
seacbduin gu-n robb sinn a' cothacbadb ris — a' dol 
mu thuath 'an cois fearainn nach 'eil a cboimeas air 
aghaidh an t-saoghail mhòir — gun lus, gun chraobb, 
gun duilleacb, gun bhlàth — gun duine beò, no 
creutair ceithir-chasach r'a f haicinn. 

Sgal. — Am faca sibh idir aon duine o'n a dh'fhàg 
sibh 'ur dùthaich fhèin ? 

Seor. — Leig dhornb air an àm 's na cuir grabadb 
orm — innsidh mi dbuit 'n a dhèigh so mu lucbd- 
àiteachaidh nan diithcbannan eagalacb sin, agus mu 
na beò-chreutairean a th'ann, air muir 's air tir. — 
Ach dh' fhàg sinn iad sin fbèin a nis 'n ar deigb, 
agus ràinis; sinn tir an dòlais as-us na fàsalachd amis 



100 



CAliAID NAN GAIDHEAL. 



nach robh eun r'a fhaicinn air iteig, no iasg a' snàmh, 
ach seòrsa cle mhucan-mara beaga, geala, a dh'iasg- 
aich sinn air uairibh. Acli 's e 'chuir iongantas 'us 
oàileigin de dh'eagal oirnn, gu-n do chaill snàthad 
na Combaist, no mar theirear rithe, an Tarunn-art, 
a buaidh. Tha fhios agaibh gu-n seas an t-snàtbad 
iùil so, no an Tarunn-art, do ghnàth anns na cèarn- 
aibh so ris an taobb tuath. 

Buachaille. — Nacli e sud an ni 'chunnaic sinn 
arin am bocsa beag iaruinn f'o gbloine air soitheacli 
na Ceilpe? 

Lach. — Cum do theanga, 'gbarraicb, na cuir stad 
air a sbeanachas. 

Seoe. — Cha-n amhairceadb ma ta an Tarunn-art 
na bu mhò chum na h-àirde tuath, no chum na h-àirde 
deas ; chaill i a buaidh 's a h-eifeachd gu buileach 
glan, agus cha robh stàth sùil a thionndadh oirre. 
Ach 'n a dhèigh so uile ghabh sinn air ar n-aghaidh 
— caoil iira, agus muirean ùxa 'fosgladh romhainn, 
agus maol air clml maoile a' tighinn gach latba 's an 
t-sealladh. Latha de na làithean ràinig sinn àite 
àraidh far an d'thàinig an Tarunn-art, no snàthad 
na Combaist, a rithist beò, agus gu a buaidhean ; 
ach an ait' a gob a chumail ris an àirde tuath, sheas 
i calg dhireach ris an àirde deas ; a' dearbhadh leis a 
so gu-n deachaidh sinn seachad air fìor chridhe na 
h-àirde tuath ; a' chuid sin de 'n t-saoghal ris an 
cum an Tarunn-art a ceann, c'àit' air bith an càirear 
i. Air an latha so, mu mheadhon an f hogharaidh, 
dh'innis ar sgiobair gasda dhuinn ('s b' e sin esan), 
gu-n do choisinn sinn an còig mile bonn òir a gheall- 
adh do'n cheud luing a ruigeadh an t-àite so. Cha 
ruig mi leas innseadh gu-n do thog sinn iolach 
gàirdeachais. Ceithir-là-deug 'n a dhèigh sin chunn- 
aic sinn nach robh stàth 'bhi 'stri na b' fhaide. Bha 



CARAID NAN GAIDHKAL. 



101 



'n gearnhradh a nis a' tòiseachadh, eigh ùra' tighinn 
air na h-uisgeachan. B' èigin pilleadh, agus cala 
acarsaid fhaotainn anns an cuireamaid seachad an 
gearnhradh. Cha b'e sin an fheala-dhà, ach chuir 
sinn ar guala ris, agus shoirbhich leinn. Thilg sinn 
acair, sinn fhèin agus an long eile 'bha 's a' chuid- 
eachd, 'an àite fasgach. Pbaisg sinn na siu.il, agus 
'an ceann dà latha bha sinn cho teann, reòta's nach 
robh cumhachd air thalamh a b' urrainn ar fuasgladh. 

Lach. — An d' fhan sibh an sin fad a' gheamh- 
raidh ? 

Seor. — Is sinn a dh' fhan ; agus ged a bha 'm 
fuachd coimheach 's gann a bha dith no deireas 
oirnn. Bha ar sàth bìdh againn — de dh'fhèoil a 
phronnadh 'an Sasunn agus a chuireadh a suas ami 
an soithichean dìonach, le innleachd cho mòr 's ged 
nach robh gràinne salainn oirre, gu-n do sheas i 
fallain, blasda rè na h-ùine. Bha eanaraich againn 
gach latha — fion 'us beòir, — ach, cha tugadh iad 
deur spioraid dhuinn, a thaobh nach robh sin tèar- 
uinte dhuinn. 

Lach. — An robh 'ur leòir connaidh agaibh — teine 
maith agaibh ? 

Seor. — Cha-n fhaod rai ràdh nach robh, 's bha 
feum air. Chitheadh tu an deò analach mar thigeadh e 
'machas a' bheul, a' tuiteam 'n a cheòthraich reòta 
's 'iì a shneachd, air an ùrlar. Na-m beanadh tu do 
dh' iarunn le d'làirah, gun nì eadar thu 's e, dh'- 
fhàgadh tu a leud de d' chraicionn air, mar gu-n 
glacadh tu gàta dearg, teinteach. 

Lach. — A mliic chridhe ! Nach bi dùthaich na 
h-oillt i ? ach cia mar a chuir sibh seachad an aimsir? 

Seor. — Bha cuid a' leughadh, cuid a' sgriobhadh ; 
.igus bha mar fhiachaibh oirnn a h-uile latha, moch 
'us anmoch ruith an dèigh a chèile air clàr na luinge, 



102 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



clio luath 's a b' urrainn ar dà cliois ar giùlan, a 
chumail lùis 'n ar casan, agus bliioraaid a' dannsàdh 
's a' leum, 's a' feuchainn a h-uile cleas a b' fhèarr 
na 'chèile chum am fuachd a chumail air falbh. 

Lach. — Ach an robh teas idir 's a' ghrèin air a' 
mheadhon latha? 

Seor. — Teas 's a' ghrèin ! a mhic chridhe — sin a' 
ghrmis nach fhaca sinne fad thrì miosan maith agus 
deich làithean ! 

Lach. — Ciod a tha thu 'g ràdh? 'N e nach faca 
tu a' ghrian fad thri miosan 'us deich làithean ? 

Seor. — Cha-n fhaca — bu doirbh dhomh, 's gun i 
ann. Chaidh i fodha oirnn air latha deireannach an 
f hogharaidh, agus cha-n fhaca sinn an t-ath sheall- 
adh dh'i gus an deieheamh latha de cheud mhios an 
earraich. 

Lach. — 'Fheara 's a ghaoil ! an cuala duine riamh 
a' leithid? An robh sibh ann an dorchadas fad tri 
miosan a' gheamhraidh ? 

Seor. — Cha robh idir. Tha freasdal an Tighearna 
caoimhneil anns na dùthchannan sin mar anns gach 
àite. Rè nan tri miosan sin tha a' ghealach làn 
againn, gun dol as an t-sealladh a latha no dh'- 
oidhche ; agus ni 'chuireas barrachd iongantais ort, 
'an dèigh a' cheathramh-là-deug de'n Mhàgh, cha 
tèid a' ghrian fodha tuilleadh, no as an t-sealladh a 
latha no dh' oidhche gus an tèid i fodha gu buileach 
deireadh an f hogharaidh :_ air chor agus fad chòig 
miosan nach'eil dealachadh sam bith eadar latha agus 
oidhche. 

Lach. — An robh na speuran soilleir, glan, fad nam 
miosan dorcha sin ? 

Seor. — Bha mi 'dol a dh'innseadh dhuit, gu-n 
robh iad na's soilleire na chunnaic thusa riamh oidh- 
che fhoghair 's an dùthaich so. Bha na fir-chlis a' 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



103 



cur nan car dhiubh fad na h-ùine — agus b'iad sin na 
fir chlis mhòra, aighearach. Cha-n 'eil cainnt agamsa 
'bheir dhuit am beachd a's faoine air gluasad boills- 
geanta, siùbhlach nan solus iongantach so. Chi thu 
na speuran, o thaobh gu taobh, làn diubh — fo dheich 
mile cumadh agus dreach. Tha iad an tràs' buidhe, 
's 'am priobadh na sùl' tha iad dearg, lasrach. Tha 
iad 's an aon leuinnaich chlis, bhrisg an tràs' — 's an 
ath mhionaid cha-n 'eil coslas dhiubh r'a f haicinn. 
Cluinnidh tu iad a' spreadhadh 's a' fuaimnich le 
srann àrd, a chuireadh oillt air duine nach robh 
eòlach orra. 

Lach. — Cò sud a mach a' bualadh aig an dorus? 
Ciod tha dhith air a' bhanaraich ? 

Banarach. — Cuiribh a mach na buachaillean a 
bhiadhadh a' chruidh — tha 'm buntàta air tighinn 
deth — gabhaibh a nail, a Sheòrais. 

Lach. — Cha-n 'eil comas air. Tha dòchas agam 
gu-m bheil oidhche eile 'tighinn. Cha bhi mi fhèin 
toilichte gus an cluinn mi deireadh a' ghnothuich. 

Sgal. — 'Eudail, a Sheòrais, na h-innsibh focal 
tuilleadh gus an suidh sinn air fad a rithist 'an so le 
'cheile. 

Seor. — Cha-n innis focal, a laochain — tha mòran 
agam r'a innseadh dhuibh fhathast mu luchd-àiteach- 
aidh nan dùthchannan sin — mu na h-EsgemotJiaicii 
— mu na ròin — na sionnaich gheala — na madaidh- 
alluidh — na math-°;hamhna — na tairbh-uiso-e, a°;us 
ìomadh ni iongantach eile a chunnaic mi. Ach tha 
bh' uainn a bhi 'gabhail a nunn. Och ! Och ! 's e 
sin an t-aingeal suilbheara, taitneach a tha agadsa, 
'Lachainn. Bu phrìseil e 's an àite mu'n robh sinn 
a' labhairt, ged is di-chuimhneach sinn air beaunach- 
adh an Tighearna 's an dùthaich shona so. 

Campsie, 1831. t. m'l. 



104 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



FOCAL 'S AN DEALACHADH. 

Fàilte 's furan air an Oigfhear. Bha 'n Aireamh so 's a' chid mu'n 
d'thàinig a Dliàin bhòidheach. 

Le deòthas ar cridhe cliuireamaid fàilte air ar Seana charaid o Innis 
nan Tonn ; mar a thubhairt e, 

'S trio a bha sinn, 'fhir mo cliridlie, 
Gun plùob, gun f hidheall a' dannsadh. 

Na dì-chuirnhnicheadh e so, agus cuidicheadh e leinn o àm gu h-àm. 

Fhuair sinn an litir mhòr a chuir Murchadh Donn d'ar n-ionnsuidh. 
Cha-n 'eil e 'n ar comas àit' a thoirfc d'i. Tha i coslach ri casaig Iain 
Ruaidh Bhuidhe, " Gun chumadh, gun eireachdas." 

Fhuair sinn litir Mhurchaidh, ag iarraidh oirnn beagan de'n Ghàelic 
ùir sin a tha iad a' fuine ann an Glascho an tràs', a chur dhachaidh, a 
dh'fhaicinn cia mar a chòrdas i riu. 

Cha-n 'eil againn mar fhreagradh dha so, ach nach 'eil am bonnach- 
beag bruich fhathast : agus deanadh e cleas na brigise glaise air an 
t-seana Ghàelic, leanadh e rithe gus am faigh e na's fèarr. 

Tha mòran againn r'a ràdh 's an fan r'ar càirdean lionrnhor, ach 
cuiridh sinn dàil ann gus an ath Aireamh. 

Taing do'n Bhodach Hath taobh na h-aibhne ; chi e am meas a tha 
againn air na chuir e d'ar n-ionnsuidh. .Vòran buidheachais do'n Leth- 
Ghàel ; cha di-chuimhnich sinn an deadh chomhairle 'thug e dhuinn. 
Cluinneamaid uaith cho trie 's a bhios e goireasach. 

Fhuair sinn o A. B. R. na nithean a chuir esan d'ar n-ionnsuidh 
mu'n Chruinne. Mòran taing dha. 

Fuireadh Eacbann ruadh na Coille far am bheil e. Gabhadh e ar 
comhairle 's na tigeadh e gu Galldachd am bliadhna B'e gàir na 
Caillich 's a chùil dìonaich dhasan a bhi 'gearan. Cuimhnicheadh e 
an Seaa-fhocal, 

Mol an lombair, 's na ruig e, 
Di-moil a' choille, 's na fag i. 

Cha tèid sinn eadar an t-òganach agus an Seana Mhinisteir, eatorra 
fhèin bitheadh e ; ach cagar beag ann an cluais an òganaich ; thugadh 
e'n aire nach tachair dha, mar eadar an long nodha 's an seann 
rudha. Cha-n'eil comhairl' againn r'a thoirt air Calum Cianail, a ni 
mòran maith dha. Eisdeadh e ri gaoith nam beann gus an tiàigh na 
h-uisgeachan. 

Do thaobh A. Z. X. tha 'litir cho càm chrosda ris an ainm a ghabh e ; 
mur 'eil sinn meallta, dheanadh a' cheart fhleasgach caonnag r'a dha 
lurgainn. 



CAEAID NAN GAIDHKAL. 



105 



Fhuair sinn litir o Bhodach nan speuciairean. Ciod i so a' bhoile 
'th' air a' Bhodach? An dubhairt sinne riamh gu-n robh an leabhar 
againn saor o mhearachd? Ciod an leabhar a tha? Na-m bitheadh 
speuciairean a' Bhodaich saor o mhearachd, chitheadh e iomadh mear- 
achd 'n a litir fbèin. Ach ge mòr aintheas na jioite bige, cha tig e seach 
an luath, 'us cha mhò thig aintheas a' Bhodaich. 

Cliuir fear nach ainmich sinn fios air Dàn beag, suarach a chuir e 
d'ar n-ionnsuidh, o nach d'thug sinn àite dha 'n uair a dh'iarr e oirnn 
v a dheanamh. Rannsaich sinn a mach e à lionmhoireachd nan nithean 
sin a tha againn fa chomhair an Teachdaire, agus chuir sinn air ais e, 
ag ràdh, " Is bigid e sud, 's bigid e sud," mar a thuirt an dreathan an 
uair a thug e làn a ghuib as a' mhuir. 



[ 'Chuairtear nan Gleann, a thòisicli 's a' 
mhìos Mhàirt, 1840, agus a sguir aig meadhon 
an t-Samhraidh, 1843.] 

AN ROIMH-RADH. 

A Ghaidheil Shuairce, 

LE deal as gràidh agus deadh dhùrachd ar cridhe, 
cbuireamaid fàilt' air gach Gàidheal air feadh 
an t-saoghail mhòir a dh'fhosglas an leabhar beag 
so, agus chanamaid ris. " Slàinte gu-n robh dhuit 
— air ar barrachd eòlais, agus mar a's fhaid' ar 
n-eòlas gu-in b'ann bu toighich' arcàirdeas!" " Mar 
sin," ars' thusa; "ach cò sibh fhèin a tha 'cur fàilte 
cho suilbhir, agus a' cur 'an cèill 'ur deadh dlmrachd 
le uirghioll cho taitneach?" " 'N e m'ainm-sa b'àill 
leat? Ma ta, 'fhir mo chridhe, 's doirbh 'innseadh. 
Tha ainm agam, cha-n fhaod mi àicheadh, agus cha 
chùis chromadh cinn m'ainm, mo shloinneadh, no mo 
dhreuchd ; na-n deanadh e maith 'innseadh cha 
cheilinn e, ach 's èigin domh ainm eile 'ghabhail a 

fhreagras do gach fear a thig 'am àite ; tha mi 'n 

o 



106 



CARAID NAN GAIDHEAL 



diugh air stiuir na birlinn hire so 'tha 'dol air sàile ; 
ach 'an ceann ràithe theagamh nacli bi àite 's 
measaile agam na aig sgòd an t-siùil thoisicb, no 
'bhi 'cumail fodba na taoim' le spùidseir leth- 
cbluasacb. 'S e 'n t-ainm turuis a gbabb mi, 
Cuairtear nan Gleann a»;us cba-n ainm ceal°;ach 
so, do bbrigb gur aim 's na glinn a fhuair mi m' 
àracb, am measg ghleann agus bheaim na Gaidh- 
ealtachd a chuir mi seacbad a' chuid ab' fbaide 's a' 
cbuid gu mòr a bu cbridheile 'chunnaic no 'chi mi 
de m' aimsir 's an t-saogbal so. Tha greis fbada 
'nis o'n a dh' fhàg mi tìr m' òige ; tba mo thuin- 
eacbadb 's a' bhaile-mhòr ; 's e 's fasgaicbe do'n 
aois, agus 'sea cbabbsair leacacb a's freagarraicbe 
do m' cbeumanna goirid na garbhlacb agus farsuing- 
eachd nam beann. Acb ged 'tba mo dbacbaidb 's 
a' Gballdachd, tba mo cbridbe 's mo bhàigh 's na 
glinn ; ged tha mo shaothair-latha agus obair mo 
chuirp 's a' bhaile-mbòr, tba mo bbruadair-oidhcbe 
agus aisling mo shuain aim an àite tuineacbais rn' 
òige. 'S gann gu-m bheil oidhch' aims an sin mi 
mo thaobb gu tàmh, ag iarraidb fois do'n choluinn 
chlaoidhte, nach 'eil mo spiorad ann am beothalachd 
na h-òige 'gabhail a chuairt eutruim, gbuanaicb gu 
tìr ghràidh a cbeud eòlais. 'S minic a tba mi air mo 
ghrad dhùsgadh o luingearachd a' cbaoil — sealgair- 
eachd an t-sleibh — camanachd na faicbe — saodach- 
adh nan gabbar 's nam meann — cruinneacbadh nan 
àirneagan 's nan cnò, no suidhe le cròilean mo 
ghràidh mu tbeintein mombàtbar, legleadhran tart- 
arach lucbd-faire na h-oidhche, ag innseadh fs gun 
neach 'g a fheòraicb dbiubh) gu-m bbeil an lath a 
'glasadb, air neo gu-m bbeil tigh ri 'tbeine ceann 
eile 'bbaile, mile o m' dhorus. C ar son, arsa mise, 
's mi 'dusgadb, a bhitbinn mar so mar Chuairtear 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



107 



nan Grleann a ruhàin ann am bruadair na h-oidhche ? 
C ar son nach gabhainn sgriob air m'eòlas ann a'm' 
fhaireachadh cho maith 's ann a'm' chadal ; agus ged 
nach 'eil e comasach dhorah dol a mach o eilean gu 
eilean, o ghleann gu gleann, no idir sgriob a ghabliail 
thar chuantan mora gu dùthchaiman cèin taobli eile 
'n t-saoghail, ciod a tha 'g am bhacail o sheanachas a 
chumail rratha le m' pheann ? C ar son a leigear 
le m' ghaol 's le m' dhùrachd do m' luchd-dùthcha 
dol as mar cheò ? C' ar son a bhiodh e air a chumail 
fodha, dh' aona chuid le gleadhraich a' bhaile-mhòir, 
no le leisg lunndaich? Tha anabarr leabhraichean 
ùra 'nis a' tighinn a mach mu gach ni fo'u ghrein ; 
cha-n urrainnear am ficheadamh cuid diubh a leugh- 
adh, no idir an Ion inntinneil a thàirngear uap' a 
chnuasachadh. Am bheil e ma ta ceanalta, am bheil 
e càirdeil, am bheil e ceadaichte dhuinn an cothrom 
so a shealbhachadh agus gun oidhirp a thoirt air a 
cho-pàirteachaclh riu-san air am bheil e dhith ? 
am bheil e ceadaichte do neach a bhi o thoiseach gu 
deireadh bliadhna a' sparradh eòlas agus culaidh- 
thaitneachais 'n a eanchainn beag fhèin gus am bheil 
e'n impis sgàineadh, f had 's a tha 'luchd-diithcha le 
iota mhòr a' glaodhaich a mach gu togarrach, iarrat- 
ach, dèidheil air eòlas, agus gun neach ann a ghabhas 
truas diubh ? Chuireadh sgoilean a mach 'n am 
measg; dh' fhòghluim iad an cainnt mhàthaireil a 
leughadh ; am bheil e ceanalta, dh'f heòraicliinn a 
rithist uile ionmhas na Beurla 'chumail fo ghlais 'us 
iuchair 's gun a' bheag no 'iiihòr dheth a sgaoileadh 
am measg na feadhnach sin a ghabhadh ris gu taing- 
eil, toilichte? Deanadh daoin' eile mar thogras 
iad, ach air mo shon fhèin dh' iarrainn, coslach ris 
an t-seillein blieag, riabhach, a bhi 'siubhal le m' 
chrònan o bhlàth gu blàth, a' nihil a thrusainn a 



108 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



chur 'an ciribh beaga, cha-n ann air mo shon fhèin, 
ach o àm gu li-am g'a cur a mach am measg mo 
luchd-dùthcha mar a's fèarr is urrainn domh. Mur 
fairich iad gu-m bheil i blasda, no fallain cha bhi sinn 
'g a coiteachadh orra. 'S e so 'thaann a'm' bheachd 
's an leabhar so, a h-uile deuchainn a tha a' m' chomas 
a chleachdadh chum eòlas agus fiosracbadh a thoirt 
do m' luchd-dùthcha mu dhèidhinn gach ni a shaoil- 
eas.mi 'bbiodh taitneacb no feumail, dh' iarrainn mo 
dhichioll a chleacbdadb chum cuid de'n fhiosrachadh 
a tha cho coitchionn 'g a mhealtuinn ann an cèarn- 
aibh eile na rioghachd a roinn am measg nan 
Gàidheal. 

Feuchaidh sinn naidheachdan follaiseach an t- 
saoghail o àm gu h-àm a chur a mach — seòrsa de 
bheachd aithghearr a thoirt air na nithean a tha 
'tighinn fo riaghladh àrd-chomhairle na Pàrlamaid — 
Naidheachdan — Margaidheali — Malairt agus Mar- 
santachd ; a' toirt sanais o àm gu h-àm mu gach cos- 
nadh freagarrach do'n Ghàidheal anns na h-oibrichean 
mora feadh na Galldachd, no air na slighean iaruinn. 
Leigeamaid ris gu h-àraidh gach eòlas a's urrainn 
duinn a thoirt seachad mu na dùthchannan cèin sinn 
g' am bheil Gàidheil a' dol air imrich ; America mu 
thuath ; Australia agus New-Zealand mu dheas. 
Tha aobhar againn a smaointeachadh nach 'eil an 
imrich mhòr so ach a' tòiseachadh, agus gu-m bheil 
na miltean agus na deich miltean a tha 'n diugh a' 
tuineachadh ann an Gàidhealtachd na h-Alba, 's a«: 
iarraidh cosnaidh 's na bailtean-mòra, a bhitheas 
mu-n tèid mòran bhliadhnaichean seachad fad' o thlr 
an òige, ann an àiteachan far am bheil mi 'an dòchas 
am bi barrachd cothruim, barrachd rath agus soirbh- 
eachaidh a' feitheamh orra na a shealbhaich iad, mo 
thruaighe ! 'n an dùthaich fhèin. Cha-n 'eil leabhar 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



109 



no litir mu dhèidhinn nan cèarnan iomallach sin nach 
feuch sinn a rannsachadh, an fhirinn a tharfuing 
asda agus so a chur fo bheachd ar luclid-dùthcha. 
Tlia luehd-eòlais measail againn anns gach cèarna 
de 'n t-saoghal d' am bheil Gàidheil a' trial 1, agus 
uapa-san feuchaidh sinn fiosrachadh fliaotainn as am 
faodar earbsadh, agus a cliuireas sinn a macli anns 
a' Mhiosachan bheag so — na litrichean a tliig dhach- 
aidh uapa-san a dh' fhalbh gheibh gach aon a's 
airidh dhiubh, àite 's a' Chuairteae. Mar so cumar 
suas eòlas agus seanachas aim an Gaelic eadarcèarnan 
iomallach an domliain. 

Ach ged tha 'n imrich so air am bhcil sinn a' labh- 
airt a' feitheamh air mòran, agus air mòran a's beag 
a tha 'nis a' smaointeachadh oirre, cha-n fhaod sin a 
dhi-chuimhneachadh gu-m bheil imrich gu mòr a's 
cudthromaich' aim a' tha 'feitheamh oirnn gu lèir ; 
imrich air an èigin duinn uile dol, agus o nach 'eil 
saorsa aig neach a rugadh le mnaoi. Tha sinn 
uile 'n ar luchd-cuairt 's an t-saoghal so, 's eilthirich 
sinn gu lèir, dachaidh bhuan cha-n 'eil aig a h-aon. 
Uime so, 's èigin duinn dol thar aiseag Iordain a tha 
romhainn uile ; 's e so aiseag nach urrainnear a 
sheachnadh. Tha bàs, agus 'n a dhèigh sin breith- 
eanas, a' teachd : c' uin no cia luath, aige-san a mhàin 
a chruthaich siun tha fios ; tha so a' feitheamh oirnn- 
ne 'tha 'cur r'a chèile 'n leabhair so, agus oirbhse 
'tha 'g a leughadh ; dh' fheuchamaid so a chumail 
gu seasmhach 'n ar beachd, agus gach duilleag a tha 
'dol uainn dh' iarramaid an cur a mach fo mhoth- 
achadli gu-m bheil againn ri freagairt Dhasan a tha 
os ar ceann agus a chronaicheas sinn ma thèid sinn 
a nunn no nail o'n fhirinn. Ged bhiodh e 'n ar 
comas eòlas air gach ni 'tha fo'n ghrèin a thoirt 
seachad, bu shuarach e ma ni sinn dearmad air an 



110 



CARAID NAN GAIDIIEAL. 



eòlas sin a bhios tarbhach 'an dèigh do'n ghrèin 
fhèin a bhi air a smàladh ann an dubh-dhorchadas. 
Am blieil e ceart eòlas a thoirt d' ar luchd-dùthclia 
mu na cèarnan cèin sinn do'm bheil a mhiann air 
mòran diubh dol air imrich, agus gun a' cheud àite 
's an t-àit' a's cudthromaiche 'thoirt clo'n eòlas sin a 
tha trid beannacliadh an Spioraid Naoimh feumail 
chum an uidheamachadh air son na h-imrich dheir- 
eannaich do'n t-saoghal àillidh, ghràsmhor sin as 
nach bi imrich no dol a mach gu siorrudh? B'i 'n 
amaideachd gu dearbh, anns an oidhirp a tha mhiann 
oirnn a thabhairt air son maith ar luchd-dùthcha, an 
t-eòlas sin a thoirt doibh a bhios feumail fad thri 
fichead bliadhna 's a deich, agus dearmad a dhean- 
amh air an eòlas a tha feumail chum beatha nach 
teirig gu suthainn. 'N ar n-uile shaothair chumamaid 
'n ar beachd gur ann a dh' ionnsnidh chreutairean 
neo-bhàsmhor a tha sinn a' sgriobhadh agus 's i 
ar n-ùrnuigh ris-san a's urrainn a dheanamh, gu-n 
soirbhicheadh agus gu-n stiùradh e sinn chum so a 
dheanamh air dhòigh cho dìleas, cho firinneach agus 
cho stòlda 's nach bi aobhar-aithreachais againn air 
leaba bàis air son aon fhocail a chaidh a mach o'r 
peann. 

Cha-n'eil sinn cho amaideach 's a smaointeachadh 
gu-n toilich no gu-n riaraich sinn a h-uile aon ; cò 
a rinn, no cò a ni so ? B'i 'n amaideachd 'fheuch- 
ainn. Cha gheall agus cha mhò a dh' iarras sinn 
mòran ; cha gheall sinn ach ar dichioll a dheanamh, 
agus cha 'n iarr sinn ach foighidinn agus suairceas. 
Na tugadh ar luchd-dùthcha barail bhras ; cha-n 'eil 
sinn fhathast fo uidheam ; cha-n 'eil aon duilleag 
deas an taobh a mach de'n àit' am bheil am peann 
air a' mhionaid so, cha deachaidh fasdadh fhathast 
air a h-aon de'n sgioba ; tha fear na stiùrach a mhàin 



CAKAID NAN GAIDHEAL. 



Ill 



'n a àite ; agus is dòcha gu-n imir e air a' cbend 
thurus a h-uile seòl a thogail, a h-uile sgòd a cheangal, 
agus a' bhirlinn bheag oibreachadh car tamuill 'n a 
aonar. 'S furasda dhasan a tha 'n a shineadh taobb 
nan cnoc, air chill gaoithe 's ri aodaim grèine, mar 
tha e 'gabhail beachd air an eithear bheag so a' gabh- 
ail a' ceud thuruis troimh na caoil, coire fhaotainn 
agns smaointeacliadh, mar is trie leis-san a tha 'n 
a thàmh, gu-m b' fhèarr e fhèin air an stiùir, agus 
gidheadh ma dh' fhaoidte nach b' fhèarr. Thugadh 
ar luchd-dùthcha dhuinn beagan iiine, deanadh iad 
foighidinn ; cha-n 'eil Cuaieteae nanGleann ach air 
'aineol fhathast, agus 'an àite fochaid ged dheanadh 
e tuisleadh no clibeadh beag 's a' cheud dol a mach, 
no ged rachadh e fodha gu ruig na h-aobrain ann an 
clàbar, nogus a' chruachainn ann an sùil-chritbe, ann 
an spiorad a' cbàirdeis, le diithchas an fhìor Ghàidheil 
agns suairceas an duine mhaith, thoir sanas agus fair- 
eachadh, thoir aoidheachddha mar choi preach, cuidich 
agus fòir leis, agus gns an toill e an t-atharrachadb, 
ereid, a' Ghàidheil sbuairce, gur e, le mòr mheas, 
agus le f'ìor dhiirachd a chridhe, do charaid dileas, 

Cuaieteae nan Gleann. 



DO MHINISTEIRIBH AN T-SOISGEIL AIR 
FEADH NA GAIDHEALTACHD. 

A Dhaoin' uaisle ueeamaichte, 

riHUIREAMAID fàilt' oirbh le mòr mheas. Tha 
\J sinn Ian chinnteach nach gabh a h-aon agaibh 
gu h-olc an dànadas leis am bheil sinn a' sgrlobh- 
adh do']' n-ionnsaidh. Ghuir sinn 'an cèill ann an 



112 



CAR AID NAN GAIDHEAL. 



tùs an leabhair bhig so ciod a tha 'n ar beachd agus 
ciod ar miann. Cia mar a shoirbhicheas leinn 's an 
t-saothair so 's doirbh a ràdh. Faodaidh sinn le 
firinn a chantuinn gu-m bheil ar rùn càirdeil, agus 
gu-m bi ar n-oidhirp dùrachdach ; làn chinnteach 
gu-m bheil an t-aobhar-brosnachaidh a dh' aom sinn 
gu deuchainn a thabhairt, fìùghanta, bàigheil, cha-n 
'eil sinn gun dòcbas soirbheachadh. Tha sinn ag 
amharc ri Clèir na Gàidhealtachd air son còmlmaidh 
agus deadh rùin. Mur toill sinn sin tha f hios againn 
nach fhad' a ghleidheas sinn ar casan ; ach 'n uair 
a bheir sinn fainear gur e maith 'ur luchd-duthcha 
f'hèin, 'ur luchd-èisdeachd a tha 'n ar beachd, cha-n 
urrainn duinn gèill a thoirt nach seas sibh sinn 's 
nach fàiltich sibh sinn mar chàirdean. Tha fhios 
againn gu-m bheil e duilich aims na h-àmannaibh 
so do dhuine air bith, biodh e cho tuigseach, faicill- 
each 's a thogras e, an t-iomlan de Chlèir na Gàidh- 
ealtachd a thoileachadh. Tha iad direach mar tha 
Clèir na Galldachd, cuid diubh a dh'aona bharail 's 
cuid de bharail eile mu nithean air am bheil na 
daoine 's fèarr agus na daoine 's flosraiche 's au riogh- 
achd a' tarruing 'an agliaidh a chèile ; daoine a thog- 
adh 's a bhaisteadh 's an aon eaglais, a tha 'n am 
ministeirean agus 'n am foirbliich innte, aig am bheil 
gràdh inòr dh'i, a dhòirteadh f'uil an cridheair a son, 
cha-n'eil iad a dh'aona bharail air an àm mu nithean 
a bhuineas do riaghailtean eaglais agus gnothuichean 
Clèire. Tha iad mar dhaoine 's an aon luing, an 
t-aon iarrtas gus an long a thoirt troimhe, an t-aona 
chunnart doibh air fad ma dh'èireas olc no bend dh'i, 
an t-aon togradh dùrachdach air son cala ciùin, 
tèaruint' a ruigheachd ; an t-aon earbs' as an Ti aig 
am bheil na gaothan an glaic a làimhe, agus a tha 
'gluasad air aghaidh nan uisgeachan ; ach an uair 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



113 



a tha cuid a' comliairleachadh na caoil a stigh, tha 
cuid eile 'smaointeacliadh gur iad na caoil a muigh 
bu tèaruinte. Tha cuid a' smaointeachadh gu-m bheil 
an long a' giùlan tuilleadh 's a' chòir de shiùil àrda, 
's ma chumar oirre gu-n tèid na croinn thairis ; cuid 
eile 'am barail gur e sin dòigh a's fèarr — gu-m bheil 
an fhairge cho trom 's nach 'eil tèaruinteachd eile 
dh'i ; cuid air son tarruing air falbh roimh 'n doininn, 
agus cuid air son cumail oirre. Tha daoin' air tir- 
mòr ag amharc oirre, càirdean agus naimhdean, cuid 
a' guidhe leatha, 's cuid a' guidhe 'n a h-aghaidh; 
cuid a smaointeachadh gu-m bheil i 'n impis a bhi 
air a slugadh a stigh do bhras-bhuinne garbh Choire- 
bhreacain as an tig i 'mach 'n a clàraibh briste, agus 
cuid eile gu-m bheil i mar a' mhiotailt a chuirear 's 
an teine chum a glanadh, as an tig i 'mach na's 
luachmhoire. Gu-m b' ann mar sinn a thachras ! 
'S dearbh chinnteach ged tha am preas r'a theine 
nach caithear e. Esan a bha maille ris an eaglais 
o shean, cha trèig e 'nis i ; ged tha ma dh'f haoidte, 
neula dorcha m' a timchioll, fosglaidh iad, thig i 
'mach o chùl nan neul sin mar a 'ghrian ann an 
àilleachd a neirt, agus soillsichidh agus blàitichidh i 
ar dùthaich mar a rinn i anns na làithean a dh'fhalbh, 
agus fad' an dèigh dhuinne 's do'n àl a tha 'làthair a 
bhi 'n ar suain fo'n fhòid. 

Mur 'eil sinn uile 'còrdadh mu na nithean ciogail- 
teacb sin a tha 'nis a' dhsgadh connsachaidh agus 
eadar-dhealachadh baralach, tha aon ni anns am 
bheil gach aon leis am b' àill gu maith d' ar Sion a' 
co-chòrdadh, 's e sinn ann an ùrnuigh dhùrachd- 
aich aig cathair gràis gu-n deanadh àrd Cheannard 
ar n-eaglais a thoirt air a h-uile ni co-oibreachadh le 
'chèile air son a maith, agus gu-n suidhichear air 
bunachar firinneach, seasmhach agus tèaruinte 'n 



114 



C A RAID NAN GAIDHEAL. 



eaglais, air dhòigh 's gu-ra mair i rè linntibh a tha ri 
teachd mar a rinn i 's na linntibh a dh' fhalbh, — 
a h-aon de na beannachdan a's mò a bhuilicli Dia 
riamh air an dùthaich. 

Cha ruig sinn a leas taobh seach taobh a ghabh- 
ail anns a' chonnsacliadh so : acli tha nithean eil' 
ann bu mhaith leinn o àm gu h-àm a thoirt air 
aghaidh ; 's e sinn an t-saothair mhòr a tha eaglais 
na h-Alba 'cleachdadh air an àm aig an tigh agus 
ann' an dhthchannan cèin air son maith spioradail 
dhaoine. Tha eaglaisean ùra 'g an togail air feadh na 
dùthcha; tha ministeirean agns luchd-teagaisg air 
an cur a raach a nis do gach cèarn agus eilean air 
feadh an t-saoghail ; tha bratach Chriosd 'g a fuasg- 
ladh agus a chrann-ceusaidh air a leigeil ris anns 
gach àit' anns am bheil bratach Bhreatuinn air a 
togail ri crann. Tba'n fhàistneachd ghlònnhor a 
nis a'' fosodadli a raach ra'ar coinneamh : — 

o 

" 'San talamh cirirear dòrlach sìl 
Air bhàrr nan sliabh 's nam beann ; 

'Us bi'dh a tboradh trom air chrith 
Mai - Lebanon nan crann." 

Tha rioghachdan a' dlùthachadh r'a chèile ; tha cumh- 
achd ùr buadhmhor na deathaich, leis gach acfhuinn 
innleachdaich a tha i 'cur fo ghluasad, a' sgaoileadli 
eòlais gu luath air feadh an t-saoghail; thaiarraidh 
agus forghais as dèigh seana phobuill Dè — na h-Iudh- 
aich, tha iomaguin mu'n dèidhinn agus tha eòlas air 
fhaotainn orra 'tha anabarrach taitneach. 'S e ar 
raiann o àm gu h-àra saothair Eaglais na h-Alba anns 
na nithean so a leigeil ris, agus mar so a bhi 'n ar 
co-shaothraichean maille ribh fhèin. 'S e maith 'ur 
luchd-sgireachd fhèin, a dhaoin' uaisle urramaichte, 
a tha 'n ar beachd, iadsan d'am bheil sibh a' sear- 



CAKAID NAN GAIDHEAL. 



115 



monachadh, iadsan a tha sibh a' giiilan air 'ur 
cridheachan aig cathair gràis. 'S e fiosrachadh 
agus eòlas feumail, fallain a thoirt doibh a th'againn 
'n ar beachd. Ma chi sibh sinn a' dol am mear- 
achd, comhairlicbibh sinn — ma chi sibh sinn lag, 
cuidichibh sinn ; air son sgillinn ruadh faodaidh 
sibh litir a chur d'ar n-ionnsuidh. 'S coma cò esan 
a tha mar so a' labhairt ribh, is suarach ciod is ainm 
dha. Theagamh gu-m bheil uiread aige r'a dhean- 
amh ri h-aon agaibh, agns uime sin leigibh leis a 
ràdh gur mi-shuairce sibh mur cuidich sibh leis. A 
dh'aona chuid na deanaibh claon-bhreth air a shaoth- 
air roi' làimh : leigibh dha a chasan a ghabhail, 
agus a shmlean a dheanamh ; thugaibh aoidheachd 
dha mar choigreach aineolach ; ged tha ar n-oirdhirp 
iosal na deanaibh tàir oirre ; is suarach an t-saothair 
nach dean maith no olc ; tha n comas air a thoirt 
duibhse maith a dheanamh, agus na diùltaibh e; mar 
a dh'fhàiltich sinn ann an suilbhearrachd chàirdeil 
sibh, fàilticheadh sibhse 's an spiorad cheudna 'ur 
caraid dileas agus 'ur fear-dùthcha caidreach, 



COMHRADH, 

EADAE FIONNLADH PIOBAIRE, MAIEI, AUUS 
PAEA MOE. 



ARAIG. — Fàilte, fàilte, 'Fhionnlaidh, a mhic 



X chridhe, 's beag a tha 'm feasgar fuar, earraich 
a' cur ort a'd' shuidhe taobh a' ghealbhain shuilbh- 
earra, cho tioram, sheasgair ri spuing, a' seanachas 
ri Màiri mar a b' àbhaist. 



CUAIETEAR NAN GlEANN. 




116 



CAKAID NAN GAIDIIEAL. 



Fionnladh. — Gabh a nios a ghoistidh, cha mliisd' 
ar seanachas thus' a theachd. So, so, a Mhàiri, tog 
air falbh do rolagan as a' chatliair mhòir 's dean 
àite do Phàraig. 

Par. — Na gluais, aMhàiri, tha suidheachan iosal, 
socrach 'an so, agus tha fhios agad 'Fhionnlaidh gur 
e 'n suidhe bochd a ni 'n garadh beairteach. Cia 
mar tha Màiri ? na chunnaic na mnathan riamh, 
ach " a bhi 'clreadh 's a' clàdadh 's ag àireanih nan 
ceud." 

Mairi. — Ma ta mo thruaighe 's beag taing a tha 
ac' air a' shon air uairibh ; ach coma cò dhiubh, cha 
chluinnear sgeig no fochaid an latha 'thèid an clo- 
ur air faiche. Bu mhithich dhuit tighinn a dh' 
amharc Fhionnlaidh. 

Fionn. — Bha fadal orm d' fhaicinn ; cha-n fhaod 
e bhith nach 'eil naidheachdan agad ; mur 'eil thu 
eòlach a nis air an Oban c'uin a bhitheas? 

Par. — Tha cho eòlaeh 's a tha 'n ladar air a' 
phoit — ach tha sin seachad a nis — tha dùil ris an 
luing mhòir an sin mu mheadhon an earraich, agus 
tha m' àite fhèin agus àiteachan mo theaghlaich 
air an gabhail, 'us dara leth an airgid-aisig air a 
dhiol. 

Fionn. — 'N ann da rlreadh? chuala mi beagan 
seanachais uime, ach cha robh mi 'g a chreidsinn — * 
theagamh a ghoistidh — 

Par. — Cha-n 'eil teagamh tuilleadh 's a' chùis ; 
bha mi ann an ioma-chomhairle fada gu leòir, 's 
iomadh oidbche airsnealach, throm a chuir mi seachad 
gun lochd cadail. Ni-maith a thoirt maitheanais 
domh, ach a' tionndadh 's a' gluasad le iomaguin 
agus le ciiram ; ach tha sin seachad, ciod am fenm 
a bhi 'tighinn thairis air? 

Fionn. — Ma ta na-m b'etoil an Fhreasdail chaoimh 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



117 



e, b' fhèarr ?eam thu 'dh' fhui reach : tha eagal orm 
gu-n robh thu bras ; cba-n ann gun smaointeacbadh 
's gun toirt fainear bu choir do dhaoine 'n saoghal a 
ghabhail fo 'n ceann agus tir an eòlais 'fhàgail; gu 
sònraichte do dhuine a ràinig d'aois-sa, 'Phàraig, a 
dhùthaich fbàgail. 'S i 'n èigin cbruaidh a bheireadh 
orm dol thairis, no imrich air astar a bu lugha a 
dheanamh ; tha mi 'n dèigh mo fhreumhan a sgaoil- 
eadb a mach mu bhruachaibb an uillt ud shios, ar 
learn na-m faighinn mo thoil nach 'eil oiteag ach 
oiteag fhuar a' bbàis, a spionadh as am bun iad. 
Tha mo ghràdh do na creagan ud shuas a h-uile là 
a' meudachadh : b'e 'n eidhionn a spionadh o'n chreig 
mo chur air imrich uapa ; tha iomadh ni a b' fhèairrd 
a leasachadh, ach sin cor an t-saoghail. Cha-n'eil 
maith air thalamb nach 'eil 'olc fhèin n a chois, 
agus is glic an Sean-fhocal, " Is fèarr an t-olc eòlacb 
na'n t-olc aineoil;" a Phàraig, tha eagal orm gu-n 
robh thu bras. 

Par. — Cha robh ; cha sgaomaire balaich mi 'bheir 
leum gun amharc romham. Fuirich thusa, 'Fhionn- 
laidh, bi taingeil gu-m faod thu ; agus gu ma fada 
mhealas tusa, 'Mhàiri, do thigh beag seasgair ; ach 
tha fhios agad ciod a choir an earb' air an loch — an 
èigin, 'Fhionnlaidh — chuir an èigin a làmh neo- 
iochdmhor orm 's cha-n 'eil cur 'n a h-aghaidh ; tha 
an nead anns an d' àraicheadh mis' agus m' àl, air 

CD 1 

a chreachadh, tha e fo bhinn, tha 'bhàirlinn ann : 's 
èigin 'fhàgail, 's èigin ar sgiathan a sgaoileadh agus 
creag na's àirde iarraidh air nach ruig am maor. 
Do rèir coltais tha i fad' as ; ach cha-n'eil comas 
air. Cha-n fhad, 'Fhionnlaidh, gus am faic thu an 
eanntag ghlas agus a' chòinneach uaine 'fas ann an 
làraich hum far am b' àbhaist do thigh Phàraig seas- 
amh. 'S beag a shaoil mi gur ann air mo shon fhèin 



118 



CARAID NAN GA1DHEAL. 



a rinn bàrd milis ar dùthcha 'n dàn leis am bheil mi 
'nis a' togail mo chrònain thiamhaidh : — 

A ghlinn mo ghiàidh 'rinn m' àrach òg, 
An èigin d' f hàgail 's mi gun treòir ? 

An èigin domh 's do chlami mo ghaoil 
Falbh gun dùil ri tionndadh 'chaoidli ? 

Leig learn, 'Fhionnlaidh, cha-n urrainn mi sgur 
dheth : aon rann eile 's bi'dh mi 'g ad fliàgail — 

An èigin domh fa dheireadh trial], 

'Us fait mo chinn 'n a dhualaibh liath ? 

Earr mo làithean 'ruith gu luath, 

Mar cliloich 'n a deann o àird' nan crnacli. 

Slàn leat, 'Fhionnlaidh, 's èigin domh falbh : gheall 
mi greasad dachaidh — gu firinneach gheall. 

Fionn. Dean suidhe, 'Phàraig — a Mhàiri, 'eudail, 
thoir dhomh an neapaicin bheag, ruadh a chi thu 
thall 's an uinneig. Dean suidhe, 'Phàraig. 

Mairi. — Cha charaich thu ceum, 's minic a tlmbh- 
airt thu nach robh tè 's an dùthaich a dh' fhuineadh 
breacagan eòrna na b' fhèarr na bean a' phiobaire ; 
cha tèid thu 'mach an nochd gus am feuch thu 'h-aon 
diubh le bainne nan gabhar — dhomhsa do bhoineid. 

Fionn. — A Mhàiri, thubhairt thu gu maith — thoir 
thusa sùil ceann eile 'n tighe : tilg boitein 'am 
buaigheal a' mhairt cheanainn, 's faic am bheil an 
t-agh ruadh sàmhach ; cha robh nasg riamh air, 's 
tha e rud-eigin ceannsgalach. A nis, a Phàraig, tha 
duilgheadas orm — cha bu mhaith learn focal a ràdh 
a chuireadh trioblaid ort, ach da rìreadh 's i 'n dubh 
èigin a chuireadh air imrich do dhùthaich chèin mi. 

Pak. — Co 'tha 'cur a' d'aghaidh? ach nach aidich 
thu gu-n d'thàinig an uair ? mur d'thàinig cha tig — 
nach 'eil an dùthaich air dol a dh'ionnsuidh na dubh 
bhochdainn ; a h-uile ni 'dol air ais — nach 'eil an 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



119 



t-sìd f hèin air atharrachadh ? Cha chreid mi nach 
e toil an Fhreasdail sinn g'a fàgail — nach d'thàinig 
plàigh air a' bhuntàta f hèin — cha chirm lus no bàrr 
mar a b' àbhaist da ; cha-n urrainn sinn a' mhòine 
a chaoineachadh ; nach d' f'hàg an sgadan ar claclaich- 
ean? nach 'eil gort' agus ganntar 'an deigh feòil 
dhaoine bochda 'ctmàmh? Nach robh na miltean 
a' tighinn beò air min-bhàin na dèirce o cheann 
bliadhna no dhà'? Mur biodh Dia air a cur 'n ar 
rathad ciod a dh' èireadh dhuinn? An teid gaoir 
nam pàisdean as mo chluais f had 's is beò mi ? Nach 
do chuir mi fòid 's gach uinneig a chumail a mach 
an latha mu-n dùisgeadh na pàisdean? Am faca tu 
mnathan truagha gun chaisbheirt, gun chòmhdach, 
'n an crùban taobli creige, a' feitheamh tràghadh na 
mara gus an ruigeadh iad air a' mhaorach, na pàis- 
dean a' cruinneachadh nam bioran agus an fhraoich 
— a' choille-chonnaidh f hèin air a toirt uainn ? Nach 
tugadh o 'n bhàthaich ud thall an t-aona mhart, 's na 
dilleachdain a' glaodhaich 'n a dèigh? C'àit' am 
bheil mo bhaidne chaorach, 's mo chuid ghabhar? 
Cha-n 'eil mise 'coireachadh neach air bith ; b' e 'n 
cuid fhèin a bh'ann, cha d' rinn iad ach ceartas — 
ach ! tha 'n ceartas air uairibh cruaidh ; ach c'ar 
son a tha mi 'gearan — cha robh còir agam air iochd. 

Fionn. — Cha robh ; cha-n iochd e far am bheil còir ; 
ma tha còir againn air iochd 's ceartas a' choir sin 
a sheasamh ; ach mar a thubhairt thus' e, 's cruaidh 
an ni air uairibh ceartas. Ma bhuineas an Ti a's 
àirde ruinn do rèir a cheartais, cò a sheasas 'n uair 
a thig a' bhàirlinn fa dheireadh? Ach a Phàraig, 
ged a tha na thubhairt thu fior, 's aim agam a tha 
fhios, gidheadh cò 's urrainn innseadli na deuchainn- 
ean goirt agus an truaighe 'tha daoine 'fulang ann 
an dùthchannan fad' as. Is beag a tha fhios agad 



120 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



na tha roiiihad : aon ni, cha tig an dùthaich sin 
riut-sa gu dilinn cbo maith ris an tè a dh'f hàg thu. 
Gabhaidh am pòr òg ri fearann coimheach, agus 
fàsaidh am fmran maoth far an cuirear e, acli thusa 
no mise, 'Phàraig, cha fhreagair e dhuinne, agus 
da rìreadh cha-n fhiach e 'n t-saothair dol thar 
chuantan air tòir dachaidh ; cha-n 'eil an t-àrn fad' 
as anns an uidheamaichear tigh caol, cumhann dninn 
'n ar dùthaich fhèin. 'N uair a smaointicheas tusa 
air 'an turus-chuain a tha romhad — at na fairge, 
uamhas na doininn, tuineachadh ann an coille 
fharsuing, far nach fhaic thu ach na speuran os do 
cheann agus an talamh fo d' chois : am measg 
choigreach — cuid mhòr de'n bhliadhna air do thiodh- 
lacadh fo shneachda, a' leagail chraobh gu àit' a 
dheanamh do dh'iomaire buntàta — gun fhear-eòlais, 
no fear-dùthcha, ma dh'fhaoidte, mar fhichead 
mile dhuit, gun uiread 's an uiseag fhèin a' seinn 's 
an f bàsach neo-chrìochnach, gun mhèilich chaorach, 
no miogadaich ghabhar — thu fhèin 's do chlann a' 
leagadh chraobh, g' an losgadh, 's a' tolladh a stigh 
air 'ur n-adhart " fo dhubhar na coille nach teirig gu 
bràth ;" agus 'n uair a thig am bàs, do thilgeil ann 
an sloe ! Coma leam e ! Ma 's e toil an Tigh- 
earna mo thoirt gu falbh o dhorus gu dorus gu-m b' 
ann ann an tir in' eòlais ! Ma tha ana-cothrom 
againn ann an iomadh càs 'an so, tha air an làimh 
eile iomadh sochair againn ; cha-n'eil eagal oirnn 
roimh luchd-spùinnidh no murtairean, roimh dhaoine 
borba fiadhaich ; agus tha againn beannachadh a's 
dòcha nach 'eil 's an àite do'm bheil thusa 'dol ; tha 
eaglaisean againn, ministeirean agus sàmhchair na 
Sàbaid ; soisgeul an Tighearn' air a shearmonachadh 
'n ar cànainn fhèin, gu bàigheil,càirdeil, drùighteach, 
a^us cothrom air son uidbeamachadh trà a dheanamh 



CAR AID NAN GAIDIIEAL. 



121 



rau choinneamh na li-irarich nacli faodar a sheach- 
nadh. A Phàraig, 'fhir mo chridhe, smaointich air 
na nithean so, 's na toir an leiim 's an dorclia. Co 
ris a chuir thu do chomhairle ? 

Par. — Ambheilthu rèidh,'Fhionnlaidh? Smaoint- 
ich mi air na nithean sin gus an robh mo cheann, 
cha rnhòr, 'n a bhreislicb ; chuir mi mo chomhairle 
ris gach neach a shaoilinn a b'urrainn comhairle 
'thoirt domh, agus ghabhadh e oidhch' f hada gheamh- 
raidh innseadh dhuit gach comhairle neo-chòrdail a 
fhuair mi. Ma thèid thu d'a leithid so a dh'àit', 
ars' a h-aon, meilichear le fuacbd thu ; ma thèid thu 
do'n àit' ud eile, arsa 'n ath-f'hear, bàsaichidh tu le 
tart ; ma thèid thu do'n treas àit' ithidh na daoine- 
dubha thu. Cha-n ann a mhàin ri daoine 'chur mi 
mo chomhairle, chur mi Ris-san i 'tha comasach air 
mo stiùradh ; agus tha mi 'n dòchas gu-m bheil mi air 
mo stiùradh leis ; ach tha'n gnothuch air a shoc- 
rachdh a nis, agus o'n a chuir thu thuige mi cha-n e 
uile' gu lèir a' bhochdainn, no eagal gu-n leigeadh 
Dia leam bàsachadh air an rathad-mhòr a thug orm 
cur romham falbh. Sheasainn a' bhochdainn, dh'- 
fheuchainn bothan a thogail ann an àit-eigin 's cha 
bhithinn fo chùram ; tha spèis agam de thir'm òige cho 
làidir 's a bhuail riamh ann an cuisle ; cha-n f haic mise 
tìr gu dìlinn cho àillidh ri tir mo cheud eòlais. Ged a 
labhrainn focal air uairibh a bheireadh air coigreach 
smaointeachadh gu-m bu duine gruamach, garg Pàra 
mòr, tha mo chridhe cho tais ri cridhe eile ; tha bias 
agam ris an eaglais, ris a' chladh, 'us ris a' mhinis- 
teir ; bias nach fuaraich fo shneachda Chanada; agus 
cha-n iongantach ged tha cuimhn' agad mar a bha 
mi, tha f hios agad mar a tha mi ; do Dhia gu-n robh 
an taing! Ach 's èigin falbh ; tha mo chridhe, 
creid mi, 'n impis sgàinidh ; ach 'Fhionnlaidh, cha-n 

Q 



122 



CARAID NAN GA1DHEAL. 



fhan mo theaghlach 's cha-n iarr mi orra. 'S urr- 
ainn mi, ge cruaidh e, dealachadh ri m' dlmthaich, 
's urrainn domh cead deireannach a ghabhail de 
gach beinn agus sliabh, agus allt agus caol; 's urrainn 
domh cead a ghabhail de'n chladh 's de gach lie a 
th' ann, 's urrainn domh dealachadh riut-sa, 'Fhionn- 
laidh, seadh ris-san a bha air a bheannachadh le Dia 
chum mo spionadh mar aithinne as an teine ; ach 
dealachadh ri m' theaghlach, dealachadh ri m' 
pbàisdean dleasnach, 's leigeil leo falbh, a ràdh 
riutha, Slàn leibh ! thusa, 'Eòghain, mo cheud duine 
cloinne, thusa 'Eachainn, agus thusa mo Dhònullan 
beag a tha 'dol leo, agus ri Anna, samhladb a màth- 
ar, cha-n urrainn mi, cha dean mi e, gheall mi falbh ; 
cha toir mi iadsan gu bhi 'g iarraidh na dèirce ; thug 
an Tighearna dhoibh neart, agus innleachd agus cèird; 
thug mi mo làmh dhoibh ; na can focal di-molaidh. 
Slàn leat! na h-iarr orm fuireach ach innis do 
Mhàiri nach b' urrainn domh ; thig mi oidhch' eile. 
Slàn leat ! 'Fhionnlaidh, Ni-maith a bhi maille riut ! 

Fionn. — Mar sin duit-sa, cha-n iarr mi ort fuir- 
each, ach thig cho luath 's is urrainn duit. 

" Tha muinntir eil' air teach d d'ar tir, 

'Us siol nan treun 'g an cur a dhith — 
Siol nan treun a ghlèidh le buaidh 

Ar beanntan àrd 'us tràigh a' chuain. 

" Ach thrèig iad fhèin 's gach eucbd a rinn; 

'S tha sinne 'n diugh, an sliochd, gun sgoinn. 
Mar chuiseig fhaoin, fo thaom gach sian, 

Air call ar neart, ar meas, ar miagh 

14 Gluaisibh, 'chlann na muinghinn threin, 

'S gu-m faigh sibh iochd fo cbaochladh grèin' ; 

Ge caomh leibh beanntan àrd 'ur n-òig', 
'S gann gu-m faic sibh iad ri'r beò. 



CAKAID NAN GA1DHEAL. 



123 



" Triallaibh dh'ionnsuidh cuan nan stuagh ; 

Ach, och! mo ehreach ! cha b'e mo luaidk; 
B' annsa luidhe sios gu ciùin, 

Mar ri m' dhàimhich aims an ùir.'" 



FOCAL 'S AN DEALACHADH. 

Cha luaith' a chualas gu-n robh " Cuairtear nan Gleann " ri teachd 
a mach na thàinig litir 'an dèigh litreach — cuid diubh càirdeil, caidreach 
— cuid diubh càm, crosda, trasda ; ach do bhrigh gu-m robh a' chailc- 
dliearg clàr an aodainn, 's nach robh dad r'a phàigheadh 's gnothuch 
modhail an aideachadh. 

'S maith leinn gu-m bheil " Eòghan òg " beò — chi e gu-n d' thug 
Q inu kite dha 's an àireamh so. 

Taing do'n " Ileach " — tha na chuir e g' ar n-ionnsuidh cùl ar làimhe 
a 1 feitheamh an latha fhliuich. 

Deanadh " Iain-ruadh-na-creige" air 'athais — cha d' thàinig an t-àm 
f hathast — foil bheag, 'Iain — air do shocair — 's òg an Nollaig a' cheud 
oidhche. 

Tha " Aonghas " a' gearan nach d' thug sinn am t-ainm ceart air an 
leabhar so. Nach bochd nach leigeadh e leinn aon ainm a thogramaid 
a thoirt air ar leanabh f hèin ? Nach 'eil Cuairtear cho maith ri Sean- 
achaidh ? Ciod is fiach Seanachaidh mur 'eil e 'n a Chuairtear ? Ma 
shuidheas e taobh a ghealbhain fhèin, gun dol air chuairt no air chèil- 
idh, 's beag is f hiach gach seanachas a th' aige ; ach tha fhios againn 
nach 'eil Aonghas còir ach ri feala-dhà. 

Fhuair sinn littir an " Eileanaich " a' foighneachd cò 'tha 'sgiiobhadh 
a' Chuairteir, agus am bheil am fear so 's am fear ud eile 'sgriobhadh 
arm ; agus a' maoidheadh mur 'eil, nach gabh esan e ! CÒ 'tha 'g a 
choiteachadh air ? ciod a' choir a tha aige-san f heòraich cò 'tha 'g a 
sgiiobhadh ? An cual' e riamh an Sean-fhocal, '' An ni nach cluinn 
thu 'n diugh cha-n aithris thu 'm màireach." 

Fhuair sinn litir chrosda "Dhùghaill." C ar son a chreideadh 
Dùghall na chluinneadh e, gun dà thaobh na cùise 'chluinntinn? An 
cual' e riamh gu-n robh " Dà thaobh air bean a' bhàillidh 's dà thaobh 
air bàta 'n aisig." 'S i 'n aon fhreagairt a's urrainn duinn a thoirt da, 
nach 'eil focal firinn amis na chual' e, agus nach d' rinneadh a' leithid 
de thairgse dhuinn riamh. 

" 'Ailean-na-Beinne " fàilt' ort ! run do chridhe air do chuisle — dean 
raar tha thu 'g ràdh, 's e sin an dòigh 's am faod thu maith a dhean- 
amh dhuinn, an Cuairtear a ghabhail. 



124 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



Tha 'm " Bleidire " ceart. Faodaidb e 'n Cuairtear a cbur leis a' 
Phosta 'n dèigh a leugliadh do dh' àit' air bith is àill leis ; ach athar- 
raicheadh e'n t-ainm grànda 's togadh e ainm a's cliùitiche ; 's maith 
a sgrìobhas e 'Ghàelic. Cluinneamaid uaithe. 

Fàilt' air òganaich shuairce Cbill-Ribhinn ! Chuala sinn an dirrachd 
as ar leth, taing dhoibb ! ach 's èigin doibh barrachd 'us dùrachd a 
thoirt duinn — tha sinn air an àm fo chomaine dhoibh. 

'S an àite mu dheireadb, f huair sinn litir iongantach " Iain-o'n-àirde- 
tuath," an aon litir a's fuaire 's a's reòta 'fhuair sinn riamh : da rireadh 
's ann as an àirde-tuath a thàinig i, mar o chuithe sbneachda. Tha 
seòrsa de dh' ambarus againn cò e Iain ? Nach gòrach do bharail 
gur urrainn thusa 'n Cuairtear a smàladh le anail do bheòil ? Feuch 
ris, 'Iain — sèid gus am bi thu sgìth — cba smàl thn as e. Tha thu 'g 
ràilh ma chuireas sinn mar sud no mar so ann, no mur dean sinn mar 
sud 's mar so, gu-n saltair thu fo d' chois sinn ! Ubh — ubh ! nach tu 
f hèin an gille ! Tha thu 'g ràdh nach 'eil connspoid agad ris a' 
Cbuairteav, tha thu 'g radii nach 'eil fhios agad cò e : cia mar thachair 
dhuit ainm àraidh a chur air cùl do litreach ? Co dbiubh tha no nach 
'eil aobhar connspoid agad ris, tha tbu 'cur romhad gu-u itheadh tu 
suas e eadar fheòil 'us chnàmhan; ach feuch nach tac thu thu f hèin 's 
an oidhirp. Innsidh mi sgeul beag dhuit, Tain. Bha ann o shean 
sionnach ruadh agus uan òg ag òl deoch-uisge as an aon allt ; bha 'n 
sionnach gu h-àrd os ceann an àite 'n robh an t-uan. " A bheathaich 
pheallagaich, leibidich idhir," ars' an sionnach, " cia mar 'tha chridh' 
agad an t-uisg' a shalachadh mar so orm-sa?" Ghabh an t-uan eagal. 
" 'N e mis' " ars' esan, " nach 'eil an sruth a' teachd a nuas o'n àit' 
am bheil sibh? cha-n'eil e comasach dhomhsa 'sbalachadh." " Coma cò 
dhiubh"ars' an sionnach, "biodh sin mar thogras e, ach tha mi ann am 
mi-thlachd mhòr riut." " C ar son ?" ars' an t-uan. " Tba do bhrigh 
gu-n cuala mi gu-n d' innis thu an dubh-bhreug, gu-n do thog thu 
tuaileas gamhlasach a' m' aghaidh o cheann shè mìosan ; cha ruig tbu 
leas aicheadh, tha fianuisean agam." " 'N e mis' " ars an t-uan, 
" cha d' rugadh mis' o cheann shè miosan ; " Tha mi suarach " ars' 
an sionnacb, " mur tus' a rinn e 's e d' athair, reithe nan adbaircean 
mora, air neo do sheanair an rùta maol Gallda ;" agus le sin, ghrad 
leum e ann an amhaich an uain, agus dheogbail e fuil a chridhe ! — 
Minich so Tain. 

'S i 'n fhirinn a tbàirngeamaid à so, gur faoin an ni 'bheir air neach 
cur a mach air neach eile 'n uair tha fuath aige air ; mur 'eil aobhar 
aige gur soirbh dba aobhar f haotainn. 



CARAID NAN GA1DHEAL. 



125 



COMHRADH. 

AM MAIGHSTIR-SGOILE AGUS CALUM POSTA. 

MAIGHSTIR-SGOILE. —Tarruing do cheum, a 
Chaluim, cha fhreagair do ghillean na Bàn- 
ri'nn a blii cho màirnealach, leisg ; tha thu fad' air 
deireadh an diugh. 

Calum. — Tha — 's ann again a tha fhios ; ach na-m 
bitheadh mo mhàileid air do dhronnaig-sa, agus d' 
anail a' d' uchd, mar thachair dhomhsa, cha bhitheadh 
tu cho ealamh gu achmhasan a thoirt do'n t-seana 
Phosta. 

M. Sg. — 'S arm da rireadh a tha mi. So, so! 
tarruing ort — bha gille beag a' Bhàillidh 'an so o 
cheann dà uair a' feitheamh ort — thug e 'chèardach 
air a shèideadh a' bhuilg, a dh' fheuchainn bias a 
chur air f hèin ; ach 's mòr m' eagal gu-n deachaidh e 
dhachaidh. 

Cal. — Ma chaidh, turus maith dha : tha mo bhaìg- 
sa cho mòr air a shèideadh ri aon bhalg cèardach 's 
an duthaich. Ged robh am Bàillidh f hèin 'an so, agus 
am ministeir còmhla ris — gun tighinn air gille na 
brigise buidhe, cha robh comas air. 

M. Sg. — Ma ta o'n a thachair dhuit 'ainmeachadh, 
bha 'm ministeir an so cuideachd — chaill e 'fhoigh- 
idinn agus chaidh e dhachaidh — cha robh e idir 
toilichte. 

Cal. — Nach robh? 'S neònach learn sin! 'S 
iomadh latha 'thug daoin' eile 'breabadh an sàiltean 
aig ceann na h-eaglais a' feitheamh ris-san, an duine 
còir, 's gun a' chridh' agad fhèin, ged is seòrsa de 
phears'-eaglais thu, a ràdh ris gu-m b' olc ; agus a 
thaobh 'fhoighidinn a chaill e, is suarach an ulaidh 



126 



CARAID NAN GAIDHEA.L. 



i dha-san a dh'amaiseas oirre — bha i gu maith air a 
caitheamh. 

M. Sg. — So, so ! fosgail do bhroilleach 's tlioir 
dhomh na litrichean. 

Cal. — Mo bhroilleach ! 'Fhir mo chridhe chaidh 
e bh' uaithe sin a nis : cha deachaidh cliabh mòine 
riamh air mo dhronnaig cho trom ris a' mhàileid 
ùir so. 

M. Sg. — Màileid, a Chaluim r 

Cal. — 'S eadh, màileid — no sac, ma 's e 's fèarr 
a thuigeas tu — sac eich, 's cha shac air son Criosduidh. 
Cha b'ionann 's an leòbag bheag leathraich a b' 
àbhaist a bhi agam le sreing m'a muineal, cho soirbh 
r'a giùlan ri aon spliiican tombaca 'chuir duine riamh 
'n a phòca ; 's ged nach robh mòran litrichean innte 
bha iad luachmhor — cèir nasal, dhearg orra, cho 
cruirm, leathann ri bonn crùin ; trì no ceifchir air son 
a' mhinisteir, agus leòbag bheag 'an ceann gach 
ràithe air son a' Cheannaiche bhàin ; agus da rireadh 
b' f hiach e a pris a' bhraoisg f'haicinn a chuireadh e 
air 'g a leughadh. Chunnaic mi sinn a' tarruing 
barrachd airgid air son tri litrichean 's an àm sin na 
ni sinn a nis air son làn cumain de 'n t-seòrs' ùr a 
thug mi 'n diugh leam — cailc ruadh air a h-uile aon 
diubh, mar a chi thu air na seotaichean uan — 
" pàighte," " pàighte," air clàr gach aodainn diubh : 
agus air son phaipeirean-naidheachd ! cha-n 'eil 
balach a thug toid mòine fo 'achlais do'n sgoil an 
diugh nach faod paipeir-naidheachd a thoirt dachaidh 
'n a àite. Cha-n fhòghnadh an t-seann fheadhainn, 
ach fear ùr — fear Gàidhealach ma's f'hior — Cuairtear 
nan Gleann ! Cuairtear — ach cha-n abair mi tuill- 
eadh. Sin agad a' mhàileid — sè fichead litir, agus 
cuid diubh air son feadhainn nach d' fhuair litir 
riamh. 



CARAID NAN GAIDHEAL 



127 



M. Sg. — Fuir'ibh air 'ur n-ais gus an seòrsaich 
mi na litrichean — cba-n fhaodar lamb a chur air a 
h-aon diubh. 

Cal. — Cba chuir sinne corrag orra, acb faodaidh 
an cat amharc air an righ. Cò dba tba i sud '? a 
b-uile litir air a cùl cbo reambar, gharbb ri m' lùdaig, 
; s cbo cam ri iomaire 'n amadain. — Stad, fhuair mi 
e — Donald M'Lueais, Esquire, Shooter of Wild 
Beasts, Big- Craig. Esquire 11 'Fbeara 's a gbaoil ! 
Dòmbnull Brocair 's a' Chreig-mhòir 'n a Esquire! 
tbug so bàrr air na cbunnaic mi riamb ; acb cò i so ? 
Miss Christiana Mae 0' Shenaq, Old Wife's Point, 
Midi. Ubh! Ubb! Ubb! cò i so? Feuchaidh so 
riut fhèin, ge h-eòlacb tbu. An aithne dliuit i? 
Old Wife's Point; sin àite nach cuala mise ri m' 
linn, no fear eile rombain. — ! 'Bheurla, 'Bbeurla, 
mar a tba i 'tolladh a stigb ! 

M. Sg. — Nach cum tbu do tbeanga, 'Chaluim ; an 
< nach aithne dhuit i '? Cairistìona mhòr aig Rudha 
na Caillich. 

Cal.— Rudha na Caillich ! Old Wife's Point. 
Mo chreach, mo chreach ! C'àit' an stad so ? 's 
culaidh-spuirt so gun teagamh ; acb stad — tba mi 
'tuigsinn cò bh'uaithe tha litir Cairistiona. Cuiridh 
mi geall gur e bodach na brigise cainbe 'bha 'g 
iasgach nan crùban 's nan giomach air son an t- 
Sasunnaich mhòir 's a' Cbaisteal, a dh'f bag a chleibh 
's a lin ann an tigh Cairistiona ; acb tha i 'mach a' 
clàdadh, 's bi'dh greis mu-n ruig an litir i. 

M. Sg. — Uist ! a Chaluim, air neo cuiridh tu fhèin 
'us mise 'mach air a' chèile, 's cba bhi sin freagarrach. 

Cal. — Cha chuir — gu dearbh cba chuir ; b' e sin 
an òrdag an aghaidh na glaice mise 'bhi 'stri riut-sa. 
So ao-ad Eòghan tio-headair asr iarraidh litreach. 

Eoghan. — Feuchaibh am faic sibh tè air mo 



128 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



shon-sa bho Ailein mo mliac ; 's f had' o na chuala 
mi bh'uaithe. Bha e aun an Sasunn 'n uair a 
thàinig an tè mn dheireadh, 's tha mi fo mhòr 
iomaguin. 

M. Sg. — Tha i ann an so, 'Eòghain — am fosgail 
mi i ? 

Eogh. — Ciod eile, 'fhir mo ghràidh ; nach sibh 
fhèin mo pheann 's mo shùilean? 

M. Sg. — Tha e slàn, fallain, gun dith, gun deireas, 
agus gu dearbh 's e fhèin aig am bheil an gnothuch 
ri sgriobhadh ; an gille gasda, tha sodan orm litrich- 
ean cho poncail, cheart, agus làmh-sgrìobhaidh cho 
rèidh, eireachdail fhaicinn bh'uaithe. Fuirich an 
dèigh chàich agus leughaidh mi air fad i. 

Eogh. — So agaibh na dh'fhuasglas i. Reic mi 'n 
coileach ruadh ri Cailleach nan uibhean, 's ar learn 
gur e tri-sgillean-deug 's bonn-a-sè 'bha n tè mu 
dheireadh a thàinig. 

M. Sg. — Cum d' airgiod a' d' sporan, 'Eòghain, 
cha-n 'eil dad r'a phàigheadh : dh'fhalbh an latha 
sin, 's thàinig latha 's riaghailtean a's fèarr. 

Cal. — Chi sinn, mar a thuirt an dall. 

Eogh. — Cha-n 'eil mi gu ro mhaith 'g ar tuigsinn. 
'N e nach 'eil dad r'a dhioladh air son litrichean? 

M. Sg. — Phàigh do mhac i, 's cha robh sin 'n a 
uallach dha ; thug an sgillinn ruadh à Sasunn i, agus 
cuiridh sgillinn eile fios-freagairt air ais. Sin agad an 
riaghailt ùr. Nach còrd sin riut? 

Eogh. — Cha chuala mi riamh a' leithid ; cha b' 
fhearr a nasgaidh iad — riaghailt an àigh ! an t-aon 
. luacha-peighinn a's fhearr a chuala mi riamh. Co 
'thug a stigh an riaghailt cheanalta? 

•Cal.— A' Bhàn-righinn, 'Eòghain ; caileag lagh- 
ach, 'Eoirhain; ach tha i òg: 's beag tha fhios aic' 
air a' liughad ceum eadar so 'us Lunnuinn. Cha seas 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



129 



au riaghailt ùr so, cha-n urrainn i seasamh ; cha-n 
'eil arm ach amaideachd ! 

M. Sg. — Uist! a Chaluim ; cha tig e dhuit-sabhi 
'labhairt mar sin mu 'n Bhàn-righinn a tha 'cumail 
na spàine 'm beul do theaghlaich. Am bheil duil 
agad nach 'eil luchd-comhairle maith aice? 

Cal. — Theagamli gu-m bheil — theagamh gu-m 
bheil — ach cha do choisich iad riamh an Leathar 
Muileach, 's cha mhò bha iad air an aiseag ri sneachda 
's ri gaillinn mar bha mise 'n dè, air neo cha smaoin- 
ticheadh iad aon litir a chur an rath ad so air son 
sgillinn. 

Eogh. — A' bheannachd sin orra-san a chuir aim 
am chomas seanachas a bhi agam ri Ailein bochd air 
son sgillinn. Chi sibhse 'mhaighstir-sgoile gu-m bi 
fichead litir a nis air son an aoin a bh' ann roimhe so. 
Cha chaidil mi 'n nochd gus an sgrlobh mi litir a 
dh'ionnsuidh Ailein, agus tha iomadh aon 's an 
sgireachd a ni 'n gnothuch ceudna. 'S mithich do 
na sgoileirean a bhi 'cur nam peann air uidheam — 
litir do Shasunn air sgillinn ! 

Cal. — A'pheic air an sgillinn 's gun an sgillinn ann. 

Eogh. — Tha 'n sgillinn ann. Tha mi 'm dhuine 
bochd, ach 'dè dheth sin, am bheil agam ach gun 
ghreim tombaca 'chur fo m'fhiacail fad latha, 's tha 
mi leis a sin a' caomhnadh na chumas suas eòlas air 
mo mhac, na leigeas domh mo chridhe fhosgladh 
dha, suidhe le m' ghaoilean mar gu-m b' ann taobh 
nan cnoc, no taobh a' ghealbhain ; tha mise 'g ràdh 
riut gu-m pàigh mi sgillinn cho togarrach 's a rinn 
rhi rud riamh ged nach robh agam r'a innseadh dha 
ach gu-m bheil Robag bheag, an abhag, beò, 's mar 
a mharbh i 'm feòcallan an là roimhe. Sgillinn arm ! 
— cha-n 'eil tigh as am bheil smùid nach f'aod cearc 
eile ghleidheadh, agus beiridh i de dh'uibhean air 

Ft 



130 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



son na cailliche Gallda na chumas seanachas r'an 
càirdean feadh an t-saoghail. Biodh iad a' bruidhinn, 
ach ma 's e 'n Reforum, no ciod a's ainra dha, an 
Reform a rinn so, 's maith na rinn e — an riaghailt 
ghasda. 

Cal. — 'S oil leara nach robh do dhà shlinnean air 
an rùsgadh mar tha iad agam-sa ; 's cha bu ghearan 
na-m pàigheadh an gnothuch. Tubaist air na h- 
amhlairean gun tuigs' a smaointich air a' leithid ! 
Ma tha 'h-uile comhairl' eile 'tha iad a' toirt do 'n 
Bhàn-righinn cosmhuil rithe so, cha seas ise no iadsan 
fada ; bithidh iad cho bhriste ri long mhòr an iaruinn, 
no ri marsant' a' ghuirmein. 

M. Sg. — Ciod so 'n gearan a th' ort? Fhad 's a 
gheibh thusa 's mis' ar tuarasdal cha bhuin e dhuinn 
a bhi 'faotainn coire dhoibh-san a tha thairis oirnn. 

Cal. — 'Fhir mo chridhe, 's fhurasda dhuit a bhi 
'labhairt aig nach 'eil a bheag r'a dheanamh ach do 
sgian bheag, bhòidheach a thoirt a mach à d' phòca 
's gob ùr a chur air do pheann ; 's ionann duit-sa 
miltean litrichean ris an f hichead ; ach na-m biodh 
a' mhàileid agad r'a giùlan, dh' atharraicheadh tu 
do chainnt. Cha phàigh e gu dilinn, tha mi 'g ràdh 
riut. 

M. Sg. — Stacl thusa, 'Chaluim ; ged nach'eil a' 
bheag r'a fhaotainn air son na thàinig, cuimhnich 
gu-m bheil sgillinn air son gach fios-freagairt. 

Cal. — Nach iongantach learn sibhse, duine tuig- 
seach ! c' àit' am faigh iad an sgillinn ? C àit' am 
faigh Miss Christiana Mac O Shenag an sgillinn, tè 
nach do shin a làmh riamh ri ladar nam bochd o'n 
a ruoadh i, 's nach 'eil a' faotainn air son a ciridh 's 
a clàdaidh ach rùsg clòimhe, no sliasaid bhragsaidh ? 
Tha mise 'g ràdh riut nach 'eil de dh' airgiod odhar 
's an duthaich na dhioladh fios-freagairt do na tha 



CAR AID NAN GAIDHEAL 



131 



'n sin. Faodaidh na foirfich Lira ladair nam bochd 
a chur air na sparran taobh carbaid nam marbh. 
Abradh am ministeir mar a thogras e " Cuimhnichibh 
na bochdan," no mar thubhairt am ministeir òg a 
leugh dhuinn an t-searmoin thioram, chutach a 
sheachduin o'n Dòmhnach so 'chaidh, " Cnimhnich- 
ibh na buic ; " ach coma, cuimhnichidh iad na litrich- 
ean. Ar leam gur lèir dhomh Eòghan figheadair 's 
an sgillinn ruadh 'n a ghlaic, 'n uair tha 'm foirfeach 
mòr a' cur a nunn an ladair, tha Eòghan a' toirt 
sreothairt àird agus a' cromadh a chinn mar le nàire 
gus an tèid an ladar seachad, am ministeir ag ràdh 
" Cuimhnichibh na bochdan," ach guth beag eile 'g 
ràdh, " Cuimhnich litir Ailein, 's na dealaich ris an 
sgillinn." 

Eogh. — Ma ta, 'Chaluim, 's mi nach deanadh e ; 
'an àite sin 's ann a bheir mi barrachd 's a thug mi 

m ..... O 

riamh. Bu neo-shuairce mi-thaingeil mi mur tugadh. 
Cha robh mo bhonn-a-sè riamh air deireadh 's tlia 
dòchas again nach bi ; 's beag tha fhios cia luath 's 
a bhios mi 'n a eisimeil. 

M. Sg. — Togamaid d' ar seanachas faoin ; ach 
'f heara, o'n tha na litrichean a nis air an seòrsachadh, 
nach mòr an t-sochair so da rireadh ? Comas aig 
daoine bochd' eadar dà cheann na rioghachd air 
seanachas a dheanamh r 'an càirdean, agus eòlas a 
chumail orra ; daoine bochda 's èigin dealachadh r' 
an cloinn a dheòin no dh' aindeòin, 's an cur gu 
Galldachd gu cosnadh, gu-m faod iad iomradh f haot- 
ainn orra uair 's a' mhios fad na bliadhna air son 
fiach an leth-bhodaich ghràinde ; agus cluinn mi, 
'Chaluim, thoir thusa leat gu-m faod gillean bochda, 
no caileagan blàth-chridheach 'tha aig cosnadh a nis, 
leth-chrun no crùn, no 'bheag no mhòr mar a thogras 
iad a chur dhachaidh a dh'ionnsuidh an càirdean le 



132 



CARA1D NAN GA1DHEAL. 



dol do'n Phost- Office a's dlmthe dhoibh agus leis an 
airgiod a thoirt a stigh an sin, gheibh iad litir— 
chreideis a dh'ionnsuidh Post- Office an àite 's am 
bheil an càirdean a chòmhrmidh, agus diolar dhoibh 
e cho poncail, fhirinneach, 's ged thigeadh iad f hèin 
a h-uile ceum air bonnaibh an cas leis dhachaidh . 
agus cuimhnich so, cha-n urrainnear a ghoid no 
'thoirt as an litir ; cha dean an litir-chreideis maith 
do neach ach dha-san d' am buin i. Faodaidh mac 
Eòghain dà sgillirm-deug Shasunnach, no punnd 
Sasunnach, beag, mòr mar a thogras e 'chur dhach- 
aidh à Sasunn g' a ionnsuidh gun chunnart a chall 
no dol 'am mearachd ; agus so le fior bheagan a 
phàigheadh air son an saoithreach ; cuiridh sè sgillean 
mar so dhachaidh dà phurmd Shasunnach. 

Gal. — Cha-n fhaod mi ràdh nach 'eil seòrsa de 
thuigse 's a' chilis sin ; cha robh fhios again air a' sin ; 
ach coma, cha-n fhaic mi fhèin ciod am mòran rath 
'tha 'n lorg an airgid a tha na gillean gaolach 's na 
caileagan laghach a' cur dhachaidh ; cha-n iad na 
daoine bochda 'bu mhiann leo-san fhaotainn a tha 'g 
a shealbhachadh, ach coma cò dhiubh cha-n abair 
mi tuilleadh air an àm. 'Sfhad' o'n a chuala. mi, 
" Mar a leagas Murchan ithidh Mearchan." 

M. Sg. — Nach taitneach an ni 'bhi 'mothachadh 
mar tha 'n sao^hal a' dol air aghaidh le innleachdan 
lira, mar tha eòlas a' craobh-sgaoileadh feadh an 
t-saoghail ; rioghachdan a' dlìithachadh r'a chèile. 
'S usa gu mòr dol a nis do Lunnuinn na bha e 'n 
làithean rn' òige clol do Ghlascho ; agus air son 
Ghlascho nach 'eil e aig an dorus? Na carbadan 
iaruinn a' siubhal deich-mile-fichead 's an uair ; litir 
o Lunnuinn ann an trì làithean ; am paipeir-naidh- 
eachd againn fliuch o'n chlò-bhualadh ! Cò 'nis a 
bhiodh a' ruith gu bàta-deathaich no soitheach 



CARATD NAN GAIDHEAL. 



133 



seòlaìdh le litir? cò a dh' earbadh litir ris a' Cheann- 
aiche mhòr e fhèin, no ri fear eile a chailleadh i 
air an rathad, ma dh' fhaoidte, air neo a blieireadh 
dhachaidh 'n a phòc' i ; 'n uair a dh' f haodar air son 
aon sgillinn a cur leis a' phosta, 's e cho cinnteach 
gu-n ruig i'n t-àite 'tha air a shònrachadh dh'i 's 
gu-n ruig a' ghrian ud shuas an cuan mòr a tha cùl 
Irt nan eun fionn an nochd mu'n caidil i. Mo bheann- 
achd air an riaghailt ghasda, agus soirbheachadh 
dhoibh-san a smaointich oirre. Cha-n fhaod an 
riaghailt so gun chinneachadh. 

Cal. — Cha-n abair mi diog, ach chi sinn ; air mo 
shon f hèin cha lèir dhomh am mòr f heum a th' anns 
a' chabhaig so 'tha 'sgaoileadh thar an t-saoghail a 
nis, a h-uile h-aon agus a h-uile ni 'n a chabhaig ; 
carbaid iaruinn a' falbh leth-cheud mile 's an uair ; 
gu dè dheth sin? Am bheil so ach a' mealladh 
dhaoin' o'n dachaidh. Nach fhaic thu daoin' a b' 
àbhaist a bhi glic, a nis mar gu-m biodh teine- 
sionnachain air an earbaill : cha-n fhan iad seachduin 
aig an tigh, ach air an ais 's air an adhart ; a mach 
'an Dun-èideann an diugh, 's 'an Lunnuinn am màir- 
each ; àiteachan nach f haca na daoine còire bho'n d' 
thàinig iad, riamh ; agus nach 'eil a bhuil, a h-uile 
sgillinn a chruinnich iad aig an tigh 'g a chost air 
falbh. Am bheil ar tighearnan a nis na's fearr na 
iadsan o'n d' thàinig iad? am bheil iad na's fialaidh, 
na's iochdmhoire, na's càirdeile ? Cha-n f hiach leo 
am màl fhèin a thogail a nis, ach Bàillidh mòr 's 
Bàillidh beag, sgrìobhadairean 's luchd-lagha : maor- 
coille, maor sratha, agus iad fhèin, uachdarain na 
tìre 'siubhal leth-cheud mile 's an uair, troimh 
Shasunn no'n Fhraing. Ma thig so gu rath 's ion- 
gantach leam-s' e ; agus innsibh so dhomh. Am 
bheil na tuathanaich na's cothromaiche ? mo chreach 



134 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



's mo lèireadh 's ami agam a tha f'hios nach 'eil. 
Am bheil ar fleasgaich na's foghamtiche, ar maigh- 
deanan na's modhala, na's màlda, na's beusaiche? 
Am bheil an co-tbional a mach air an fhaiche sin 
shios air latha na Sàbaid na's tlachdmhoire na bha 
iad 'an linn d' òige? Ach coma cò dhiubh, ars' 
tlmsa, tha Glascho aig an dorus, tbig litir a Lunnuinn 
'an trì làithean ; siùbhlaidh daoin' air rathaidean 
iaruinn na's luaithe na ni gobhlan-gaoithe air iteig 
— 's mòr a' chulaidb-bhòsd sin. Thig cnap feòla 
dhachaidh à Glascho 'n àite 'bhi 'marbhadh a' mbairt 
reamhair ; gheibhear slinnean tana caorach o'n bimth 
'an àite bhi 'feannadh nam mult mora — nach mòr an 
t-sochair sin ? Coma leam an spiocaireachd thruagh ! 
Tha'n saoghal a' dol air aghaidh ! ! Tha mi cho 
sgith de'n t-seanachas so 's a bha 'n losgann de'n 
chlèith-chliata ! Cha robh 's na daoine bho 'n 
d'thàinig sinn ach na baothairean — ud, nd, cha robh ! 
a chionn nach robh aca litrichean saora ; ach bha 
fearann saor aca, agus càirdeas saor, agus biadhtachd 
shaor ; agus mur robh na paipeirean-naidheachd 
lionmhor bha paipeirean a bu luachmhoire, lionmhor. 
Gheibhinn iasad chòig puinnd Shasunnach air m' 
fhocal, far an diugh nach fheòraichear, An tu so, a 
Chaluim ? Gabhaibh mo leth-sgeul, ach sin agaibh-s' 
an fhirinn — thug sibh fhèin a mach i 'lion beagan 
'us beagan, mar a dh' ith an cat an sgadan ; ach slàn 
leibh — cuiribh a' mhàileid far nach ruig na radain 
oirre. 



CARA1D NAN GAIDHEAL. 



135 



FOCAL 'S AN DE A LAC HAD II. 

Thasinnfada 'n comain ar càirdean lìonmhor, mòran diubh eudmhor, 
dùrachdach, caoimhneil. Taing do 'n " Fhior Ghàidheal!" Bha e 
fada 'tighinn, ach thàinig e gu h-eireachdail. 

Taing do'n " Leòdach" air sou na h-eachdraidh a chuir ed'ar n-ionn- 
suidb rau mhurt nan Eigeach. Tha i tuilleadli a 's fada, ach faodar a' 
giorrachadh. 

Fhuair sinn litir a' " Ghiullain-Chasruisgte." 'An àite bin 'sgriobhadh 
litrichean, chomhairlicheamaid do 'n ghiullan so an aire thoirt d'a chos- 
nadh, agus cais-bheirt mhaith, sheasgair a cheannach dha fhèin air son 
a' gheamhraidh. Ciod am maith a dheanadh e d' ar luchd-lenghaidh, 
sinn a dh'innseadh cò a b' fhaide 'tbilg an t-òrd, agus a cbaith a' chlach- 
neart, air a' chò-dhail mu 'm bheil e a' sgriobhadh — no cò 'fhuair 
urram nam piobairean air an là sin ? Ach tha 'n giullan-casruisgte a 
dh' aona chuid modhail, càirdeil, siobhalta ; agus ma thig e do Ghlascho, 
cuidichidh sinn leis brògan a chur air a chasan. 

Mòran taing do'n uasal shuairce, chaoimhneil " D. Mac-a'-phearsain " 
ann am Pimlico, air son a litir thuigseach, chàirdeil. Tha 'n dàn a 
chuir e d' ar n-ionnsuidh mu thobar Thèarlaich an IV. 'n a dhearbhadh, 
cho snasmhor, ealauta 's a sgriobhas e a' Ghàelic. Tha e ceart — 's ann 
am Bohemia tha 'n tobar ainmeil, agus cha-n ann 's an t-Suain mar a 
thubhairt sinn ; ach c' ar son a tha Mac Mhuirich a' leigeil le 'ribheid 
tiormachadh? 'S mairg a chunnaic 'an Sasunn i, far nach 'eil meas 
oirre ! Bithidh sùil againn ri cuideacbadh uaithe. Dhearbh e gu-m 
bheil e comasacb — cha cbreid sinn nach 'eil e toileach. 

Taing d'ar caraid dileas 'an Sruileadh. Tha 'chomliairle maith agus 
ro mhaith ; ach bu mhiaun leinn barrachd air comhairle. Tha ar sùil 
ris a' so — 's na mealladh e sinn. 

Thàinig litir d' ar n-ionnsuidh o fhear-eigin a tha 'g a ainmeachadh 
fhèin 'n a mharsanta ann an ait' àraidh 'an Latharn'-iochdrach, ris an 
can esan " Bealach-an-Sporain." Cha-n 'eil teagamh againn nach robh 
a' chuirm a thug Moraire Bhraid-albann d'a thuath agus d'a dhaoine 
mar bu choir dh'i bhi, air gach dòigh a bhuineadh do riaghladh agus 
do phailteas, agus gach ni 'bha measail agus uasal : ach air son a' 
Mharsanta a sgriobh an litir, is èigin duinn a ràdh gur ùmpaidh balaich 
e, cho mi-mhodhail, ladarna 's a thog peann — a h-aon de na bumalairean 
sin a tha r'am faotainn anns gach àite, aig nach 'eil uiread thùir 's a 
thuigeas feala-dhà no fearas-chnideachd, o fhirinn agus o eachdraidh 
chinntich. Mur 'eil an Cuairtear a' còrdadh ris a' Mharsanta cò tha 
'g a choiteachadh air? Thugadh am Marsanta an aire d'a blmth. 



136 CARAID NAN GAIDHEAL. 

COMHRADH 

EADAE CUAIRTEAR NAN CILEANN AGUS EACHANN 
TIRISDEACH. 

nUATRTEAR.— 'N e so Eacharin? 

Vj Eachann. — 'S e so f'hèin, le 'r cead, na tha 

'làthair dheth ; am bheil sibh fhèin 'n 'ur slàinte? 

Cuaie. — Cha-n fhaod mi 'bhi 'gearan. Cò e 'n 
t-òganach a tha leat an so, 'Eachainn? 

Each. — Sgonn balaich a's mac dhomh, aig am 
bheil toil seanachas a bhi aige ruibh. Thàinig sinfi 
a mach à Tirithe le làn bàta, le cead duibhse, de 
mhucan grànda ; agus ma tha leth-uair an uaireadair 
a dh' ùin' agaibh r'a sheachnadh, tha sinn fior thoil- 
each 'ur comhairle 'fhaotainn. 

Cuair. — Dean suidhe, 'Eachainn ; cia uime tha 
thu 'g iarraidh mo chomhairle-sa ? 

Each. — Ma ta, gun dol a nunn no nail o'n clmis, 
innsidh mi sin duibh. Chuala sibh gu-n robh 
muinntir na Gràidhealtachd fo thogail mhòir air an 
àm so mu'n imrich air am bheil àireamh mhòr dhiubh 
a' smaointeachadh dol do rioghachdan fad as. Tha 
feadhainn a nis a' falbh o àite gu h-àite, air tòir dhaoine 
gu dol thairis, mar gu-m bitheadh na dròbhairean 
air tòir dhamh agus aighean air son margaidh ; a 
h-uile fear a' moladh na dùthcha gus am bheil e 
f hèin ag iarraidh an tabhairt, agus a' di-moladh gach 
àit' eile. Tha daoine bochda 'n am breislich leis na 
tha iad a' cluinntinn, agus gun fhios ciod is còir 
dhoibh a dheanamh, no c' àit' a b' f hèarr dhoibh dol. 
'S èigin do mhòran aca dol taobh-eigin, ach cò 
dhiubh 's arm mu dheas no mu thuath, cha-n 'eil 
fhios aca, 's bha mise 's mo mhac an so ag iarraidh 
ar comhairle 'chur ruibh fhèin mu'n clmis. 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



137 



Cuaie. — C'àit' an robfa sibh a' smaointeachadh dol? 

Each. — 'Fhir mo chridhe, ciod am fios a th' againn- 
ne ? Ma's èigin domh fhèin nead m' òige 'fhàgail, 
agus mo sgiathan a sgaoileadh, is suarach leam f had 
's a thèid mi, na-m bithinn cinnteach à li-àite maith 
mu dheireadh ; acb tha mi ann an ioma-chomhairle 
bhochd, leis gach sgeul agus iomradh a tha mi 'f'aot- 
ainn. Cha toir dithis an aona bharail domh. 
Thachair duin' uasal tlachdmhor orm o cheann 
latha no dhà, agus thuit dhuinn a bhi 'seanachas 
mu na nithean so ; dh' f heòraich mi dheth ciod a' 
chèarn a cliomhairlicheadh esan dhomh dol ann, 
agus an saoil sibh ciod an f hreagairt a thug e dhomh? 
" Cò dhiubh," ars' esan " a b' fhèarr leat a bhi air 
do mheileachadh leis an fliuachd, no air do losgadh 
le teas?" "Ma ta," arsa mise " cha-n 'eil mi 
fhèin ro chinnteach — 's coi-dheas leam cò dhiubh." 
" Innis so dhomh," ars' esan a rithist, " cò dhiubh 
a b' fhèarr leat a bhi air d' itheadh leis na madaidh- 
alluidh, no leis na daoine-dubha ?" " Ma ta," arsa 
mise, " 's gnothuch sin mach do ghabh mi fhèin gu 
maith fo m' bheachd." Dh'amhairc mi 'n a aodann a 
dh'fheuchainn an tuiginn cò dhiubh bha e darireadh 
no ri feala-dhà. Rinn e glag gàire, agus dh'f halbh e. 
'Nis, 'fhir mo chridhe, a Chuairteir rùnaich, innsibh- 
se 'n fhirinn domh. Thug sibh cunntas anabarrach 
taitneach dhuinn mu'n eilean uaine taobh eile an 
t-saoghail, far am bheil na craobhan mora, 's na 
h-eòin àillidh ; ach ciod an seòrsa dhaoine 'th' ann, 
— ma tha daoine idir ann ? 

Cuair. — Tha daoine feadh an dà eilein ris an abair 
iacl New Zealanders, tha ochd fichead mile dhiubh 
ann eadar shean 'us òg ; 's e sin, tha iad a' deanamh 
dheth, àireamh sluagh na duthcha. Bha iad aon 
uair mòran na bu lionmhoire, ach leis gach cogadb 



138 



CAKAID NAN GAIDHEAL. 



fuilteaeh a bha eatorra f' hèin, ehaidh anaban niubh 
a mharbhadh. Tha luchd-àiteachaidh nan eitaan sin 
'n an treubhan fiadhaich air leth o 'chèile direach 
mar bha na flneachan Gàidhealach o cheann ceithir 
cheud bliadhna, a' cath 's a' cogadh r'a chèile ; cinn- 
f headhna thairis air gach treubh no cinneadh, a tha 
'faotainn urraim mar rìghrean uapa, agus d' am 
bheil iad dìleas, gu h-àraidh 'an àm cogaidh. Tha 
luchd-àiteachaidh nan eilean so 'n an daoine all- 
mharra, fiadhaich, borb', gu tur aineolach. De gach 
seòrsa dhaoine borb' air aghaidh an t-saoghail cha-n 
'eil an leithid r' am faotainn air sontapachd,teòmachd, 
spionnaidh agus treuntais, na-ra b' aithne dhoibh 
an cumhachdan nàdurra 'chur gu feum. Tha dath 
an craicinn eadar a bhi dubh agus buidhe-odhar. 
Tha iad anabarrach salach, mosach agus gràineil 'n 
an cleachdainnean, ged nach 'eil daoine sam bith 
a's eireachdaile 'n an cumadh agus 'n am pearsachan. 
'Am bitheantas tha iad dlùth air sè troidhean air 
àirde, agus garbh, calma, foghainteach, lùghmhor. 
Tha cuid de na mnathan òga taitneach ri amharc 
orra, maiseach, eireachdail 'n an dealbh, le sùilean 
dubha, bàigheil ; am fait fada 'tuiteam sios 'n a 
dhualan bachlach, camagach m 'an guaillibh. Tha 
e 'n a chleachdadh 'am measg nan daoine so an 
aodainn agus an cuirp gu lèir a ghearradh le sporan 
agus sligeachan geura, chum coltas na's eagalaiche 
thoirt doibh ann am beachd an naimhdean, agus 's 
àbhaist do na fir 's do na mnathan a' cholunn uile 
'smiùradh le h-ùilleadh 's le saill ròn agus èisg, agus 
criadh ruadh, ni 'tha 'togail bola sgreamhail diubh 
anns an dùthaich ghrianaich, theith so, agus a' toirt 
orra amharc uamharra, oillteil. 

Each. — Na trusdair! ach am bheil a' bheag de 
thuigse no dh'eòlas aca? 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



139 



Cuair. — Tha iad geur agus soirbh r'an ionnsach- 
adh ; agus a' chuid diubh a dh' iompaicheadh chum a' 
chreidimh Chriosduidh, mar a cbì sinn 'n a dhèigh so, 
fcha iad riaghailteach agus beusach 'n an giiilan. An 
f headhainn a dh' fhòghluim cèird, tha iad teòma, 
seòlta, innleachdach. Tha cuid diubh 'n an seòlad- 
airean cho tapaidh, sgiobalta, ealanta 's a sheas air 
clàr luinge, 'n uair a bhios iad bliadhna no dhà 
air loingeas Shasunnach, ris am bheil iad a' dean- 
amh muinntearais, agus a' tighinn air uairibh dhach- 
aidh do 'n duthaich so 'n an seòladairean. 

Each. — An saoil sibh am bheil iad mar sin ? \S 
mi nach earbadh am falmadair fo 'n achlais ghràinde 
ri latha gaillinn. 

Cuair. — Cha ruigeadh tu leas eagal a bhi ort; 
tha ministeir urramach a thàinig dhachaidh air lning 
mhòir o'n eilean sin, ag ràdh ruinn, ann an leabhar 
a chuir e 'mach, nach robh stiùradair 's an luing a 
b' f hèarr na eileanach dhiubh so a bh' aca. " B' 
iongantach an sealladh " arsa Dr. Lang, " Told (oir 
b'e sin a b' ainm dha) 'f haicinn a' stiùradh na luinge 
anns an doininn a bu ghàbhaidh, air druim a' chuain 
troimh stoirm, agus an sgiobair 'g a shònrachadh a 
mach o mheasg nan seòladairean uile, mar an t-aon 
as an robh barrachd earbsa aige, agus a bu làidire 
'bha aige 's an luing: eileanach bochd a bha o 
cheann ghoirid a' ruith rùisgte feadh na coille, cho 
fiadhaich, aineolach ri eilid nam beann, cho borb ri 
madadh-alluidh an fhàsaich." 

Each. — An gille! Air m' fhocal, 's ann ath' 
annta daoine tapaidh. Cha duine gun tùr a stiùras 
bàta ri droch latha, tha f'hios agaibhse, gun tighinn 
air luing mhòir ; ach am bheil bàtaichean aca 
f hèin ? 

Cuair. — Tha, sgothan fada aimhleathan, air an 



140 



CAE AID NAN GAIDHEAL. 



cladhach à h-aona mhaide mòr, cuid diubh ceithir 
fichead troidh, air fad, agus a ghiùlaineas ceud 
pearsa, 's a thèid troimh mhuir a clmireadh ion- 
gantas ort ; dà f hichead ràmh aca air uairibh annta 
so. 

Each. — Thug iad bàrr air bìrlinn Mhic Nèill 
Bharra, no sgoth mhòr thighearna Chola. 

Cuair. — Tha iad fìor ghaolach mu cheòl, agus 
tha puirt aca 'tha milis, taitneach r'an èisdeachd. 
Tha iad mothachail, lèirsinneach mu ghlnasad na 
grèine, na gealaich, 's nan reultan ; luidhidh iad a 
macb fad oidhche shamhraidh a' beachdachadh air 
na rionnagan ; tha ainmearman ac' orra, agus ainm 
air gach craoibh agus preas, gach lus agus blàth 'tha 
'fàs 'n an dùthaich ; 's cha-n 'eil eun air iteig, no iasg 
air snàmh nach 'eil ainm ac' orra. 

Each. — Le cead duibhse, ciod an seòrsa bìdh a th' 
aca : cia mar tha iad air am beathachadh ? 

Cuaie. — Tha iad gaolach air iasg, agus tha iad 
fhèin 'n an iasgairean sònraichte ; tha mucan lion- 
mhor aca, agus tha 'm buntàta 'nis a' cinntinn 
anus gach cèarn de'n eilean ; tha aon seòrsa buntàt' 
ac' a dh' f haodar itheadh gun a bhruich idir. 

Each. — Gun a bhruich ! Sin agaibh an seòrsa 
'bu chòir a thoirt do Thirithe, far nach 'eil gual no 
mòine, no connadh. Bu chòir do'n Bhàillidh fios a 
chur air a thiota. 

Cuaie. — Tha iad fior ghaolach air seòrsa de 
mheacain, agus luibhean a tha 'fàs 's an dùthaich ; 
's àbhaist doibh bun na rainich ùir a bhruich agus 
'itheadh, agus seilcheagan mora 'tha cumanta, agus 
durragan no boiteagan na h-ùrach. 

Each. — Fhalbh, fhalbh! Tha mi 'faicinn nach 
'eil iad deacair a thoileachadh ; cha-n fhèarr iad na 
na mucan. Am bheil dad de nàdur dibhe làidir aca ? 



CAKAID NAN GAIDHEAL. 



141 



Cuaie. — Cha-n 'eil. Tha iad, cha-n e 'mhàin 
snarach mn dheoch làidir, ach fuathach agus gràineil 
air ni sam bitli cle ghnè spioraid làidir a clmr 'n am 
beul ; ach far am bheil daoine geala fo ainm Chrios- 
duidhean, a' toirt a stigh fasain pheacaich mhilltich 
'n am measg. 

Each. — Innsibh dhomh am bheil a' bheag no 
mhòr a dh' fhiosrachadh aca mu thimcliioll sior- 
ruidheachd agus saoghail eile 'n dèigh bàis? 's e sin, 
am bheil gnè air bith de chreidimh aca? 

Cuaie. — Tha ; ach 's duilich innseadh ciod is 
nàdur dha. Tha iad a' deanamh aoraidh do 'n 
ghrein, do 'n ghealaich, 's do na reultan. Tha 
iomadh dia brèige aca ; ach tha 'n am barail aon 
spiorad àrd ann os ceann chàich ris an can iad Atua, 
d' am buin 'n am barail-san, cumhachd mòr. 'S ro 
iongantach r'a thoirt fainear gu-m bheil iad a' creid- 
sinn gu-n do chruthaicheadh an saoghal 's na bheil 
ann le tri diathan mora, co-ionann ann an urram ; 
agus tha e air aithris 'n am measg o linntean a 
chaidh seachad, gu-n robh a' cheud bhean air a 
cruthachadh o aisne 'thugadh o thaobh an duine ; 
agus 's e 'm focal a th' aca air a son 's a' chànainn a 
tha iad a' labhairt, Evee. Tha sagartan ac' aig am 
bheil cumhachd mòr 'n am measg, agus 's iad so a's 
lighichean doibh anns gach tinneas. Tha iad bàigh- 
eil r 'an càirdean ; ach le saobh-chràbhadh eagalach 
agus oillteil, 'n uair a their an sagart gu-m bheil a 
thinneas-bàis air neach air bith, athair no màthair, 
piuthar no bràthair, òg no sean, cuirear a mach as 
a' bhothan an duine uireasbhuidheach no an leanabh 
maoth, càirear air leaba rainich e a mach air a' 
bhlàr, gun iochd, gun truas, agus leigear leis bàsach- 
adh, gun fhurtachd, gun chaoimhneas, fo theas loisg- 
each na grèine, no fo'n dìle mhòir. 



142 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



Each. — Marbh 'aisg air na bèistean I 

Cuair. — Na bi thusa 'guidhe 'n an aghaidh. Mo 
thruaighe ! cha-n 'eil ann ach aon ni a chuireas gach 
droch. cleachdadh air falbh ; agus 's e sin an toirt à 
làmhan an sagartan mealltach 's an lighicliean am aid- 
each, a dh' ionnsuidh àrd-shagairt agus lèigh mòr 
an t-saoghail. Tha iad anabarrach dioghaltach, 
feargach, fuilteach, seòlta, cealgach, ma chuirear 
mi-thlachd orra. Ma bhuailear iad, eadhon ann am 
feala-dhà, buailidh iad air ais, agus cha-n i sin a' 
bhnille fhaoin. Tha iad teò-chridheach, rimach 
r'an dàimhich. 'N uair a choinnicheas no 'dheal- 
aicheas iad r'a chèile, cuiridh iad sròn ri sròin, an 
àite pògadh le 'm bilibh mar a ni sinne ; agus seas- 
aidh iad mar so, sròn ri sròin, fad ùine mhòr a' gul 
's a' caoineadh gun charachadh ; cluinnear an caoin- 
eadh air uairibh fad' air astar. Tha iad anabarrach 
teòma, deas, le 'n teangannaibh ann an labhairt, 'an 
seanachas, no 'an smàdadh ; labhraidh iad fad uair 
gun stad, a' cur dhiubh gu foghainteach, agus gu 
h-àraidli na mnathan. 

Each. — An t-urram do na mnathan air a' shon 
sin amis gach àite ! Teòma mar 'tha iadsan air an 
robh sibh a' labhairt, tha mnathan againn-ne ann an 
Tirithe, a chumaidh riutha lath a 'g an robh iad riamh. 
Ach am bheil na daoine furasda chnmail fo smachd? 

Cuaie. — 'Tha e anabarrach ciogailteach do dhuine 
'bheag no mhòr de ghnothuc'h a bhi aige riutha. 
Cha seas iad droch cainnt, no smàdadh. Thachair 
do sgiobair Sasunnach a bhi 'dol air astar ann an 
aon de na sgothan fada, le sgioba de na h-eileanaicb, 
ach cha-n iomaireadh iad ach 'n uair a thogradh iad 
fhèin, agus an sin luidheadh iad air ùrlar na sgoth' 
a chadal, no leumadh a h-uile h-aon diubh mach air 
a' mhuir gu snàmh. Ghabh e fearg, agus smàd e 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



143 



iad. Ghrad dh' amhairc iad air a' chèile 's thug 
iad gu tir orra, tharruing iad a suas an sgoth gu 
bràigh' a' chladaich ; thug iad fhèin a' choille orra 
's dh' fhàg iad an Sasunnach gus an rathad f haot- 
ainn air ais mar a b' f hèarr a b' urrainn da. 

Each. — Ririri iad gu gasda, direach mar a thoill 
e ; bheir e 'n aire air a theangaidh an ath uair a 
thèid e a luingearachd leis na daoine buidhe. Tha 
cuid de na Sasunnaich gle ealamh le'n teangaidh, 
agus 's i sin an teangadh shleamhainn nach 'eil furasd' 
a tuigsinn. Tha mi cinnteach gu-n iomair Da sgothan 
fada, aimhleathan, gu maith. 

Cuair. — Gu h-anabarrach maith. Seasaidh fear 
'n a teis-meadhoin 'g am brosnachadh, a' bualadh a 
bhas, agus a' togail seòrsa de dh' iorram, mar a 
chluinnear air uairibh 'n ar dùthaich fhèin, agus mar 
a bhuaileas esan a bbasan, iqmraidh iadsan. 

Each. — Am bheil dealachadh eadar na daoine — 
cuid iosal agus cuid uasal, mar a chitear ann an 
àiteachan eile? 

Cuair. — Tha ceann-cinnidh aig gach treubh fa 
leth, ris an abair iad an righ, do'm bheil iad umhal 
'an àra cogaidh ; ach anns gach obair agus saothair, 
ma 's ann a' ruamhar no 'gearradh coille, no 'cur a' 
bhuntàta, cha-n 'eil eadar-dhealachadh air bith. Chi 
thu a' Bhàn-righinn le sac buntàta air a muin, agus 
an Righ le 'chaibe 'g a leantuinn, agus aon de na 
prionnsachan òg' air a dhruim, agus fear no dithis 
eile fo 'achlais. 

Each. — Nach laghach, ceanalt' iad ! Ach ciod 
an seòrs' aodaich a th' aca ? 

Cuair. — Tha 'n lèine 'bha orra 'n oidhch' a rugadh 
iad— an craicionn buidhe lom, gun ni tuilleadh, ach 
seòrsa de phlaide, no brat thar an guaillibh, agus 
seòrsa de dh' apran beag timchioll nam ban, ach 



144 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



gun chòmhdach de sheòrsa sara bitli air na leana- 
ban, ach air an smiùradh le h-hilleadh 's le saill, 
chum an tèarnadh o losgadh na grèine. Bhiodh e 
cho maith dhuit greim a dheanamh air èarr na 
h-easguinn 's air a h-aon de na h-uirceanan beaga, 
buidhe so. 

Each. — Ach innsibh so dhomh : am bheil cuid a 
dhaoin' ann a's beairtiche na feadhainn eile? 

Cuair. — Ma ta 's duilich a radii. Tha gach ni 
mar gu-m biodh e 'an cumantas aig a' chinneadh 
uile ; ach tha cuid a tha 'n an tràillean do na cinn- 
fheadhna, ach cha bhi dith no uireasbhuidh air a 
h-aon, fhad 's a tha 'bheag no mhòr aig na daoine, 
no aig a' chinneadh do 'm buin e. Cha-n 'eil biadh- 
taichean air thalamh a's fialaidh na iad ; roinnidh iad 
an greim mu dheireadh ri neach a tha 'n a èigin. 
Ma 's e 'n tombaca fhèin, an t-aon ni a's taitniche 's 
a's priseile leo air thalamh, fhad 's a mhaireas e 
roinnidh iad e ri feadhainn air am bheil e dhith. 
'S e 'n tombac' an tuarasdal o na Sasunnaich air son 
obair latha; air a shon so bheir iad iasg 'us mucan 
'us buntàta, 's dealaichidh iad ri ni air bith, air son 
an tombaca. Thairgeadh a h-aon de na righrean 
tè d'a chuid ban, no bàn-righinn òg air son rola 
tombaca. 

Each. — Ubh, ubh ! a' bhèist, a' bhèist ; ach gabh- 
aibh air ur n-aghaidh. 

Cuair. — Na chunnaic iad riamh ach greim tom- 
baca; bheir iad muc reamhar air son punnd dheth, 
agus 'n a dhèigh sin uile, cho luath 's a thèid iad gu 
tir cha ghlèidh iad, ma dh'fhaoidte, ach fad na lùdaig 
clhoibh fhèin, ma thachras neach sam bith orra air 
am bheil greim a dhith. Mur 'eil ac' ach an t-aon a 
bhrat no plaide, cha dealaich iad rithe air son ni sam 
bith, ach thoir dhoibh dithis, agus a' cheud duine 



CARA1D NAN GAIDHEAL. 



145 



lomnoclid air am bheil brat a dhìth, 's e làn dìth a 
bheatha. 

Each. — 'S arm a th' annta daoine ceanalta ; 's 
iomadh aon gle bhriathrach fo ainm Criosduidh nach 
deanadh a' leithid, ge bòsdail iad as an aidmheil. 
Acli innsibh dhomh ciod an seòrsa thighean a th' aca. 

Cuaie. — Tha bothain cho bochd ri amharc orra 's 
a chunnaic tlm riamh ; tha na dorsan cho iosal 's 
gur ann air am màgan a thèid iad a stigh, no 'mach. 
'S ann a mach aig ceann no evil a' bhothain a tha 
iad a' deasachadh am bidh ; cha-n ith iad greim ach 
a mach air a' bhlàr, agus ged robh iad tinn no lag, 
's èigin an toirt a mach mu-n urrainnear aona ghreim 
a thoirt doibh — cha leig iad biadh de sheòrsa sam 
bith a stigh air an dorus. Tha aig cuid diubh seòrs' 
àite taobh a mach an tighe, air a thogail le cabair, 
agus air a thuthadh le rainich, arms an deasaich iad 
an cuid bidh agus anns an ith iad e. Tha 'n seòl 
còcaireachd furasda ionnsachadh ; tha sloe air a 
chladhach 's an talamh, agus leac 'n a ghrunnd agus 
leacan m'a thimchioll, dà throidh air leud 's air 
doimhneachd, air am bheil iad a' deasachadh na dh'- 
fhòghnas doibh ; cha-n ith iad ach dà uair 's an 
latha, moch 'us anmoch ; ach ithidh fear dhiubh 
air aon lomadh na dh'fhòghnadh do sheisear dhaoine 
J s an dùthaich so. 'S ann a mach air a' bhlàr 'am 
fasgadh creige no fo sgàil chraobh, is bitheanta leo 
luidhe agus cadal 's an oidhche. Tha aig cuid de 
na cinn-fheadhna daoranaich no tràillean fòpa, d' 
an eigin deanamh mar is àill leo, agus a chuireas iad 
gu bàs 'n uair a thogras iad, air son an rud a's faoine. 
Tha aon soitheach creadha aca anns gach tigh, as an 
ol iad deoch, ach cha-n fhaodar leigeil leis beantuinn 
d' am bilibh, ach a chumail àrd os an ceann, agus 
an deoch a dhòrtadh 'n am beul ; ma bheanas an 

T 



146 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



soitheach d' am beul grad bhristear e. Cha leig iad 
deur cle dheoch bhlàth 'n am beul ; gu dearbh cha-n 
'eil deoch eile aca ach uisge fionnar an fhuarain. 
'S taitniche leo sin na aon deoch eile 's urrainnear a 
thairgseadh dhoibh. 

Each. — Ach so an ni'bu mhiann leam gu-n inns- 
eadh sibh dhoinh, am bheil e fior gu-m bheil iad air 
uairibh ag itheadh a chèile, a' marbhadh dhaoine 
geala 's 'g am bruich 's 'g an itheadh ? Ma tha, tha 
mise reidh 's iad. 

Cuaik. — Cha-n'eil teagamh air bith nach ith iad 
feòil dhaoine, ach cha-n urrainn mi dol na's fhaide 
air an àm ; tha mòran againn rau 'n chuid sin d' an 
eachdraidh ; agus mu ni eile 'tha na's taitniche r'a 
èisdeachd, 's e sin eachdraidh na feadhnach sin 'n 
am measg a bhaisteadh agus a tha 'n an Criosduidh- 
ean ; ach 's èigin domh tighinn gu crich an tràs'. 

Each. — Mo mhile taing dhuibh ! ach gus an cluinn 
mi a' chuid a's miosa de 'n eachdraidh mu itheadh 
feòla dhaoine, agus marbhadh dhaoine geala mar 
dheanadh iad muc na caora, cha chuir mise sios m' 
ainm gu dol 'n am measg. 

Cuaie. — Cha-n 'eil mise 'toirt comhairle dhuit a 
nunn no nail, ach dh' innis mi 'n fhirinn duit fhad 
's a leugh 's a chuala mi ; ach tha mòran agam r'a 
ràdh rint fhathast mu chleachdainnean oillteil na 
feadhnach so 'an àm cogaidh, gu h-àraidh mu 'n 
chleachdadh sin a's oillteile naaona chleachdadh eile; 
's e sin mar a dh' itheas iad a chèile, amh no ròiste, 
agas gu h-àraidh daoine geala 'n uair chuirear mi- 
thlachd orra ; agus tha mòran eil' agam r'a innseadh 
mu 'n chuid sin diubh a dh' iompaicheadh chum a' 
chreidimh Chriosduidh, mu làithean Sàbaid agus 
comanachaidh 'n am measg, tha dòchas agam a bhios 
taitneach ; ach air an àm, slàn leat ! 



CABAID NAN GAIDHEAL. 



147 



Each. — Slàn leihhse ! 'fhir mo chridhe, gus an 
cluinn mise tuilleadh mu thimchioll sluagh an eilein 
sin, cha charaich mi ceum. Slàn leibh ! cuiribh 
dhachaidh ann an litir 's an ath Chnairteir, na tha 
agaibh r'a ràdh mu 'n chuis so, 's nach do cheadaich 
'ur n-ùine dhuibh an diugh. 

F.S. — Ged tha beagan feala-dhà eadar an Cnairtear agus Eachann, 
faodar làn earbsa 'chur anns na tha 'n Cuairtear ag ràdh ; cha-n 'eil 
focal 's an t-seanachas ach smior na firinn. 



COMHRADH 

EADAR CUAIETEAE NAN GLEANN AGUS EAOHANN 
TIRISDEACH. 

EACHANN— Am bheil e leis fhèin ? Fàilt' oirbh ! 
a Chuairteir rùnaich. Mar thubhairt am mar- 
aich' a chaidh ceithir thimchioll an t-saoghail, 's e 
'pilleadh dhachaidh do Ghrianaig, " Fàilt' oft fhèin, 
'Ealasaid-a'-chnain, tha thu 'n sin a'd' shuidhe gu 
socrach, ciallach far an d' fhàg mi thu, le cl' chur- 
rachd ceòthar mu d' cheann, agus d' eòin bhòidh- 
each gheala 'g itealaich mu d' thimchioll!" Tha 
sibhs' an so, 's an t-seana chathair, mar a dh'fhàg 
mi sibh, le 'r companach dileas, am peann, 'n 
'ur làimh ; cha 'n iongantach ged robh a ghob 
maol. 

Cuaietear. — Am bheil thusa fhathast 'an Glascho, 
'Eachainn '? Nach do shaoil mi gu-n robh thu leth 
an rathaid gu taobh eile 'n t-saoghail. 

Each. — Cha-n 'eil ; bha mi ann an Tirithe o 'n a 
chunnaic sibhse mi ; thubhairt mi cheana nach cuir- 
inn mo chas air clàr luinge gu dol thairis, gus an 



148 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



cluinninn a' clmid eile de 'n sgeul mu na daoine 
buidhe-odbar a tha 'tuineachadh 's an eilean ris an 
canar New Zealand, agus tha iomadh aon eile 's an 
dòigh cheudna. 

Cuaie. — An d'tbug thu sgeul air bith à Tirithe ? 

Each. — Cha-n f haod mi 'ràdh gu-n d'tbug ; agus 
ged a bhiodh sgeul agam r'a innseadh, 's èigin domh 
'bfoi 'm earalas ciod air an tig mi thairis 's an 
t-seòmar so ; cha-n 'eil smid a labhair mi 'n là mu 
dheireadh a bha mi 'n so, nach robh aca 'n Tirithe 
mu-n d' ràinig mi f hèin, ged bu luath am bàta dubh; 
's cha-n 'eil an taobh eile de Mhaol Chinn-tire air 
nach deanadh i falach cuain — gidheadh bha 'm Posta 
's an Cuairtear romham ! Mar bha mi 'gabhail a 
stigh do Sgairinnis bha buidheann dhaoine 'n sin 'n 
an suidhe air a' chreig, ag èisdeachd ri Calum 
tàilleir 'g a leughadh. " Cha d' ith na daoine buidhe 
tliu fhathast, 'Eachainn," arsa fear dhiubh : " cia mar 
a dh'fhàg thu 'n Cuairtear?" Tliuig mi mar 'bha 
'chùis — bha fhios agam gu-n do chuir Calum sios 
'ainm air son dol thairis. " Cha chuala mi," arsa 
mi fhèin, " gu-m biodh mòran feum air do leithid-sa 
's an àit' ud ; a dh'aona chuid tha am brat-guaille 
's an t-apran gun fhuaigheal, gun fhàitheam, gun 
phutan, gun toll, ach an dealg f hiodha : ged nach 
'eil àsuig an tàilleir trom r'a gihlan, faodaidh tu do 
mheuran 's do shnàthad fhàgail a'd' dhèigh," arsa 
mise. Thog so gàire 'n aghaidh Chaluim. " Fuaigh- 
eal ann no as," ars' esan "cha-n 'eil eagal orm 
gu-n ith iadmi, mar tha air fear-eigin a dh'fhaodainn 
ainmeachadh." " Gu dearbh," arsa mise, " cha ruig 
thu leas, f had 's a bhios do bhean bhòidheach, lurach 
ann an culaidh cho maith, cha drith dhoibh fiacail a 
chur ort-sa, 's cho liugha toitean maith a dh'fhaodas 
iad a ghearradh à d' mhnaoi." " Marbh'aisg ort, a 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



149 



thrusdair," arsa Calum ; chuir e 'leabhar 'n a phòca 
's dh'fhalbh e — ach tha mis' am barail gu-n tarruing 
Calum snàthainn no dhà far am bheil e mu-n cuir e 
'chas air luing gu dol do'n àit' ud gus an cluinn e 
tuilleadh mu dhèidhinn na cùise. 

Cuair. — Ach am bheil thu fhèin, 'Eachainn, 
fhathast a' cur romhad falbh ? An do chuir thu 
dhiot a' chroit? 

Each. — Cha do chuir Eachann dheth a' chroit, 
ach chuir a' chroit dh'i Eachann, agus 's e aon ni 
a's èigin da falbh taobh-eigin ; agus innseam so 
dhuibh, ciod air bith àite d'an tèid mi, seachnaidh mi 
'm baile-mòr — cha seasairm Glascho leth-bhliadhna ; 
tha de dh'ùpraid 's de bhuaireas 's an àite so 's nach 
'eil mi 'tuigsinn cia mar 'tha daoine bochda 'tighinn 
beò ann, air an tachdadh le toit, agus toit a' ghuail 
cuideachd — a' slugadh na deathaich a tha 'brùchdadh 
a mach as na simileirean mora ; 's cha-n i 'n death- 
ach uile gu lèir, ach an smùr, 's an stùr, 's an luath, 
a tha mar chur 's mar chathadh air feadh nan 
sràidean. Cha mhòr nach do chaill mi sealladh nan 
sùl leis, agus mo chlaisteachd leis a' ghleadhraich ; 
's ann a dh'fheumadh duine sùilean air a dhruim 's 
an àite so, cho maith 's ann an clàr an aodainn ; 
carbadan siùbhlach roimhe 's na dhèigh — a h-uile 
aon 'n a chabhaig. Chaidh mi suas an t-sràid 
mhòr ris an abair iad an Trongate an là roimhe, 's cha 
mhòr nach do bhrist iad m' aisnean — ùpag a nunn, 
sàthadh a nail ; agus ged nach bitheadh ach an solus 
sith ris an abair iad an gas, mharbhadh e mi. Tha 
solus cle'n t-seòrsa so 's an àit' am bheil mi 'cadal : 
cha do thuig mi e 'cheud oidhche — shèid mi 'mach 
e, 's b'èigin domh suidhe fad na h-oidhche, a' sreoth- 
artaich, le m' shròin a mach air uinneig, mar gu-m 
faiceadh sibh bèist-dubh air snàmh. — Coma leam 



150 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



am baile-mòr, 's fhèarr learn dol tbairis ; ach gun 
teagamh air bith bu choma learn mi fhèin no mo 
bbean, no h-aon de na pàisdean a chur air a' bhior- 
ròstaidh mar gu-m biodh ceitbreamh nmilt ann ; 
innsibh dbomh am bbeil cunnart air bith de'n t-seòrsa 
so anns an àite sin ? 

Cuair. — 'S duilich a ràdh. An ni a tbacbair 
aon uair, faodaidh e tachairt a rithist. Tha gun 
teagamh air bith, na daoine borba sin a' fàs na's 
ciuine 's na's sàmhaiche na bha iad ; tha iad a 'f'às 
na 's eòlaiche air daoine geala: tha mòran diubh air an 
teagasg 's air an soilleireachadh seacb mar bha iad. 
Na-m biodh an t-eilean aon uair fo riaghailtean suidh- 
ichte, na-m biodh armachd làidir ann leis am b' 
urrainnear laghannan cothromach a shocrachadh, cha 
b'eagal do dhaoine ; ach 's èigin aideachadh gu-m 
bheil e anabarrach ciogailteach do dhaoine geala 
socrachadh 'an sud 's 'an so, air feadh na dùthcha, 
'm measg dhaoine 'tha cho borb, dioghaltach, treun 
agus seòlta 's a tha iad sud a dh' fhaodas air an 
aobhar a's faoine, èiridh suas a'd' aghaidh, agus do 
spadadh le tuaidh, gun fhios c'ar son, 's gun duine 
ann aig am bheil comas am bacadh. 

Each. — Tha mi 'g a thuigsinn. Mur 'eil lagh 
ann, lagh rnaith cruaidh, agus daoine maith smachdail 
'g a sgoltadh 's 'g a chur gu feum, agus priosain 
agus saighdearan, 's i'urasda 'thuigsinn nach 'eil e 
tèaruinte. Tha mise 'g ràdh ribh, a Chuairteir rùn- 
aich, mur biodh priosain agus àiteachan eile de 'n 
t-seòrsa 's a' bhaile-mhòr so fhèin, agus luchd nan 
cotaiche-mòra, c'ainm so 'their sibh riutha, na Police- 
men, luchd nan lanntairean 's nan clachbhalg, tha 
mi 'deanamh dheth nach biodh e tèaruinte tuineach- 
adh ann 'an Glascho f hèin ; mharbhadh daoine 'ohèile. 
An t-urram do 'n lagh f hèin ! 's mairg àite 's nach 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



151 



'eil e ; tha mise 'g ràdh ribli nach bu mliisde Tirithe 
f hèin priosan beag daingeann a bhi air cul Tigh-an- 
eilein, agus Policeman no dhà. Slàn leibh ; ach na 
cuiribh 's a' Clmairtear gu-n dubhairt mise gu-m b' 
f hèairrde Tirithe priosan, air eagal gu-n cluirm Mac- 
Cailein-Mòr e 's gu-n tog e h-aon. 

Guair. — Na biodh eagal ort-sa dheth sin ; cha 
dean Mac-Cailein ach na bhios ceart. 

Each. — Bu dual da sin — bu dual da sin. Slàn 
leibh ! Ach aon fhocal : an saoil sibh am faigh sinn 
cuideachadh a Glascho le min 'fhaotainn a nasgaidh 
air an t-samhradh so, mar a fhuair sinn iomadh uair ? 

Cuaie. — Beannachd leat, 'Eachainn, cha-n f haigh 
sibh deaon am bliadhna. 

Each. — Nach f haigh? Cha-n 'eil comas air — 
Slàn leibh. 



focal 's an dealachadh. 

Fhuair sinn litir " Sheumais Stòlda." 'S i sin an litir ! 's cinnteacli 
mi nach ann gun saothair a chuir Seurnas r'a chèil' i. Ubh ! ubh ! 
b'i 'n litir i ! Tha e 'g ràdh gur ministeir e : cha-n 'eil sinne 'cur 
teagamh ; ach 'dè sin duinne ? Cha chulaidh-uamhais leinn-ne ministeir 
— cha bhòcan leinn am ministeir " stòlda ; " ach do bhrigh gur minis- 
teir e bheir sinn urram dha, agus freagraidh sinn a litir. 'S e 'ghearan 
nach 'eil sinn a' cur a mach nithean trom' ann an duilleagaibh a' 
Chuairteir. 'S i 'litir fhèin an t-aon ni a's truime 'làimhsich no 'leugh 
sinn o cheann fhada — tha i trom, trom ; ach 's f had' o chuala sinn, 
" Cha tig as a' phoit ach an toit a bhios innte." " Cuir a mach nithean 
troma," arsa Seumas, Tha sinn am barail gur nithean cudthromach, 
cràbhach a tha 'n a bheachd. 'An àite 'bhi 'faotainn coire, nach feuch 
e 'làmh fhèin : cuireadh e ni-eigin d' ar n-ionnsuidh mar shoilleireach- 
adh air na tha 'n a bheachd. Tha Seumas ag ràdh gur breug a chuir 
sinn a mach mu thimchioll Loch-Odha — nach ann idir mar a thubhairt 
sinn a rinneadh Loch-Odha. Nach ann, da rireadh! nach e 
" Seumas stòlda " fhèin an gille, a fhuair so a mach ! Theagamh gur 
breug mar an ceudn' a chuala sinn 'n ar n-òige, gu-m b' iad na Famh- 
airean a rinn eilean Staffa, agus cò aig am bheil fhios nach breug 



152 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



maraon gu-m bheil casagan uaine air na daoine sìth', agus cir airgid 
'an làimh na maighdein-mliara? Ciod am fios nach breng gu-m bheil 
gruagach ann an Dun-bheagain, agus bòcan 's a' Chaisteal Thioram ? 
agus theagamh gur breug gu-m bbeil ùraisg, no tannasg ann an cladh 
na Cille-mòire ? A Sheumais, èisd ruinn; labhraidh sinn gu " stòlda." 
An cual' thu riamb nach maitb a tbig e do dhaoine 'tha 'tànih ann an 
tigbean gloine 'bbi 'tilgeadb spitbeagan chlach, air eagal gu-n tilgear 
air an ais iad? Cha-n 'eil bumalair 's an dùtbaicb nacb tuig gur sean 
eachdraidb gun bhunachar na chuir sinn a mach mu Locb-Odha. Cha 
sinne 'thog i ; cbuireadh a rnach i le duine cho ainmeil, agus cho stòlda, 
's cho diadhaidh 's a sheas riamli ann an crannaig 'an Gàidhealtachd 
Albainn ; acb ma 'tha " Seumas Stòlda " cho fuathach air dol a nunn 
no nail o smior na fìrinn, c' ar son a ghabh e ainm nach buin da ! 
'S ministeir e, mar a tba e 'g ràdh; ach an e Seumas, is ainm dha? 
Cha-n e. Am bheil dial aige nach 'eil fbios againn-ne cò e ? An 
ath uair a sgrìobhas e litir a chàineadh a' Chuairteir, gabhadh e 'ainm 
f hèin, air neo freagraidh sinn e air 'ainm agus air a shloinneadh ; agus 
ma dh'fhaoidte gu-n dearbb sinn gur urrainn duinn " nitbean troma" 
a sgriobbadh cbo maith ri nitbean eutrom. 

Taing do Sheumas " Abrach," ar seana charaid. Thàinig a litir 'n 
uair a bha 'n t-Aireamh so 'dol g'a chur an clò. Bha uiread de dheitir 
ann 's nach d'fhuair sinn ùin' a leughadh. 

Taing d'ar caraid ann an Arasaig. Na gabhadh e gu h-olc ged nach 
d'fhuair sinn eachdraidh Ailein-'ic-Ruairidh a chur a mach fbathast. 
Ma tha 'n t-sean eachdraidh eile mu-m bheil e 'labhairt rèidb, bithidh 
sinn 'n a chomain air son a cur d'ar n-ionnsuidh. 



COMHRADH 

EADAR CUAIRTEAR NAN GLEANN AGUS EACHANN 
TIRISDEACH. 

CUAIRTEAR.— 'N ann a rithist, 'Eachainn ? Cha 
chreid mi nach 'eil leannan agad 's a' bhaile- 
mhòr: cha-n urrainnear do chumail as. 

Eachann. — Cha-n 'eil, cha robh, agus cha bhi ! 
Chaidh làithean mo leannanachd fhèin seachad, 's 
ged bhithinn òg 's air tòir mnatha, da rireadh cha-n 



CARAID NAN GAIDHEAL. 153 

ami am measg ghuahagan a' bhaile-mhòir a racliairm 
a shuirdhe ; 's olc a t'hreagradh iad do m' leithid — 
ach suidhidh mi le 'r cead air a' chathair — tha mo 
cheanu 's an tuainealaich. 

Cuair. — Ciod so 'dh' èirich do d' cheann, Eacli- 
aimi? 

Each. — Thig e bh' uaithe ri ùine, tha dòchas 
agam, ach cha seasadh ceann iaruinn, gun ghuth air 
eanchainn cumanta an t-àite 'n robh mise 'n diugh. 

Cuair. — C àit' an robh thu, 'Eachainn? 

Each. — An robh mi! Ma ta, le 'r cead, cha-n 
ann gu droch fhreagairt a thoirt duibb — 's coma 
c' àit' an robh mi — bithidh latha 's bliadhna mu-m 
bi mise 's an àite cheudna 'rithist. Nach robh mi arm 
am Paisley air carbad na smùide ; ach c' ar son a 
bhithinn a' gearan ; 's ami agam tha 'n t-aobhar 
taingealachd gu-m bheil mi beò, 's nach do shèideadh 
a suas mi 'am bhloighdean anns na speuraibh. ! 
b'e bhi 'buaireadh an Fhreasdail, do dhuine sam bi th 
'n a bheachd, cuid a chunnairt a ghabhail d'a leìihid 
a dh'àite, fhad 's a tha comas nan cas aige, no dh' 
fhaodas e suidhe 'an cairt shocraich, chiallaich, air 
boitein connlaich. 

Cuair. — 'N ann mar sin a tha thu 'labhairt mu'n 
aon eloign shiubhail a's innleachdaiche 'f huaras riamh 
a mach le mac an duine? 

Each. — Cha-n 'eil ceist nach 'eil i innleachdach ; 
cha-n ann an sin tha 'n fhàillinn ach an cluinn sibh 
mi — b'f hèarr leam latha 'ghabhail g'a choiseachd no 
dol 'an dàil na h-ùpraid cheudn' a rithist. Cha robh 
mi tiota air falbh innte 'n uair a bheirinn na chunnaic 
mi riamh gu robh mi aon uair eile air bonn mo choise 
air fonn, no ged a b' arm suas gu m' amhaich a mach 
air a' mhuir. 'Fheara 's a ghaoil ! b'e sin an carbad 
siùbhlach ; tha mi 'am barail na-n gabhadh e air 

u 



154 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



'aghart uair an uaireadair na b' fhaide gu-n robh m' 
eanchainn mar bhrochan 'an claigeann mo cbinn. 

Cuair. — Seadh,'Eachainn, innis domh mar thach- 
air. 

Each. — Tha mac agam, mar tha fbios agaibh, 's 
an àite so ; gille deanadach, glic, grunndail. Tha 
mi 'deanamh dheth gu-m bheil sùil aige ri rnnaoi 
fhaotainn ann am Paisley, 's cha-n fhòghnadh leis 
gun mise 'dhol a mach g'a h-amharc. Cha robh mi 
dèidheil air carbad na smiiide, acb bba Niall, ('s e 
sin ainm mo mhic) agus bùirdeasach òg eile, sgaom- 
aire 'mhuinntir an Obain a bba maille ris, dèidheil 
air feala-dhà 'bhi aca air mo thàilleadh. A stigh do 
charbad na smuide chàirich iad mi ; ag ràdh rium 
gu-m bithinn cho socrach, sbàmhach, fhoisneacb 's 
ged a bhithinn ann an cathair-mhòir taobh an teine. 
Ghabb mi beachd air a' charbad — chunnaic mi fear 
na stiùrach a' gabhail 'àite, le ailm iaruinn 'n a 
làimh, agus fear eile 's an toiseach mar gu'm biodh 
fear-innsidh nan uisgeachan ann, ag amharc a mach. 
Bha smùid as an t-simileir 's n a h-uile ni sàmhach, 
socrach na's leòir. Chaidh mi 'stigh, agus shuidh 
mi dluth do 'n uinneig chum sealladh a bhi agam 
air an dùthaich. Tiota beag 'n a dhèigh sin chuala 
mi beuc mòr — ràn tùchanach àrd, agus an sin fead 
oillteil. " Ciod e so?" arsa mise ri Niall ; rinn esan 
's an Latharnach gàire. " Sud agaibh, 'athair" arsa 
Niall, " sitirich an eich iaruinn, 's e 'togairt falbh." 
" Sitirich na h-oillt!" arsa mise, " leig a mach mi." 
Ach bha 'n dorus air a dhruideadh. Thug an 
t-each iaruinn stàdag — bhuail an carbad aims an 
robh sinne, 's cha mhòr nach do phronnadh m' f hiac- 
lan an aghaidh a chèile. Thug e ran eile, agus fead ; 
agus an sin leig iad siubhal a chas da — 's thar e as. 
Thòisich an stairirich 's a' ^hleadhraich. " 'Ni so a' 



CARA1D NAN GA1DHEAL. 



155 



chathair-mhòr, a Nèill?" arsa raise. Bha e 'dol a 
nis 'n a shiubhal, 's cha 'b e siubhal an eich, no 
luas an f hèidh ; cha tugadh ceithir chasan riamh 
do blieò-chreutair air an talamh a bbos, no sgiathan 
do dh'eun 's na speuraibh shuas na chumadh ris. 
Cha d' thubhairt mi f hèin diog — rinn mi greim bàis, 
mm fhios c' ar son, air an àite-shuidhe. Dhùin mi 
mo bheul — chas mi m' f hiaclan mu-n cuirinn troi' m' 
theangaidh iad — dh' fhorc mi mo chasan gu daing- 
eann, 's bhithinn ceart shuarach ged robh mo chlaist- 
eachd 's a' chiste ruaidh ann an Tirithe 's mi fhèin 
<mo bodhar ri Iain Balbhan. Chnir Niall a bheul ri 
m' cHuais — "'Athair" ars' esan "am bheil sibh 'n 
'ur cadal?" "Uist!" arsa mise " bi sàmhach." 
Chuir an t-Obanach òg a cheann ri m' chlnais. 
" 'Eachainn," ars' esan " nach e 'n t-each iaruinn 
l'hèin an gille?" " Uist!" arsa mise. Bha mi 'nis 
a tighinn gu seòrsa de thùr, ghabh mi misneach, ach 
bha seòrsa de nàir' orm ; oir bha bean mhòr shìod- 
ach, ribeineach, reamhar, 's a' charbad, agus ge b' 
àrd gleadhraich an eich iaruinn, bha a guth cho àrd, 
agus a teanga neo 'ar timing cho luath. Bha 'n uin- 
neag fosgailte : dh' amhairc mi 'mach a ghabhail 
seallaidh air an t-saoghal, ach ghrad spion iad air 
m' ais mi. " Thoir an aire dhuit f hèin " ars' iadsan, 
" cum a stigh do cheann, air neo theagamh gu-m fàg 
thu mile 'd dhèigh e mu-n ionndrainn thu o d' ghuail- 
libh e." Ghrad tharruing mi air m' ais, 's bu mhaith 
gu-n do tharruing, oir chuala mi geumnaich agus ràn- 
aich oillteil a' dlùthachadh oirnn. Cha robh a' mhuc- 
mhara sin riamh air cuan a dheanadh sèidrich colt- 
ach ris. Thàinig seòrsa de bhreislich orm — ach 
ghrad chaidh steud-each iaruinn eile seachad oirnn 
— 'n a ruith 's na dheann-ruith, a' sèidrich 's a' 
feadalaich le boile 'thug orm criothnachadh le h-oillt. 



156 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



Bha na ficlieadan carbad 'n a dhèigh ach clia deach- 
aidh peileir riamh o bheul a' ghunna-mhòir le luas a 
bu mhò na chaidh iad seachad oirnn. Cha robh dùil 
agam gu-n robh leud na lùdaig eadar an dà cliarbad, 
-'s na-m biodh iad air a cheile 'bhualadh, c' àit' an 
sin an robh Eachann ? Tharruing mi m' anail. 
" Tha 'n sud aon rudha fodhainn," arsa mise rium 
fhèin. Dh' fheuch rni 'nis beachdachadh air an 
dùthaich mu, 'n cuairt, ach cha robh so comasach, 
cha robh a' bheag air am b' urrainn an t-sùil socrach- 
adh ach a h-uile achadh, 'us craobh, 'us cnoc, 'us 
tigh, a' ruith mu 'n cuairt 'an dèigh a cheile ; tighean 
mòr' a' tighinn 's an t-sealladh, ach ge b' fhada 
bhuainn iad cha b' fhada 'g 'an ruigheachd — ann am 
prioba na sùla bha sinn seachad orra. Chunnaic mi 
achadh air an robh mòran mhulan 'us ruchdan feòir. 
Bha iad a' ruith mu 'n cuairt, a h-uile h-aon air a 
bhonn fhèin mar ghille-mirein, 's an t-iomlan mar 
gu-m biodh iad a' dannsadh ceithir-chuir fhichead 
Ruidhle-thulachain. Dh'fheuch mi an àireamh ach 
mu-n do chunnt mi leth-dusan diubh bha iad as an 
t-sealladh. Bha mi 'nis 'g am fhaireachduinn f hèin 
rud-eigin socrach, agus an t-eagal 'g am f hàgail, 'n 
uair a thàinig an dubh-dhorchadas oirnn ! Cha robh 
grian no leus soluis ann, creag mhòr dhubh ri cliath- 
ach a' charbaid agus an aon fhuaim fhàsail, eagal- 
ach, air chor agus eadar rànaich an eich iaruinn, 
gleadhraich na h-acfhuinn agus co-f'hreagradh mhic- 
talla 's an uaimh dhuirche tre 'n robh sinn a' dol, 
gu-n robh mi uile gu lèir fo eagal na bu mhò na bha 
mi fhathast — air mo bhòdhradh, air mo dhalladh, 's 
mo cheann 's an tuainealaich. " Ciod è so?" arsa 
mise ri Niall. " An Tunnel" ars esan. " B' e 7 n 
donnal e gu dearbh," arsa mise, " an donnalaich 
a's gràinde 'chuala mi;" ach 'am prioba na sùla bha 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



157 



sinn a macli taobli eile 'chnoic! — Tharruing mi m' 
anail agus thog mo chridhe. Chaidh sinn a nis 
troimh dhùthaich àillidh — bha eich, 'us crodh, 'us 
caoraicb ag ionaltradh — ach cha robh a h-aon diubh, 
no beò-cbreutair, nach do theich o tbaobh an rathaid 
mar a dhlùthaicb sinn orra, an cinn 's an earbaill 
ri h-athar, 's cha b' iongantach sin, b' e 'n t-annas e 
do na brùidean bochda. Bha 'nis, mar a shaoil leam, 
an anail 'an uchd an eich iaruinn — thug e ràn. 
" Fhalbh," arsamise, " cha-n iongantach leam path- 
adh a bhi ort." Chuala mi beuc — 'us fead — bha 'n 
siubhal a' fàs na bu mhoille. " Cha-n urrainn sud 
seasamh," arsa mise ri Niall. Stad an carbad. 
" Leig a mach mi," arsa mise; oir smaointich mi 
gu'n deachaidh mionach an eich iaruinn air aimhreit, 
's gu-n sgàineadh an coire mòr anns an robh 'n t-uisge 
goileach. " Leig a mach mi," arsa mise. "Air 'ur 
socair, 'athair," arsa Niall. Dh' f hosgail duine modh- 
ail, agus cuairt òir mu 'aid, an dorus. " Thigibh a 
mach, a dhaoin' uaisle," ars esan. " 'N e gu-m bheil 
sinn ceann an rathaid?" arsa mise, " ochd mile ann 
an ochd-mionaide-deug!" Chaidh sinn a mach, ach 
's gann a b' urrainn domh seasamh leis an tuain- 
ealaich a bha m' cheann. Ciod ath' agaibh air, ach 
gu-m faca mi leannan Nèill, 's air m' fhocal, caile 
eireachdail. 'N uair 'bha e fhèin 's an t-Obanacb 
òg ag innseadh mu'n eagal a bha orm, sheas i mi 
gu gasda, agus chàin i an carbad iaruinn gu fogh- 
ainteach. Sin agaibh mar thachair dhomh. 

Cuair. — Mo mhile taing, 'Eachainn ! ach cia mar 
a thàinig thu air d'ais? 

Each. — Thill mi 's an dòigh cheudna; cha deal- 
aicheadh iad rium, cha robh feum a bhi 'cur 'n an 
aghaidh. Chaidh mi 'stigh, sheachainn mi'n uinneag, 
dhiiin mi mo shùilean, dh'fhorc mi mo chasan. 



158 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



" Chuir an leann a dh'òl rai," arsa mise," cadal orm, 
leigibh leam." Dh'fhalbh sinn ; thòisich mi air 
Laoidh Mhic Cealair agus gach laoidh eile 'bha agam 
air mo theangaidh 'aithris ; ach mu'n d'fhuair mi 
leth rompa bha sinn aig ceann ar turuis, agus a 
rithist tèaruinte air sràidibh Ghlascho. Sin ag- 
aibh, a Chuairteir rùnaich, eachdraidh mo thuruis do 
Phaisley. 

Cuaie. — Agus a nis, 'Eachainn, nach aidich thu 
gur mòr an t-sochair na h-innleachdan sin? 'S 
èigin gu-m bi daoine 'siubhal o àite gu h-àite — tha de 
ghnothuichean a nis eadar àit' agus àite, eadar duin' 
agus duine; demhalairt'sde dh'iomairtdegachseòrsa, 
's gur anabarrach an t-sochair a tha daoine 'faotainn 
uapa. Cha-n urrainnear Lunnuinn agus Glascho 
'tharruing na's dlùithe d'a chèile na tha iad — Lunn- 
uinn a shlaodadh a nuas, no Glascho a sparradh a 
suas ; cha-n 'eil e comasach an t-astar a dheanamh 
na's giorra na tha e; ach ma gheibhear an t-astar a 
dheanamh amis a' cheathramh cuid de 'n ùine 'b' 
àbhaist da 'ghabhail ; nach e sin an t-aon ni 's ged 
a bhiodh iad air an dlùthachadh r'a chèile? Tha 
leth-cheud mile 'nis mar bha deich mile ri linn m' 
òio-e. Siùbhlaidh daoine 'nis ann an ceithir-uaire- 
fichead astar a ghabhadhseachduin o cheann f hichead 
bliadhna, agus cha chost e 'n deicheamh cuid a dh'- 
airgiod : agus nach mòr an t-sochair sin ? 

Each. — Cha lèir dhomh f hèin gu-m bheil a' chilis 
mar a tha sibh ag ràdh. Ma tha cothrom aig daoine 
'nis air dol o àite gu h-àite nach robh aca, ciod e sin? 
Am bheil iad na's saoire 's na's lugha cost aig deir- 
eadh na bliadhna ? 'An àite sin tha iad a' cost a 
dheich uiread 's a bha na daoine bho 'n d'thàinig 
iad — tha iad a dheich tricead o 'n tigh. Mur biodh 
cothrom aig ceatharnaich air dol gu Galldachd 



CAEAID "NAN GAIDHEAL. 159 

ach air bonn an coise, no aig na h-uaislean ach 
air muin eich le Valise, no màileid leathraich air 
cùl na diollaid, mar a b' àbhaist, cha bliiodh 
uiread de dh' òr 's de dh' airgiod dhaoine 'g a 
chost a ruith o àite gu h-àite, 's bhiodh iad a' clieart 
cho maith dheth aig ceann na bliadhna. 

Cuair. — Faodaidh tu a ràdh gu-n robh an dùtli- 
aich clio maith dheth 'n uair nach robh drochaid, no 
rathad mòr an righ, no cairtean, no baracha-rotha 
's an tir ; am ministeir f hèin a' marcachd do'n 
Eaglais, 's a bhean air piìlein air a chùl, 's a dà 
làimh m'a theis-meadhoin ; agus an tuath air chid 
srathrach, le taod connlaich. 

Each. — Ma ta cha-n'eil fhios agam nacli robh, 
agus mòran na b' fhèarr. Ged labhradh sibh fad 
bliadhna, cha toir sibh orm a chreidsinn nach 'eil 
bochdainn, agus fuachd, agus dìth càirdeis a' tighinn 
a stigh do dhùthaich mar tha na cleachdainnean ùra, 
Gallda sin a' tighinn oirnn. Nacli taitneach an ni 
marcachd air muin eich, no gu socrach, ciallach, 
athaiseach, air cairt, agus mar a thubhairt mi, boit- 
ein connlaich fo dhuine, agus sealladh a bhi aige 
de'n t-saoghal àillidh mu 'n cuairt da, gun sgàth no 
imcheist, seach a bhi air a ghlasadh a stigh 'n a' 
leitbid a dh' àite 's an robh mise ; bruach àrd air 
gach taobh dheth, agns 'an àit eile a' ruith mar nath- 
air fo 'n talamh ; agus cridhe duine 'bualadh 'n a 
uchd, mar gu-m bu mhaigheach bhochd, ghealtach 
e 's am miol-chu as a deigli. Coma leam iad ! 

Cuair. — Am bheil truas idir agad ris na h-eich 
bhochda? Nach dèistinneach an ni 'bhi air do 
tharruing air carbad cheithir each, agus mothachadh 
mar tha iad air an liodairt — air an claoidh — air an 
sàrachadh — air am murt — cuid diubh a' tuiteam, mar 
a chunnaic mi, gun phlosg air an rathad-mhòr fo 



1G0 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



sgiùrsadh eagalach, neo-iochdmhor nam bèistean a 
tha 'g an iomain. Tha solas orm gu-n d' f huaradh a 
mach dòigh anns am bi na h-eich ghasda air an 
caomhnadh. 'An ceann ùine ghoirid bithidh mal- 
airt na dùthcha air a giùlan air na slighean iaruinn. 
A bharrachd air so tha iad ag isleachadh luach gach 
seòrsa teachd-an-tìr, agas iomadh ni eile dhuinne. 
Faic thusa na carbadan iaruinn a tha air tòiseach- 
adh an diugh fhèin eadar Glascho 's Ionar-Air ; nach 
anabarrach am fosglaclh 'tha e 'deauamh? Thig 
iasg 'us uibhean, 'us im, 'us meas, a nuas a nis o 
gach àite eadar sinne agus Ionar-Air ; brùchdaidh 
gach bàile 'mach na th' aca r'a sheachnadh ; thig 
iad a nuas 's a' mhaduinn leis gach goireas a shaoil- 
eas iad a ghabhas reic, agus pillidh iad dachaidh 
's an f heasgar le 'f hiach 'n an sporan ! Am bheil 
sochair an sin ? 

Each. — Cha leir dhomh gu-m bheil. Gun teag- 
amh is sochair e do Glascho ; tha 'h-uile cèarn a' 
dòrtadh a stigh na tha aca r'a sheachnadh, a reamh- 
rachadh a' bhaile-mhòir so, agus tha 'bhuil : tha e 
'fàs 's a' fàs — tighean ùra — oibrichean ùra — sràid- 
ean ùra — gus nach eil fhios c' àit' an stad iad — 
soithichean sniùid' o gach eilean, o gach cèarn 'an 
Eirinn 's an Sasunn — a' toirt luchd air muin luchd 
a bheathachadh sluaigh mhòir an àite so ; agus a nis, 
carbadan iaruinn a' slaodadh a stigh gach ni. Tha 
sin 'n a shochair mhòr, gun teagamh, do Gblascho, 
ach b'e sin " Calum beag a chur a dhith chum 
Murchadh mòr a reamhrachadh." Ciod an t-sochair 
do mhuinntir Ionar-Air agus Irvine, agus nan àit- 
eachan sin, anns nach urrainn doibh a nis cudainn, 
no bodach-ruadh, no ubh, no im a cheannach, gun 
uiread a dhiol air a shon 's a tha muinntir Ghlascho 
a' deanamh. 'S mòr an t-sochair dhomhsa, da 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



161 



rireadh, nach toir mo bhean ubh dhomh air latha 
Càisg, ach 'g an gleidheadh air son Ghlascho. Tlia 
mise 'g ràdh ribh, na-m biodh Glasclio agus a 
leithid a mach air a' mhuir, gu-n robh pailt.eas 'san 
tìr. 'S iad na bailtean mora 'tha 'g itheadh na 
dùthcha. Nach 'eil a nis làn chinnteach ceud mile 
fear a' giùlan bidh a lionadh bronna muinntir 
Ghlascho. Tha e 'cur a'm' chuimhne-sa muc mhòr 
a bha mo bhean aon uair a' reamhrachadh. Cha 
robh càl no buntàta, no fuigheall èòrna no coirce, 
no mionach èisg, no ni air an gramaicheadh fiacail 
nach robh i 'slaodadh a dh ionnsuidh na bèiste. 
Chluinneadh tu na cearcan a' gogail 's a' sgriobadh 
an dùnain leis an acras — an coileach Frangach, cha 
d' rinn e guguil fad mios — ammada' breac, an t-aon 
chù-uisge 's fèarr 'an Tirithe, 'earball eadar a chasan, 
's a chnàmhan a' tighinn troi' 'chraicionn — na tun- 
nagan 's " fàg, fàg" a' ghearain uap^ bho mhoch gu 
h-anmoch, agus so uile chum an tore breac a 
reamhrachadh. Cho luath 's a mharbhadh e, b'e sin 
latha 'n àigh do gach creutair mu'n dorns ; chluinn- 
eadh tu na geòidh a' sgeigil gu farumach, na cearc- 
an a' gogail le solas — upraid air gach aon diubh — 
an coileach Frangach 's a sprogan cho dearg ris an 
sgàrlaid a' guguil gu cridheil — 's am mada' còir a' 
tathunn gu togarrach — na tunnagan a' sn-àmh air 
linne nan gèadh agus a' mireag gu subhach : agus 
c' ar son ? Mharbhadh a' mhuc mhòr ; bha na chaith 
a' bhèist air a roinn eadar gach creutair eile. 

Cuaie. — Tha sin gle mhaith, 'Eachainn, ach c' àit' 
an deach' an t-airgiod a fhuair do bhean air son na 
muice ? 

Each. — Ma ta chuir sibh ceist orm ; sin ni 'tha 
duilich a fhreagairt ; cheannaicheadh sud agus so — 
gùn ùr — currachd ùr — umbrella ùr — soithichean ùra 

x 



162 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



creadha 's na ticheadan ni eile nach d' ionndraieh 
sinn gus an d' thug am fasan a stigh iad ; — tha 
mi 'am mearachd — thug i dhomh a' pheiteag so 
'tha orm. 

Cuair. — Ach c' ar son nach do reic thu fhèin a' 
mhuc, 's nach do phàigh thu do mhàl leis an airgiod? 

Each. — 'Fhir mo chridhe, thug mi 'mhuc 'n uair 
a bha i 'na h-uircean, do m' mhnaoi. " So," arsa 
mise, latha 'bha i 'g iarraidh ni-eigin bh'uam, — " so" 
arsa mise, " uircean ; reamhraich e 's reic e, agus 
ceannaich na tha 'dhith ort." " Mo bheannachd 
ort, 'Eachainn !" ars' ise. Chuireadh ann an crò e, 
thòisich an reamhrachadh • ma bha 'm meòg goirt, 
thoir do 'n mhuic e" — ma bha 'bhlàthach tana, 
"thoir do 'n mhuic i ;" — na dallagan a b' àbhaist 
duinn fhàgail air a' chladach b' èigin an toirt dach- 
aidh do'n mhuic. Ann an aon fhocal bha 'h-uile ni 
air a shlaodadh do chrò na muice — ach chuireadh a' 
chore innte mu dheireadh. " Mo mhuc fhèin," arsa 
mo bhean ; bha i cho bòsdaì? as na bha de shaill 
oirre 's ged robh i aice air a cich. Cha dubhairtmi 
diog. 'S aithne dhuibh na mnathan, a Chuairteir, 
cha-n'eil maith 'bhi 'cur 'n an aghaidh — 's mòr an 
t-sochair sith. Ach 's èigin domh falbh. Slàn 
leibh ! 'fhir mo chridhe — ma chaomhnar mi bithidh 
mi air in' ais 'an nine ghoirid le luchd de bhuan- 
aichean, agus chi mi sibh. Slàn leibh ! 

Cuair. — Slàn leat! 'Eachainn. 'S e 'm baile- 
mor mionach na dùthcha, agns is ole a thig do na 
làmhan 's do na casan a bhi 'gearan 'n a aghaidh — 
Ach slàn leat ! 

Each. — Aon fhocal ; tha mi 'guidhe oirbh gun 
iomradh 'thoirt aims a Chuairtear mu 'n mhuic, air 
neo cha ruig mise 'leas tilleadh. Shin leibh ! 'fhir 
mo chridhe. 



CARA1D NAN GA1DHEAL. 



163 



FOCAL 'S AN DEALACHADH 

Mòran taing do'n l: Latharnach," tha sinn fada 'n a chomain. Bheir 
sinn taghal air luchd na droch Ghàelic 's an ath Aireamh, ged a b 1 ann 
le solus na gealaich. 

Fhuair sinn an litir a chuir " Foghannan fiadhaich o mhacbair nan 
Gall " d" ar n-ionnsuidh ; cha-n'eil a' chridh' againn a cur a roach — 
bheireadh Clann-Ghriogair an sgamhan asainn a' cheud latha 'rach- 
amaid do Ghlascho. 

'S duilich leinn cor " Maighstir-sgoil' na gruaige." Cha-n'eil teagamh 
againn nach 'eil adharc a' mhinisteir 'n a chliathaich, ach cha bhuin e 
dhuinne dol 's an eadraiginn. 

Tha litir " Lacbainn Oig" tuigseach na's leòir : ach ! tha i trom, trom, 
cha ghabh i leugbadh — cha-n urrainn duinn àite 'thoirt d'i : " An ni 
nach gabh nigbeadb cha ghabh e fàsgadh." 

Fàilt' air " Iain Gallda !" ilo bhannag air ! Is f had' o 'n dà latha sin. 
Gu ma fada beò thu 'us ceò as do thigh. Agus tha thu gu gleusda, 
'Iain. 'S tu 'dh'fhàs ciùin, modhail, màlda : l; 'n uair a luidheas a' 
ghaoth's maol gach sìon." — 'S eadh, fhuair thu 'mach cò rinn an eucoir 
ort air an robh thu 'gearan — 'f hir mo chridhe ! fosgladh so do shùil- 
ean, 's na bi cho bras a rithist : " amhairc romhad mu-n toir thu leum ;" 
'n uair thèid duine am mearachd 's a' cheud cheum 's ann na's fhaide 
air seacharan a bhios e 'dol. Bha Tàilleir seòlt' ann uair-eigin de'n 
t-saoghal, agus thuit da gu-n robh gille aige 'g ionnsachadb na tàilleir- 
eachd : 'n uair bha ùine a' ghille 'mach. 's a bha iad ri dealachadh, 
tbuirt an Tailleir lis •' Tha do chèird a nis agad air do làimh fbein ,• 
's iomadh comhairle mhaith a thug mi riamh dhuit, ach tha aon chomh- 
airle agam a ghlèidh mi gu àm dealachaidh. — agus ma bheir thu duais 
mhaith dhomh bheir mi 'nis dhuit i ; agus tha i anabarracb feumail do 
thàilleir." Gheall an gille 'n duais agus an sin thug an Tàilleir a' 
chomhairle dheireannach do'n ghille 'tha mise 'nis a' toirt do dh'Iain 
Gallda, " Am fear nach cnir a shnaim, caillidh e 'cheud ghreim." 
Slàn leat 'Iain — Bliadhna mhaith or dhuit 'us mòran diubh ■ 



164 CARAID NAN GAIDHEAL. 



COMHRADH 

EADAR CUAIRTEAR NAN GLEANN AGUS EACHANN 
TIRISDEACH. 

EACHANN. — 'Eudail agus a ghaoil! Cha b' 
urrainn domb dol seach an dorus gun cheum 
a thoirt a stigh, a tbairgseadh dhuibb rno rahile 
taing air son na litir shuairce, cheanalta 'cbur sibh 
do m' ionn'snidb mu dheidhinn lèir-sgrios nam bailte- 
mòra (c'ainm so iad a ritbist?) Pompeii agus Hercu- 
laneum; agus an dòigh aims an d' fbuaradb a macb 
iad an dèigh dhoibh a bbi air an cletb fad sheachd- 
ceud-deug bliadhna, fo luaitbre na beinne teintich ; 
acb tha mòran ann an Tirithe nacb ; eil a' toirt 
creideis do 'n eacbdraidh, a smaointeacbadb nach do 
bhriichd riamb a mach o mhullach beinne de stuth 
na b'urrainn bailtean mòr' a thiodblacadb mar so as 
an t-sealladh : acb tbachair Maigbstir Niall orm an 
là roimhe, 's tba e 'g ràdh nach 'eil focal brèige 
ann. 

Cuair. — Cba-n 'eil, 'Eacbainn ; 'n uair a bbios 
sinn ri feala-dhà bithidh sinn ri feala-dbà, acb 'n uair 
a bhios sinn stòlda bithidh sinn stòlda. A nis on 
tha ùin' agam, 'us tbusa dèidbeil air eisdeacbd, lean- 
amaid a' clmis beagan na's fhaide. Cba-n'eil aims 
na dh'innis sinn mu dbeidhinn Beinn Vesuvius ach 
faoineis 'c*;: coimeas ris na bbeil againn r'a ràdh mu 
chuid de bheanntan loisgeach eile. 

Each. — Nach 'eil? Ma ta innsibb-se dbomhsa 
m'a thimchioll, 's mur toir mise air cuid-eigin nach 
ainmich mi air an àm, a cheann a chromadh 's a' 
cheud cbuideacbd arms an suidb sinn cha mhise 
Eacbann. 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



165 



Cuaik. — Tha Beinn Etna deich mile agus ochd 
ceud troidh (10,800) air àirdè. Faodar a smaointeach- 
adh gur beinn mhòr i so, 'n uair a chuiinbnicheas 
sinn nach 'eil Beinn-Nibheis ach ceithir mile, tri 
cheud, agus seachd deug 'us dà fhichead (4,357) 
troidh air àirde ; agus tha Etna naoi fichead mile mu 
'n cuairt d'a bonn. 'Nis tha a' bheinn mhòr so gu 
lèir, eadar a bun 's a bàrr, air a deanamh suas de 
lava, mar their iad ris aims a' Bheurla ; 's e sin 
stuth a thilg a' bheinn os a ceann de 'n stuth a bha 
aon uair loisgeach, teinteach, agus a thilg i an uachd- 
ar anns an staid sin, a dh'fhuaraich 's a chruadh- 
aich m'a timchioll, agus a tha 'sìor fhàs na's mò 
mar tha i 'tilgeadh a mach brat ùr thairis air an 
t-seann rùsg. Am bheil thu 'g am thuigsinn, 'Each- 
ainn ? 

Each. — 'S mi 'tha: a choimeas ni beag ri ni mòr 
tha e direach mar a cnunnaic mi tom-famha, a' fàs 
agus ag èiridh mar tha 'n creiitair dall, spògach a 
tha gu h-iosal a' tilgeadh na Jvùrach an uachdar. 
Faodar a ràd/i gur e 'm famh a thilg an torn an 
uachdar, agus mar sin thilg an teine 'tha 'm meadhon 
na talmhainn a' bheinn mhòr sin uile os a cheann ; 
agus da rìreadh b' e 'n tein' e, a thog beinn deich 
mile troidh air àirde, agus naoi fichead mile mu'n 
cuairt. Ubh ! ubh ! cha-n 'eil a' Bheinn Mhòr 
Mhuileach ach mar f hoinne beag air craicionn an 
t-saoghail 'an coimeas ris a' bheinn sin ; ach gabh- 
aibh air 'ur n-aghart. 

Cuair. — A nis, 'Eachainn, ge mòr beinn Etna, 
agus ge mòr via, ma i 'tilgeadh 'an uachdar de stuth 
loisgeach, teinteach, cha-n'eil i mar choimeas ri beinn 
loisgich eile 'tha ann an eilean Iceland. Bhrùchd a' 
bheinn so a mach aon uair sruth loisgeach a ruith 
sios air gach taobh dh'i 'n a thuiltean dearga, teint- 



166 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



each, a lion clais, no gleann mòr, anns an robh abh- 
uinn air an seòladh loingeis, agus aim an tiota, 
thiormaicheadh an t-uisge, agus lionadh suas amar 
na h-aibhne agus an gleann, sè ceud troidh air 
doimhneachd, agus eadar a dhà 's a tri 'cheudan 
troidh air leud ! Agus cha-u e sin uile, ach ghabh 
an sruth loisgeach so air adhart gus an d' ràinig e 
loch mòr uisge, a lion e 'suas gu buileach, gus an 
robh e mar chòmhnard, no mar fhaiche iaruinn. 
Fad dà bhliadhna bha 'n tuil loisgeach so a' sruth- 
adh le leathad o mhullach na beinne : thugadh 
lom-sgrios air leth-cheud baile, agus bhàsaich deich 
mile pearsa anns an tuil uamhasaich so, a bharrachd 
air anabarr sprèidhe agus feudalach de gach seòrsa. 
Bha na h-aibhnichean siùbhlach, dearg-loisgeach a 
bha 'ruith sios air cliathach na beinne, cuid diubh 
leth-cheud mile air fad, agus mu thuaiream dà- 
mhile-dheug air leud : ann an doimhneachd bha 'n 
sruth eagalach so ceud troidh far am butaine e, agus 
'an cuid a dh'àiteachan sè ceud troidh air doimh- 
neachd. Ciod do bharail air a' sin, 'Eachainn ? 

Each. — Ma ta, le r cead, cha-n f haod mi f hèin 
a' bheag a ràdh ; ach 's i aona bharail a th' again 
gu-n cuir sibh mo cheann-sa 'n a bhreislich mu'n 
stad sibh. Cha-n'eil Caol-Muile fhèin ach tri no 
ceithir a mhiltean air leud: ach ! nach b' eagalach 
'fhaicinn air ghoil mar luaidhe leaghta, a' ruith sios 
dearg theinteach o mhullach Beinn-Nibheis. Chaidh 
a' chùis os ceann mo bharail-sa — abhuinn an uamh- 
ais ! Ach innsibh so dhomh, am bheil 'tuilleadh de 
'n t-seòrsa so feadh an t-saoghail — 's e sin de bheann- 
tan loisgeach? 

Cuair. — Tha cunntas againn air mu thimchioll dà 
cheud diubh, a tha, no 'bha o cheann linn no dhà, a 1 
losgadh. Tha dhiubh so tri-cleug 's an Roiun- 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



167 



Eòrpa ; ochd 'us tri-fichead ann an Asia ; deicli ami 
an eileanaibli Africa ; agus còig fichead 's a naoi ann 
an America ; bha dhiubh so mu thuaiream dà mliile 
'brùchdadh no 'bristeadh a mach anns gach ceud 
bliadhna, no fichead anns gach bliadhna. Ann an teis- 
meadhoin Asia, ann an Innsibh na b Aird-an-ear, tha 
dùthaich anns am bheil farsuingeachd dà mhìle gu leth 
de mhiltean (2500), araon air fad agus air leud a bha 
a h-uile mir theth aon uair fo clmmhachd teine de 'n 
t-seòrsa so, ged tha 'nis fearann 'us fonn ann air am 
bheil feur agus luibhean 'us coille, gu pailt a' fàs, 
cho tarbhach ri aon chèarn de 'n t-saoghal. Tha 
beinn ann an America mu dheas, ann an tir Mhecs- 
ico, a dh' èirich suas ann am meadhon dùthcha 'bha 
cho còmhnard, rèidh ri Rif Thirithe, agus a bhòc 
suas mar gu-m faiceadh tu builgein air uachdar poit 
chabhruich, gus an d' f hàs am builgean so 'n a bheinn, 
sè-ceud-deug troidh air àirde os ceann a' chòmh- 
naird, agus an sin rinn i bristeadh a mach 'n a las- 
raichean. Spùt i 'mach stuth loisgeach a lom-sgrios 
an dùthaich a bu tarbhaicbe 'tha air aghaidh an 
t-saoghail. Thachair so anns a' bliadhna 1759, 's 
e sin ceithir-bliadhna-deug 'an dèigh bliadhna 
Thèarlaich. Tha fear-turuis cho measail 's a sgriobh 
leabhar riamh, Humboldt, ag innseadh dhuinn gu-n 
robh esan aig bun na beinne so fichead bliadhna 'n 
dèigh dh'i èiridh suas, agus gu-m fac' e aon tuil a 
thàinig a nios mar a chi sinngaineamh aig bun sgriod- 
ain, a bha ceithir mil' air fad, agus sè ceud troidh 
air doimhneachd. Bha am meall so teth, fichead 
bliadhna 'n dèigh dha ruith a mach; cha robh àit' 
anns an cladhaicheadh e toll nach faodadh e maide 
'losgadh agus teine 'fhadadh. 

Bhrùchd a' bheinn so a mach o cheann fichead 
bliadhna, aig àm crith-thalmhainn mhòir a tharruing 



168 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



frasan de luaithre air baile mòr a tha dlùth do dhà 
cheud mile o'n àite, a bha sè òirlich an 'tiughad air 
na sràidibh. 

Each. — Tha sibh a' cur iongantais mhòir orm ; 
ach leigibh dhomli 'fheòraich an ann a mhàin air 
tìr-mòr a tha na beannta loisgeach sin ; am bheil 
cunntas gu-n d' èirich a h-aon diubh riamh suas à 
meadhon a' chimin ? oir, ged nach 'eil mi idir 'g a' 
chreidsinn, tha mi cinnteach gu-n cuala mi iomradh 
air a' leithid so, 

Cuaie. — -Tha cunntas eagnaidh, firinneach againn 
air a' leithid sin ; 's minic a dh' innis maraichean 
gu-m fac' iad snmid no toit dhorcha ag èiridh as a' 
chuan ; gu-m fac' iad an fhairge, mar gu-m b' ann 
air ghoil, mar a chithear Coire-Blireacain 'an tois- 
each lionaidh le sruth reothairt, a<nis gu-n cual iad 
toinn uamhasach : agus is minic a thàinis: frasan de 
luaithre dhorcha orra air druim a' chuain mhòir agns 
gnu fhios cia as a bha so a' tighinn ; agus tha 
iomadh cunntas againn air sgeirean a dh' èirich suas 
ann an àiteachan far nach robh a h-aon, bliadlma no 
dhà roimhe sin ; agus mar so cho-aontaich daoine 
fòghluimte ann an smaointeachadh gu-n do thogadh 
an fhairge, 'n toiseach suas le teine o'n iochdar, agus 
gur ann mar sin a rinneadh na sgeirean agus na 
creagan sin : ach a nis cha-n 'eil teagamh air bith 
's a' chilis. Gun labhairt mu mhòran de dh'eileanan 
beaga mu'n cuairt air Iceland, agus air àiteachan eile 
a dh' èirich suas anns an dòigh so, tha cunntas mion 
againn air Eilean a' Ghreumaich, anns a' Mhuir- 
eadar-thirich {Mediterranemt), a dh' èirich suas as a' 
chuan mu ochd bliadlma deug o'n àm so, dlùth air 
Sicily. Bha an fhairge ceud aitheamh air doirnh- 
neachd 's an àit' as an d' èirich an t-eilean so. 
Thachair do mharaich' ainmeil, an ridire Pulteny 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



169 



Malcolm, Breatunnach, a bhi 'seòladh thar an àite so 
agus mhothaich e mar gu-m buaileadh a long air 
oitir, agus chriothnaick i o cheann gu ceann. Thuig 
e gur crith-thalmhainn a bh' ann. Mios an dèigh 
so, bha maraich' eile 'seòladh seachad air an àite 
cheudna ; chunnaic e steall-uisge ag eiridh 'n a 
cuartaig mu thri fichead troidh air àirde, agus ann 
am meudachd, mu ochd ceud slat mu 'n cuairt, ag 
eiridh o'n fhairge, agus 'n a dhèigh sin, toit no 
deathach, cosmhuil ri death ach soitheach-smùide 'n 
uair a stadas i, a dhirich ochd-ceud-deug troidh a 
suas arms na speuraibh. Fhuaradh 'n a dhèigh so 
eilean 's an àite, dusan troidh os ceann muir-làin, 
sloe 'n a mhullach as an robh teine 'g eiridh le 
toit uamhasaich. Bha 'n cuan, astar mòr mu thim- 
chioll an àite, air ghoil, agus air a chòmhdachadh le 
luaithre ghil agus le h-iasg marbh. Fad mios bha 'n 
t-eilean so a' tilgeadh os a cheann, ach stad e ; agus 
'n uair a b' urrainn daoine dol air tir air, bha e os 
ceann ceithir fichead troidh air àirde, agus dlùth do 
mhile mu 'n cuairt. Dh' fhàs e 'n a dhèigh sin dà 
cheud troidh air àirde agus tri mile air chuairt. 
'N a dhèigh sin a rithist, bha e air a chaitheadh 's 
air itheadh air falbh le luasgadh na fairge gus nach 
robh e ach leth-mhile mu'n cuairt, agus còig fichead 
'us seachd troidhean air àirde. Bha e 'fàs na bu 
lugha o bhliadhna gu bliadhna, gus mu dheireadh 
an d' èirich crith-fhairge uamhasach, agus fnaim 
choimheach, agus thuit e gu tur as an t-sealladh ; 
agus tha deich-aitheamh-fhichead uisge 'nis os ceann 
na beinne 'bha ochd ceud troidh air àirde. 

Dh' fhaodainn iomadh cunntas de 'n t-seòrsa 
cheudna 'thoirt duit, ach fòghnaidh na chuala tu 
chum a leigeadh 'fhaicinn duit gu-m bheil beanntan 
teinteach ag eiridh o mheadhon a' ehuain. Tha 



170 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



na ceudan eilean cle 'n t-seòrsa air feadh an t-saogh- 
ail. 

Each. — Ma ta, le'r cead, thug sibh mòran fiosrach- 
aidh dhomh ; ach shaoilinn, o'na chaidh a labhairt, 
gu-m bheil teis-meadhoin an t-saogliail 'n a aon teine 
mòr, a tha mar so, a' bristeadh a mach o àm gu 
h-àm anns na simileirean sin bràighe nam beann, a 
tha 'brùchdadh a mach teine 's deathaich agus stuth 
leaghta, mar a dh' innis sibh. 

Cuair. — Tha thu ceart : cha-n 'eil teagamh 's a' 
chùis sin. Tha meadhon an t-saoghail 'n a aona 
ghriosaich, na's teotha na thogadh riamh aim am 
fuirneis le daoine. Tha 'n teas so cho anabarrach 
ann an cumhachd 's gu-m bheil e 'bristeadh a suas 
troimh na leapannan a tha os a cheann, le boile cho 
eagalach. Cha-n e 'mhàin gu-m bheil stuth goileach, 
no clachan leaghta ris an canar 's a Bheurla, lava 
ag èiridh suas o mheadhon na talmhainn ach tha uisge 
goileach 'an cuid a dh' àiteachan, a tha 'n a thob- 
raichean cho cumhachdach, agus ag èiridh suas le 
boile agus neart cho mòr 's gu-m bheil iad a' ruigh- 
eachd àirde choimheach anns na speuraibh. Bheir 
mi dhuit cunntas air cuid de na tobraichean iongant- 
ach sin. Tha ann an eilean Iceland, no mar their- 
eamaid 's a' Ghàelic, eilean na h-eighe, far am bheil 
a' bheinn mhòr loisgeach air an robh mi 'labhairt, 
ceud tobar de 'n t-seòrsa so ann an astar aona mhile. 
Cluinnear fuaim nan tobraichean uisge ghoilich so 
gu h-iosal fo'n talamh, mar fhuaim tàirneanaich ; — 
bristidh iad sin a mach le boile cho coimheach 's 
gnr duilich seasamh mar astar mòr dhoibh leis an 
stairirich. Tha aon tobar de 'n t-seòrsa so 's an 
eilean sin a tha farsuingeachd a bheòil tri fichead 
troidh thairis. Faodar air uairibh amharc sios do 
'n tobar so, agus chithear coltas coire mhòir làn 



CAKAID NAN GAIDHEAL. 



171 



uisge, agus e air gboil le boile eagalacli. Clio luath 
's a chluinnear an tàirneanacb gu h-iosal 'an iochdar 
an tobair, 's mitbicb teicheadb. Ged robh càbblacb 
Shasuinn a' losgadh an gunnacba-mòra air an aon 
àm, cba bbiodb acb faoineis ann an coimeas ris an 
stairiricb a ni 'n tobar so 'n uair a tbòisicbeas e air 
cur thairis ; agus an sin èiridb an t-uisge suas 'n a 
aon steall, sè ficbead troidb, cbo direacb ri saigbead 
anus na speuraibb, agus 'n uair a sguireas an t-uisge 
'dh' èiridb, tòisicbidb an sin an deatbacb gbeal, mar 
nibile soitbeacb-sinùid' air feasgar ciùin, a' leigeil 
as na toite. Ma tbilgear clacban a sios : s an tobar 
'n uair tba e 'n a tbàmb, grad tbòisicbidb an stairiricb 
agus an tàirneanach ; g;oilidb e suas, a°:us tilaridh 
cumbacbd an uisge na clacban ceudan troidb direach 
os a cheann arms na speuraibh : acb cha mbair an 
steall os ceann seacbd, no deicb mionaidean air an 
aon àm. 

Each. — Mo mhile tains;! 's beag fbios a tb' 
againn air diombaireacbd oibre an Fbreasdail ! 
Cba-n fhèarr sinn na leanaban. Acb an urrainn 
duibb innseadb dbomb cia mar tba 'n t-uisge sin gu 
b-iosal air a cbur gu s;oil ? ao;us ciod a tba 'toirt air 
èiridb suas 'n a aon steall mar tba sibh ag ràdb ? 

Cuaie. — Ma ta, 'Eacbainn, 's usa gu mòr a thuig- 
sinn na a cbur 'an cainnt. Tba tbu eòlach air piob- 
tbombaca. 

Each. — 'S mi 'tba : tba mo pbluic cbo eòlacb oirre 
's a tba 'pboit air an ladar. 

Cuair. — Gabb tbusa, ma ta, piob tbombaca, a 
b-aon de 'n fbeadbainn a's fbaide 's urrainn dbuit 
fbaotainn ; cuir lorg na pioba 's a' gbealbban gus 
am bi i dearg tbetb ; lion an sin cuacb na pioba le 
b-uisge, agus feucb leigeadb leis an uisge dol a macb 
gu b-atbaiseacb troi'n fbeadan, sios troi' luirg na 



172 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



pìoba, agus chì thu gu-n tèid e mach direach mar a 
mliinich mi na tobraichean goileach, steall an dèigh 
still, le toirm. Air tùs cha tig a' bheag a mach ach 
deathach gheal, an sin spùt de dh'uisge goileach ; 
an sin, mar tha cuach na pìoba 'fàs fionnar, thig an 
t-uisge 'mach air a shocair. Mar sin tha 'n t-uisge 
'tha gu h-iosal 'an com na talmhainn a' ruigheachd 
nam feadan loisgeach sin, agus tha e 'tighinn a 
mach, steall 'an.dèigh still, mar a chi thu 'thachras 
's a' phiob thombaca, ma dh' fheuchas tu i. 

Each. — An t-urram dhuibh ! 's mi dh' fheuchas. 
Acli innsibh so dhomh : tha e 'n a chulaidh-iongan- 
tais learn 'n uair tha na beannta mora sin a' sgeith 
a mach am mionaich o linn gu linn, nach 'eil iad a' 
tuiteam sios, mar a ni aodroman, 'n uair a bheirear 
a' chuid a's mò de 'n stuth a tha 's a' bholg as. 

Cuair. — Tha thu ceart ; tha sin a' tachairt, agus 
thachair e bho cheann ghoirid do dh'aon de na 
beanntan a's ainmeile air an t-saoghal, Beinn Ararat 
air an do stad àirc Noah : thuit i 'stigh, agus dh'- 
islich a' bheinn iomadh ceud troidh ; chailleadh 
anabarr sluaigh a 'bha 'chòmhnuidh dlùth dh'i, agus 
thugadh sgrios cianail air luchd-àiteachaidh nan 
gleann m' a timchioll ; ach 's èigin duinn stad an 
diugh ; ma chaomhnar sinn bithidh seanachas againn 
'n a dhèigh so mu thimchioll nan crithean-talmhainn 
air am bheil sinn a' faotainn cunntais agus a tha 'nis 
a' teachd dliith dhuinn, oir thachair a h-aon diubh o 
cheann ùine ghoirid ann an sgireachd Cliomrie ann 
an siorramachd Pheairt. 

Each. — Soirbheachadh leis a 7 Chuairtear an latha 
chi 's nach fhaic ! Cia taingeil bu choir dhuinn a 
bhi nach 'eil 's nach robh riamh beanntan loisgeach 
's an eilein shona so, Breatunn mòr, no idir ann an 
Albainn, ged nach b? 1 mhisde-mid tobar beag, goil- 



CARA1D NAN GAIDHEAL. 



173 



each an sud 's an so aim an Tirithe, gu nigheadair- 
eachd 's gach goireas eile. 

Cuair. — Cha-n 'eil ùin' agam an diugh, no dh'- 
fhaodainn a leigeadh ris gu-n robh beanntan teint- 
each, agus mòran diubh, anns na dùthchannan so, 
agus eileanan a dh' èirich as an fhairge, agus a chuir 
stuth loisgeach 'an uachdar, mar tha Ealasaid-a'- 
Chuain, no eilean seunta Staffa, agus cuid de dh'- 
eileanan Threisinnis. 

Each. — Staffa! 'n e m' eilean àillidh fhèin'? An 
saoil sibh an robh Staffa uair air bith ri theine ? 

Cuair. — Cha labhair mi diog uime sin an diugh, 
ged tha mòran agam r'a ràdh mu 'dhèidhinn. Slàn 
leat, 'Eachainn. 

Each. — Gabhaibh mo leth-sgeul — aon fhocal : an 
saoil sibhse 'm bi cogadh ann eadar Breatunn agus 
an Fhraing? Bha forghais mhòr air gamhnaibh 
firionn 's air daimh air feadh na Gràidhealtachd : cha 
deanadh rongan beag cogaidh dad coire do'n Grhàidh- 
ealtachd. 

Cuair. — Cha-n 'eil dùil agam gu-m bi air an àm 
so cogadh air bith eadar sinne 's an Fhraing ; tha 
righ na Frainge air son sith, agus chuir e air falbh 
a luchd-comhairle 'bha 'g a bhrosnachadh gu cogadh. 
Rinn na Frangaich mòran bòilich agus maoidheidh ; 
ach cha-n 'eil dùil agam gu-m bheil fior thogradh 
gu cath orra air an àm. 'S e mo dhòchas nach 'eil. 

Each. — Ma ta 's i sin mo bharail fhèin mu 
dhèidhinn nam Frangach, anabarr spag-a-da-gliog 
'us bòilich: gu cead duibhse ma 's e'n coileach Frang- 
ach a tha aig tigh an eilein, cò ach esan? Ma dh'- 
amhairceas cearc no tunnag air coileach no dràchd, 
grad lasaidh e le feirg, èiridh gach it' air a dhruim, 
sgaoilidh e 'mach 'earball mòr, leathann, togaidh e 
a spògan fada caola, fàsaidh a sprogan cho dearg ri 



174 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



sgàrlaid, cluinnear a ghlugail letli-mhil' air astar : cò 
ach esan ? a' spaisdeireachd cho mòr-chuiseach, le 
''earball ri grèin, cho stràiceil 's ged bu leis fhèin am 
baile. Ach coma cò dhiubh, cha luaithe shineas 
an dràchd fhèin a cheann ris na ghrad theicheas e, 
an dara cas a' ruith, thairis air a' chois eile, 'earball 
paisgte, gun ghugail as a bheul, a chirean glas-neul- 
ach le h-eagal, gus am faigh an trusdar fasgadh na 
cruaiche mòine 'measg nan cearc. Tha dùil again 
gur ann mar so a tha na Frangaich uile. 

Cuaie. — Tog a d' amaideachd, 'Eachainn. Slàn 
leat. 



focal 'S an dealachadh. 

Bha cuid de mhinisteirean ann an Canada Uachdarach air an robh 
sinn eòlach aon uair : 's iongantach leinn nach 'eil iad a' sgiiobhadh d' 
ar n-ionnsuidh. 

Fhuair sinn an litir thioram, chrosda, 'chuir " Domhnull a' Phinn " à 
Lochabar d' ar n-ionnsuidh. B'e sin am peann sgaiteach, peann 
Dhòmhnuill — na'm biodh a chumhachd a rèir a thoile ! Nach modli- 
ail iriosal, cuideachd, an t-ainm a ghabh e dha fhèin, " Domhnull a' 
phinn !" a' ciallachadh gun teagamh gur ann da-san a bhuineas am 
peann os ceann gach Dòmhnuill eile 'tha beò ! An cuala " Domhnull" 
riamh an rann so ? 

A mhio a' bhodachain lachduinn, 
bhun Lochabar nan craobh ; 
Cleas a' chait a dh' 61 an t-uachdar, 
Theid a' chluas 'thoirt dbìot o 'n mhaoil. 

'S i 'choire th' aig an òganach spailpeil so do 'n Chuairtear, gu-m bheil 
sinn a cur tuilleadh 's a' chòir de dh'fhocail Bheurla 'n ar duilleagan, 
gu-m bu chòir dhuinn ainmeannan àiteachan agus dhaoine 'thoirt ann 
an Gàelic. Am burraidh ! Am b' àill leis 'n uair 'tha sinn a labh- 
airt mu'n duine ainmeil sin, Uilleam Pitt, a ràdh, Uilleam an t-sluic ? 
— no Tèarlach Fox. gu-n abramaid Tèarlach Sionnach ? — 'an àite 
Robert Peel gu-n abramaid Bob nan Rùsg t — agus 'an àite Fox Maule 
gu-n abramaid An Sionnach Maol ? Faodaidh peann geur a bhi aig 
Domhnull Abrach, ach tha e fhèin anabarrach maol. 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



175 



Na gabhadh ar càirdean gu h-olc ged cbuireamaid 'n an cuirnbne 
gu-n robh mòran againn r'a phàigbeadb air a' Bbealltuinn air son paip- 
eir agus cost eile de dh'iomadh seòrsa. Mur cuir iad pris a' Chuair- 
teir a mach cba'n urrainnear a cbumail suas : — mur cumar an t-uisg' 
air a' mbuileann, stadaidb an clabar. 

Tba luchd-ullachaidh a' Cbuairteir air dol imricb do'n bhùth, 24 
Glassford Street, goirid o'n Phost-thigh ùr; — acb tha sinn ag 
iarraidb maitheanais air "Dòmbnull a' pbinn " air son an ainm 
Bheurla so — gun teagamh b'fbèarr leis-san sinn a ràdb, Srdid na 
h-atha-gloine. 



COMHRADH 

EADAE CUAIRTEAR NAN GLEANN AGUS EACHANN 
TIEISDEACH. 

CUAIRTEAR.— Gu-m meal thu do bhiorraid/Each- 
ainn ! 

Eachann. — 'Ni 'n ad, le'r cead? an sgùlag gun 
sgoinn, 's mi tha seachd sgith dh'i — an t-aon chòmh- 
dach-cinn a's miosa chaidh riamh air duine, cha-n 
urrainn mi mo cheann a leagail air leabaidh no air 
uirigh, air torn no rèidhlean Ieatha. Cha b' ionann 
's a' bhoineid ghorm — cho blàth, sheasgair, chean- 
alta mu m' cheann 's ged bu churrachd-oidhche 'bh' 
innte ; dh' fhaodadh duine a pasgadh fodha no r'a 
thaobh, seach a bhi 'g altrum na biorraid so mar 
naoidhean air glùn duine anns gach àite 'n suidh 
e. Tubaist oirre ! nach fhaic sibh an comharadh a 
dh' fhàg i air mo bhathais, mar gu-m biodh mo 
cheann air a chearcall uachdarach a thilgeadh ; ach 
nach e so an latha gaillionnach, gailbheach ? Ubh, 
ubh ! 's e 'n cur 's an cathadh e — 's fhad o'n a 
chunnaic mi a leithid air là Fheill -Bride. 

Cuair. — Tha sin nàdurra, 'Eachainn, an sneachda 
geal 'an àm dùdlachd a' gheamhraidh. 



176 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



Each. — Tha 'n geamhradh seachad; ach sneachda 
geal ! 'eudail 's a gliràidh, cha b' ann 's a' bhaile- 
mhòr a chìte e — ach an sneachd'odhar, lachdunn;agus 
cha-n aithne dhomh ni a's gràinde na sneachda salach. 
Cha b' ionann 's mo shneachda glan, cho àillidh gheal 
ri ite na faoilinn, a' boillsgeadh 's a' dèarrsadh ri 
gathaibh na grèine, mar gu-m biodh cur 'us cathadh 
ann de na daoimeanan, no de'n chriostal a bu loin- 
nearaiche. 's a bu cheutaiche. 

Cuair — Ro inhaith, 'Eachainn ! Cha b' urrainn 
Donnachadh Ban nan òran labhairt na b' fhèarr — 
ach ge dona sneachda 's a' bhaile mhòr is seachd 
uairean na's mios' e 's a' Ghàidhealtachd. Tha 
Ghàidhealtachd maith na's leòir fhad 's a dh'- 
f huireas a' Chathag innte ; ach an latha dh'- 
fhàgas ise i 's e 'm baile-mòr a's fhèarr. 

Each. — A' Chuthag ! An òinseach bhochd ; gu 
dearbh ma's ann uaipe-se tha sibh a' dol a tharruing 
'ur gliocas 's mithich an Cuairtear a chur 'an làimh 
eile. A' Chuthao-, an trusdar ! nach do shuidh riamh 
leth-uair an uaireadair air an aon torn. 

Cuair. — Ma ta, 'Eachainn, 's coma leam fhèin a' 
Ghaidhealtachd 'an àm a' gheamhraidh ; 's fuar, mi- 
thaitneach i 'n àm gaillinn shneachda mar tha ann 
an diugh f hem — air am folach o'n t-saoghal mhòr ; 
air an tachdadh le toit — gun sùgradh, gun mheadh- 
ail — a' bhean, mo thruaighe! a' sniomh air a' cbuibhil 
le crònan brònach — an duine a' miananaich, 's a' 
casadaich, 's a' tachas a' chinn — na pàisdean a' 
trusadh bhioran — an t-uircean a' sgreadail — an 
gamhainn caisionn a' geumnaich aig ceann an tighe 
— na leanaban, an cù, 's an cat a' strì cò a's dlùithe 
gheibh do'n ghealbhan, 's b' e sin an droch theine — 
a' phoìt bhuntàta crochta thairis air leth an latha, 
gun uiread agus balg-sèididh, ach an gille bàn agus 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



177 



Seònaid 'g a shèideadh, agus pluic gach aon diubh 
mar phluic piobaire. Coma leam e ! 

Each. — Am bheil sibh rèidh? Air m' fliocal is 
sibh a leig ruith do 'r teangaidh ; cha-n ioghnadh 
leam ach sibhse — ach èisdibh rium, cha-n f haca mi 
riamh ann am baile-mòr, 's cha-n fhaic, àm cho subh- 
ach, shuilbhearra, chridheil, 's a chunnaic mi 's a' 
Ghàidhealtachd 'an àm gaillinn agus sneachda. Mo 
chreach ! is mise 'chunnaic sin — tha barrachd 
fearas-chuideachd, 'us sùgraidh, 'us eòlais, 'us 
caoimlmeis a' dol air aghaidh 's a' Ghàidhealtachd 
'an àm a' gheamhraidh na 'an àm a' chèitein 
fhèin. 

Cuair. — Fhalbh, f halbh ! 'Eachainn, tog dheth. 

Each. — Cha tog mi dheth — 's mi nach tog. Am 
na gaillinn ! sinn agaibh àm a' chridhealais — hùg air 
na sùisdean ! na sgalagan a' cur dhiubh — na cailean 
a' crathadh an fhodar 's a' deanamh nam boitean — 
na buachaillean le sioman connlaich mar chrios m' 
an timchioll, cuaille 'mòr bata 'n an làimh, eallach 
de sguaban beaga, tioram air an druim, an crodh 
seasg a' geumnaich 'n an dèigh 's iad 'g an saod- 
achadh gu fasgadh, na h-eich a' greasad dhachaidh, 
na mucan a' sgriachail le sop 'n an craos a ruith do 
'n chrò, na h-eòin bheaga, bhuidhe, bhòidheach, 
sgaoth air muin sgaoithe 'g itealaich mu na dorsan, 
's na balachain le ridil 's le gaoisnean ag iarraiclh an 
ribeadh. 'S ann an sin a tha 'm fire, faire ! 'h-uile 
aon 'n a chabhaig 's am feasgar a' tighinn. Ach 
ciod so a thachair? Na balachain 'n an ruith 's iad 
a sgàineadh le gàireachdach — Alastair mòr an dèigh 
dol fodha ann an cuithe shneachda, 's iad 'g a shlaod- 
adh as, agus gach madadh 's a' bhaile 's an tathunn- 
aich timchioll air. Ach cò eile 'chi sinn a' tighinn 
le 'abhagan beaga 'n a dhèigh, a' feadaireachd 's a' 

z 



178 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



gearradh leum ? Ailein nan òran ! Faic mar tha 
'n òigridh 'g a fhàilteachadh — cò 'dhiùltadh dha 
cuid na h-oidhche? — 'S an uair a thigeadh an 
t-anmoch b' iad sin a' chòisridh chridheil,shunndach ! 
Cha b' e 'n crùban bochd mar a th' agaibh 'an so 'am 
ruullach tighe — Eirionnaich 's an dara ceann, 's 
fiabhrus 's a' cheann eile. Agus b' e sin an geal- 
bhan cridheil — na caorain chruadha, thioram o 
chùil na mòine — na maidean caoin' a' spreadhadh 
gu cridheil — a' ghreideal air an t-slabhraidh — na 
breacagan eòrna 'g am fuine le farum sùrdail — 
crùisgein 'an sud 's 'an so — am buachaille mòr a' 
cur chearcall air a' chuaich bhleodhain — an sgalag 
a' deauamh sgùlaig — am buachaille beag a' deanamh 
camain — na cuibhlean a' falbh le srann f honnmhor 
— Ailein nan òran a' cur dheth — a' phoit chabhrach a 
plubartaich air an teine. Na cluinneam sibh a' 
ruith sìos na Gàidhealtachd. A righ ! cha b' ionann 's 
am baile-mòr, a tha maith na's leòir f had 's a sheasas 
an t-slàinte agus comas cosnaidh ; ach an latha dh'- 
f halbhas sin, tha 'n t-uisge air a thoirt o'n mhuileann, 
's cha bhi bleith no rath. ! gleadhraich a' bhaile- 
mhòir so, agus toit a' bhaile-mhòir so, agus a' 
chabhag — a h-uile aon 'n a ruith 's 'n a dheann- 
ruith, mar gu-m biodh iad uile air tòir bean- 
ghlùine! Ach innsibh dhomh ciod a tha 'dol air 
aghart a thaobh imrich do dh' America. 

Cuaie. — Tha anabarr dhaoine 'dol thairis do 
Chanada, 's do chèarnan eile ann an America mu 
Thuath, air am bonn fhèin; 's cha-n eagal doibh 
ma ghleidheas iad an slàinte. Tha iadsan a chaidh 
thairis a' deanamh gu gasda ; ach cha-n 'eil an naidh- 
eachd à Australia cho maith 's a bu mhiann learn. 

Each. — 'S mi tha 'g a chreidsinn. Cha do theò 
mo chridhe riamh ris an àite sin f hèin. Bha tuill- 



CARAID NAN GA1DHEAL. 



179 



eadh 's a' choir air a ràdh as a leth. Cha b' ufrainn 
dhoibh-san a bha 'dol aim soirblieaclidh — a h-uile 
fear nach deanadh gu maith aig an tigh — gach sleom- 
air air nach robh rath 'n a dhùthaich f hèin, a b' urrainn 
fead a dheanamh. Cò ach esan ! Ar leis gu-n 
robh Australia air a chruthachadh air a shon-san. 
Feadhainn nach do chuir boinne falluis diubh riamh 
'n an dìitnaich f hèin, mur d'rinn iad e a' dannsadh 's a 
camanachd — spagluinnich amaideach nach crathadh 
ultach feòir ris a' ghrèin gun làimhnean leathraich 
orra. Ach coma cò dhiubh, tha iad ag ràdh riumsa 
gu-n d' thàinig an spagluinneachd so gu làr — gu-m 
faicear leth-dusan de na fleasgaich sin 'n an suidhe 
taobh an tuim, le aon spàin eatorra — a' cadal 's a' 
phreas, gun dad ach craicionn coin thairis orra — 's 
a' falbh cas-ruisgte air feadh nam monaidhean mora. 
Cha b' urrainn na b' f hèarr tachairt. Australia ! 
tir an àigh, anns am beireadh, ma's fior, caora leth- 
dusan uan 's a' bhliadhna, agus anns an tilgeadh i a 
rùsg 'an ceann gach ràithe. Cha-n 'eil fhios again 
nach cuala mi gu-m biodh uain aig na muilt f hèin 
ann ! Ciod an naidheachd a tha as ? 

Cuaie. — Tha gu-n do bhrist luchd an fhortain 
mhòir — gu-m bheil na caoraich a chost a dhà 's a 
trì 'phuinnd Shasunnach 'n uair chaidh an ceannach, 
a nis air chrùn ! Ach thig e uaith so f hathast. 

Each. — Air m' f'hocal, 's e so an t-àm do luchd 
an airgid dol a nunn, 'n uair 'tha 'n sprèidh cho saor. 
Ach na-n leigeadh daoine an spagluinn dhiubh aig 
an tigh, agus an làmh a chur ris gach ni a thig 's an 
rathad, mar is eigin doibh a dheanamh an sud, cha 
b' eagal nach fhaigheadh iad air an aghart 's an 
dùthaich so f hèin, gun dol thairis ; oir is fhada o na 
chuala mi gu-m bheil " adhaircean fada air crodh 
caillte;" agus mar an ceudna, "am fear a bhios 



180 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



gòrach 's a' bhaile bhos, gu-m bi e gòracli 's a' bhaile 
ud thall." 

Cuair. — 'Eacliainn, am faca tu an simileir mòr a 
tha shuas bràigh' a' bhaile, a tha sè ceud troidh na's 
àirde na amar oa h-aiblme, agus còig ceud gu leth 
o'n ghrunnd? 

Each. — 'S mi 'chunnaic, 's b'e sin an simileir mòr 
da rireadh. Tha e cho àrd ri tigh anns am biodh 
tri fichead lobhta, no, mar a their iad 's a' Bheurla 
story. Cha chreid iad mi aim an Tirithe. Cha-n 
'eil ach dà chlàrach, no story, ann an tigh a' Bhàillidh, 
agus a dhà gu leth ann an tigh a' mhinisteir ; agus 
a' bhèist shimileir so tri fichead story, agus deich 
troidhean air àird' anns gach aon diubh ! 

Cuaie. — An deach' thu suas gu 'mhullach? 

Each. — 'N e mise ! Cha deach aidh 's cha tèid ; 
ach chunnaic mi 'ur càirdean Eòghan Og agus Rob 
Buadh a' dol suas leis a' chlachair mhòr, Mac-an-t- 
saoir, ann an creathaill iaruiun, mar gu-m biodh iad 
gu bhi air an crochadh. 'N uair a thill na gillean, 
cò achiadsan ! — achearta cho bòsdail, moiteil, 's ged 
a bhiodh iad air tilleadh o'n dinneir a ghabhail le 
bodach na gealaich ! " Saoil thu, 'Eachainn," ars' 
iadsan, " nach d'òl sinne gloine uisge-bheatha sè 
ceud troidh os ceann an t-saoghail so!" " 'S ann 
aeraibh.," arsa mise " tha 'ohulaidh-bhòsd. Gun 
teagamh ssriobhar so air 'ur lie 'an dèigh 'ur bàis, 
mar chuimhneachan air 'ur gaisgealachd ! " Na 
bumalairean ! bha mise air mullach Beinn-Nibheis, 
ceithir mile troidh air àirde. Cruach an àigh ! 's 
cha b' e simileir inòr an t-salacbair, a bhios 'an latha 
no dhà a' sgeith 's a brùchdadh a mach sùith 'us 
gràinealachd a thachdadh Criosduidhean ! Ach cha 
do chuir e iongantas air bith orm na firionnaich a 
dhol suas; ach ladies! le 'n cinn ghogaideach — 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



181 



— iadsan a' direadh 's a' chreathaill iaruinn a dh' 
am hare an t-saoghail ! 'S mi nach pòsadh a h-aon 
diubh. Mo nàire ! bu choir do mhnathan a bin 
banail, màlda. Chunnaic mi Màiri mhòr nighean 
Eachainn a' streap 'suas gu bàrr croinn ann an 
Sgairinnis aon uair, 's cha do bhlàthaich mo chridhe 
riamh tuilleadh rithe. Ach 's èigin domh falbh. 
Mòran taing dhuibh air son 'ur deadh sheanachais. 
Slàn leibh ! 



FOCAL 'S AN DEALACHADII 

Fhuair sinn an litir cheanalta a chuir ar caraid an " t-Eilthireach," 
o Iar abhuinn Pliictou d'ar n-ionnsuidh. Bha i tuilleadh 's anmoch 
air son na h-Aireimh so, ach chithear an " Seanna Bhiobull Teaghlaich" 
's an ath Chuairtear. Kinn sinn mar a dh'iarr e. Seachd mile taing 
dha! 

Fhuair sinn litir " a' Phiobaire." Cha robh dos na piob' an òrdugh, 
air neo cha robh gaoth 'n a mhàla, 'n uair a sheinn e 'phort. Cha-n 
urrainn duinn àite 'thoirt da. Tha sinn fada 'n comain a Phiobaire, 
ach cha faitneadh a phuirt idir ri luchd-lenghaidh a' Chuairteir. Cha-n 
'eil teagamh againn nach e 'mhiann 's a dhùrachd cuideachadh leinn ; 
ach, da rireadh, cha fhreagair na chuir e 'mach. 

'S maith a sgriobhas " Cailleach-nan-Cearc " — 's ann aice fhèin, an 
t-seana bhean, a tha 'n deadh làmh-sgrìobhaidh ; ach tha an cunntas a 
tha i 'toirt, mu'n dòigh air am bheil iad a' toirt a mach eun 's an Eiphit, 
ann anseòmraichean, le teas, tuilleadh 'us fada. Cò 's urrainn an leithid 
sin de thighean a thogail ? Cuireadh a' Chailleach uibhean fòipe f hèin, 
agus 'n uair a thig an gur òg, leigeadh i fios duinn, agus cluinnidh sè- 
rioghachdan-deug an t-saoghail e. Mur 'eil sinn meallta, phòs a' 
Chailleach o cheann ghoirid ; agus cha bhodach no fleasgach, ach caileag 
laghach, bhòidheach, òg. Soirbheachadh leo ! 

Fhuair sinn litir a' feòraich "Co iad na h-Odd Fellows!" Tha 
daoine neònaeh a tha fior chumanta 's an t-saoghal, agus fior lionmhor, 
a thig mile air astar a chur dragh' air feadhainn eile, ach nach rachadh 
fad an coise 'dheanamh sochair dhoibh— daoine aig am bheil barrachd 
tlachd ann an cùl-chàineadh, no ann am moladh. 

Cha-n e aon de Chlèir Mhuile a sgriobh am paipeir air am bheil 
Pàra Beag a' gearan. Cha do sgriobh aon de 'n Chlèir cheudna focal 
air son a' Chuairteir riamh. Tha iad a' brath tòiseachadh. 



182 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



Fhuair sinn an litir a chuir The Friend of the People (Caraid an 
t-Sluaigh), d'ar n-ionnsuidh. Mo thruaighe na daoine 'tha 'n earbsa 
r'a chàirdeas-san ! " Tha mise," ars' esan, " a' faire thairis air 
sochairean an t-sluaigh." Hùgò! hùgò ! bò-bò-bò! b'e sin faire a' 
chlamhain air na cearcan — a' seasamh 'n a dhorus fosgailte ; mar tha 
'n damhan-alluidh a' faire nan cuileag — a' sgaoileadh a lin a chum 
an glacadh. " Ma chuireas tusa, a Chuairteir," ars' esan, " a mach aon 
fhocal mu dhèidhinn na Pàrlamaid ùir, agus ma dh'fheuchas tu do 
bharail innseadh do na Gàidheil, cha chur mi mo shùil tuilleadh air a' 
Chuairtear." Nacbcuir ? Do shùil ghlogach, reasgach, cuir a'd' phòc 
i ma thogras tu — no ann an àit eile 'thogras tu." " Cha leig mi," ars' 
esan, " an Cuairtear gu dilinn a stigh air mo dhorus, ma dh'fhosglas e 
'bheul mu na nithean so." Nach leig? 'S tu ni sin — 's coma cò e — 
dubh, no geal, no grìsionn — òg no sean — firionn no boirionn, — aon uair 
a thogras iad — moch, anmoch, no air a' mheadhon-oidhche — Di-luain 
no Di-sathuirne — seadh, no Di-dòmhnaich, ma thig iad le sè sgillean 
'n an làimh; agus cò 'ni gàire cho modhail riut? Slàn le " Caraid an 
t-Sluaigh!" Leughadh e 'n còmhradh a tha 's an Aireamh so, agus 
cnàmhadh e 'chir thairis air. 



COMHRADH 

EADAR EACHANN TIEISDEACH AGUS CUAIRTEAR NAN 
GLEANN. 

EACHANN. — Mo bhannagair a' Chuairteir rùnach. 
Cuairtear. — Fàilt' air Eachann ! Chaidk a' 
bhannag à fasan, ach 's e 'dhùrachd bliadhna mhaith 
ùr do dh'Eachann Tirisdeach, agus mòran diubh. 

Each. — Chi mi gur e dùrachd na teanga bannag 
Nollaig a' bhaile-mhòir, ach b'fhèarr learn deadh 
dhùrachd a' Chuairteir no bannag a bu daoire pris. 

Cuair. — Tha mi a'd' chomain, 'Eachainn. 'S e- 
'dhùrachd dhuit iomadh bhliadhn' ùr, ma bhios sin air 
son do mhaith fhèin. Gu-m bu fada beò thu air 
cùl an fhalmadair, ann a'd' smack tapaidh ! 

Each. — Mar sin duibhse — gu-m bu fada slàn, 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



183 



fallain sibh air cùl 'ur pinn 'n 'ur seòmar seasgair ! 
Ach an cuala sibh mu'n smack ur? 

Cuair. — Co nach cuala m'a dèidhinn, 's mu'n 
turus-cuain 's an deuchainn a bha eadar thu f'hèin 
's an sgiobair a's ainmeile 's na ceàrnaibh sin, eadar 
Tirithe 's Tobarmhoire ? Cha-n e Eòghan a' Bhaile 
idir a tba 'm bheachd, ged is ainmeil e. 

Each. — Tha mi 'tuigsinn ; ach 's beag a shaoil 
mi gu-n cluinneadh sibhse na nithean sin. Air m' 
fhocal, rinn mi falach cuain air — thug mi an spòrs 
as na siùil gheala. 

Cuair. — Bu chomain sin, mur bhi gu-n do theab 
thu a snmideadh fodha. 

Each. — Cha mhise, ach e fhèin, le 'dhiorras a' 
cumail oirre. Acli thachair e gu maith — fhuair e gu 
tir. Tha cuid de dhaoine 's an t-saoghal nach misd' 
irisleachadh beag fhaotainn. 

Cuair. — Chuala mi, mar an ceudna, mar a thach- 
air 'an Sgàirinnis, 'an dèigh dol air tir. Am bheil 
sin fior, 'Eachainn? 

Each. — Sguiribh dheth. Tha beag r'a dheanamh 
aig an f headhainn a tha 'cur a mach gach baothaltais 
a tha 'tachairt 's a' Ghàidhealtachd — nach urrainn 
duine còir ceum a thoirt air 'ùrlar, no aobran a 
shiachadh, gun e 'bhi air a chur 'am print. Cha-n 
abair mi 'bheag, ach tha amharus agam. 

Cuair. — Cia mar a dh' fhàg thu Tirithe, 'Each- 
ainn ? Am bheil e air mhaireann, tir iosal an eòrna '? 

Each. — Tha e an sud mar a bha e riamh — 'n a 
dhùradan iosal, uaine, 'n a shuain air uchd a' chuain 
— gun suini de na sumainibh atmhor, uaibhreach, a 
tha o na chruthaicheadh an saoghal, a slachdaireachd 
air a chladaichibh, 's a' bagairt cur as da. 

Cuair. — Am bheil pailteas aig daoine bochd' am 
bliadhna ? 



184 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



Each. — Ma ta, tha, làn phailteas ; ach bithidh iad 
a' gearan 's a' talach : agus tha mi 'faicinn gu-m 
bheil sin 's a' bhaile-mhòr, gearan 'us talach, cho 
maith 's a tha againn-ne. Tha biadh againn, agus 
is mòr am beannachadh sin. 

Cuaie. — Am bheil deoch idir agaibh ? 

Each. — Air 'ur n-athais — tha beagan againn. 
Tha drùdhag againn, a' dol dachaidh air son na 
bliadhn' ùire. 

Cuaie. — 'S mi 'chreideas. Tha mu thimchioll 
dà-cheud-deug teaghlach ann an Tirithe, agus 'an 
ceann a chèile, costaidh iad leth-chrun a dh' fhàilt- 
eachadh na bliadhn' ìiire. 'S e sin ceud punncl 
Sasunnach, ann an aon seachduin. 

Each. — Cha-n abair mi gu-m bheil sibh fad 'am 
mearachd. Ach amhaircibh na's dlùithe — amhaircibh 
air Glascho, far nach tèid stad air òl, a latha no 'dh'- 
oidhche, Dòmhnach no Luan, o thoiseach gu deir- 
eadh na bliadhna ; far an suidh na mnathan, gun 
fhear 's a' chuideachd, ag òl. Ach sinne, ged a 
ghabhamaid dileag, 'an àm Nollaige, theagamh 
nach faic sinn deur tuilleadh fad ràithe — air ar 
tiormachadh suas, air seacadh, gus am bheil sinn a' 
tilgeadh nan cearcall. 

Cuair. — Cha-n 'eil fhios agam, 'Eachainn — eadar 
uisge-beatha, 'us thombaca, 'us Tea — siùcar, snaois- 
ean, 'us nithean eile 'dh'fhaodadh daoine deanamh 
as an aonais — nach 'eil uiread air a chaitheadh 's a' 
Ghàidhealtachd 's a tha dlùth d'a màl. Tha aobhar 
gearain da rìreadh aig na Gàidheil bhochda ; ach tha 
ana-caitheamh 'n am measg cuideachd. 

Each. — Cha-n 'eil mi 'g a àicheadh ; ach c'àit' 
am bheil iad 'g a fhòghlum? Cò as a tha na fasain 
ùra 'tighinn oirnn, a tha 'tarruing ana-caitheimh 'n 
an lorg? Nach ann as a' bhaile-mhòr fhèin? Tha 



CARAID NAN GAIDHEAL 



185 



Glascho a' milleadh na Gàidhealtachd — a' slaodadh 
leis gach ni air an dearg fiacail — a' cur faiteis 'us 
faoineis air an ais. Gach muc 'us uircean— gach ubh 
'us cnò — gach iasg 'us maorach, ma's e 'ra balg-losg- 
uinn fhèin — seadh, a h-uile ni a chi su.il, no 'bhlaiseas 
beul, air an cruinneachadh, 's air an cur air falbh ann 
am mùrlagan nan cailleacha Gallda, ! s a mach air 
soithichean na smùide ; agus 'n an àite, nithean a 
dh'fhaodamaid a sheachnadh — nithean air nach cuala 
ar n-athraichean iomradh — Tea, Tea, 'us smear, 'us 
tombaca — calico 'us cuidealas, stràic 'us sioda, rib- 
einean 'us boineidean, Beurl' 'us baigearachd — 'us 
iomadh cleachdadh, 'us galar, 'us tinneas, air nach 
tig mi thairis. Ach leigeamaid dheth 'us cluinn- 
eam uaibh naidheachdan an t-saoghail mhòir. Am 
bheil cogadh China seachad gu buileach. 

Cuair. — Tha, gun teagamh, a' chilis air a socrach- 
adh gu maith, 'us gu ro mhaith. 

Each. — Gu mòr na's f hèarr na shaoil sinn. Cha 
robh aobhar a' chogaidh onorach do Bhreatunn — 's 
e nach robh, ged a thuit duinn buaidh fhaotainn air 
na truaghanan bochda. 

Cuair. — Tha sin fior; ach cha-n 'eil teagamh 
agam nach e an ni a's fhèarr a thachair riamh do 
China fhèin, agus chi iad sin ri h-ùine. 

Each. — A ' bheannachd sin Dha-san a tha comasach 
air maith a thoirt à ole, agus solus à dorchadas. 
Cha-n e maith nan daoine bochd' a bh'againn-ne 'n 
ar beachd, ach airgiod 'us beairteas a dheanamh air 
an tàilleadh — a thoirt orra bèistean a dheanamh 
dhiubh fhèin, le opium a chur 'n an rathad. Mo 
nàire ! Breatunn mòr, rìoghachd na saorsa — riogh- 
achd Chriosdail ! Cha-n urrainn e tighinn gu deadh 
bhuil. Ach an saoil sibh an diol iad na gheall 
iad ? 

2 A 



186 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



Cuaie. — Cha-n 'eil teagamh nach diol. Dh'f halbh 
mòran de na dollair a nail. Tha iad mu'n àm so, 
ma ruigeas iad, 'an Sasunn. 

Each. — Ma ruigeas iad! Ma ta, a Chuairteir, 
b'fhèarr learn luchd eile na iad. Cha-n urrainn 
soirbheachadh a bhi 'n an cois. Cia liughad so a 
gheall iad? 

Cuair. — Muillein thar fhichead? Na-m biodh 
iad air an sgaoileadh a mach taobh ri taobh, cho 
dlùth 's a luidheadh iad, ann an aon sreath, ruigeadh 
iad dlùth air ceithir cheud mile air astar ! 

Each. — A dhuine chridhe ! Ach an saoil sibh 
am bi malairt mhòr a nis eadar China agus Breat- 
unn ? 

Cuair. — Cha-n 'eil teagamh idir agam nach bi, 
ri h-ùine; oir cuimhnich thusa, 'Eachainn, gu-m 
bheil China 'n a dùthaich anabarrach mòr. Tha i 
dà mhìle de mhìltean air fad, agus còig-ceud-deug 
mile air leud. Tha còrsa, no oirthir fairge, anabarr- 
ach farsuing aig an rioghachd so — làn de chamuis, 
'us de chalaichean tèaruinte air son luingeas, agus 
aibhnichean a' ruith troi'n dùthaich a gliiiilanadh 
malairt an t-saoghail. Agus a rithist, cha sluagh 
borb, aineolach muinntir China; ach ann am mòran 
nithean na's seòlta, na's teòma, na's innleachdaiche, 
agus na's tuigsiche na aon daoin' eile air am bheil 
eòlas againn ; agus cuimhnich gu-m bheil os cearin 
tri cheud gu leth muillein (361,693,899) sluaigh 's 
an rioghachd. Ma thòisicheas na tha 'n so air 
blasad, no eòlas a ghabhail air gach seòrsa bathair 
a th'againn-ne r'a thoirt dhoibh, cò is urrainn a ràdh 
am maith a dh'fhaodas èiridh o'n f hosgladh a thàinig 
mar so oirnn? 

Each. — Tha mi 'tuigsinn gu-m bheil na's leòir 
againn de bhathar r'a chur a nunn d'an ionnsuidh ; 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



187 



ach ciod a th' aca-san r'a thoirt duinne ann an iomlaid 
air ais, a bharrachd air Tea ? 

Cuair. — Tha siùcar, sìoda, spìosraidh de gach 
seòrsa, cungaidhean-leighis, soithichean creadha (ris 
an abair sinn soithichean China), daithean de gach 
seòrsa, agus iomadh ni eile 'tha 'dhith oirnn ; ach 
's i'n Tea a' chuid a's luachmhoire. Cha b'urrainn 
duinn a bhi as a h-aonais a nis. 

Each. — 'S ann agam 'tha fhios — rachadh mo 
bhean fhèin air bàinidh mur biodh beagan d'i aice ! 
Am bheil fhios a nis ciod uiread 's a tha 'tighinn 
thairis d'i? 

Cuaie. — Cha-n 'eil dà cheud bliadhna o'n a f huair 
sinn eòlas oirre. cheann ochd-fichead bliadhna 
's a trì, thàinig a' cheud Tea do Shasunn — seachd- 
fichead punnd. Deich bliadhna an dèigh sin, thàinig 
os ceann ceithir mile punnd ; ach ghabh so nine 
mhòr mu-n do reiceadh e. Cha robh ach tri cheud 
punnd 's a' bhliadhna air a chost 'am Breatunn 's 
an am. Cha-n 'eil teagamh agam nach 'eil eilean 
Mhuile, nach 'eil Tirithe fhèin, a' cost a nis uiread 
's a chost Breatunn 's an àm sin. Ach a nis tha 
uiread a 'tighinn de'n duilleig thioraim so o bheann- 
tan China, 's gu-m bheil a' chis a tha i 'pàigheadh 
a' togail tri muillein punnd Sasunnach 'an ceann 
gach bliadhna, a tha 'dol a stigh do sporan mòr na 
rioghachd. 

Each. — Ciod a' chis a tha i 'pàigheadh, le'r 
cead? 

Cuaie. — Dà sgillinn Shasunnaich 'us aon sgillinn 
am punnd, eadar olc 'us mhaith. 

Each. — Am bheil an Tea a's saoire a' diol' an aon 
chis ris a' chuid a's àirde ? — 's e sin, am bheil an 
Tea a tha cailleach nan uibhean a' reic air ceithir 
sgillean Sasunnach a' diol' an aon chis ris an t-seòrsa 



188 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



air son am blieil Ban-diùc Earra-ghàidheal a' pàigh- 
eadh deich tastain? Ma tha, cha-n 'eil e ceart. 
Bu choir do Rob mòr, bàillidh na rioghachd, amharc 
air a' so. Ach is cothroraaiche an dòigh a th'ann 
da-san, 's d'a leithid. 

Cuair. — Cha-n esan a rinn an riaghailt, 's cha-n 
'eil teagamh nach atharraich e a' chùis. 

Each. — Trì muilleinean de chis ! 0, a Thea! 
cha'n ioghnadh leam meas a bhi aig a' Bhàn-righinn 
air duilleag an àigh ! 's tha sin aig mo mhnaoi fhèin 
mar an ceudna. Am bheil Criosduidhean ann an 
China ? 

Cuair. — Tha, os ceann tri cheud mile ; ach 
cha-n 'eil e air a cheadachadh dhoibh eaglais a 
thogail dhoibh f hèin, no aoradh follaiseach a dhean- 
amh, gus a' so. Ach a nis cha-n 'eil teagamh nach 
bi so air a shocrachadh na's fhèarr na 'tha e. Tha 
eachdraidh na rioghachd so 'dol fada, fada, air a 
h-ais — ma chreidear iad f hèin, gu tùs an t-saoghail ; 
ach cha-n 'eil teagamh sam bith nach robh malairt 
eadar China agus an Eiphit o cheann dà mhìle 
bliadhna. 

Each. — Ciod an seòrsa creidimh a th'aig muinntir 
an àite so? 

Cuair. — Cha-n 'eil ùin' agam air an àm sin inns- 
eaclh dhuit ; ach mu chaomhnar làithean a' Chnairteir 
'us ma sheasas e bliadhn' eile (mar a dh'fheuchas e 
'dheanamh, ma's urrainn da), bheir mi cunntas air a' 
sin an dèigh so, 'us air rioghachd Japan, a tha dliith 
do China. 

Each. — Ma sheasas e ! Cha leigear leis tuiteam. 
'N e gu-m bheil sibh ag ràdh nach 'eil iadsan a tha 
'g a f haotainn a' cur a stigh na gheall iad ? 

Cuair. — Cuid diubh, cuid diubh, 'Eachainn? 
Na-m faigheamaid na dhioladh am paipeir 's an 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



189 



clò-bhualadh fhèin, cha bhitheamaid a' talach. Ach 
is èigin duinn sgur air an àm. 

Each. — Air 'ur n-athais. Cia mar a tha ua 
gnothuichean ann an Innsean na h-àirde 'n ear a' 
dol air an aghaidh ? 

Cuaie. — Tha dìreach cho maith 's a b' urrainn 
duinn iarraidh. Bhuadhaich sinn thairis air na 
h-Affghans anns gach blàr. Glilac sinn an àiteachan 
làidir. Smùid sinn an caisteil gn làr, 's gach daing- 
neach a bhuineadh dhoibh. Thug sinn air an ais 
na priosanaich a bh'aca 'an sàs. Thug sinn làn 
dìoghaltas a rnach orra, 'us phill sinn dachaidh do 
ar n-àiteachan fhèin — thrèig sinn an dùthaich. 

Each. — Aicheamhail gu dearbh, 'us dioghaltas ! 
Da rireadh, 'tha aobhar bòsd againn ! Ciod a chuir 
ann sinn — an gnothuch a bh' againn ris na daoine 
bochda? Cò 'thug cead no ùghdarras dhuinn dol 
thairis air na beanntaibh àrd' a tha eadar an dùthaich 
aca-san 's na bhuineas dhuinne ? Cò 'thug cead do 
Bhreatunn saltairt air gach tir a thogras i, 's a 
bratach dhearg a thogail air gach bàrr-bhalla 's an 
t-saoghal? Innsibh so dhomh, ciod a chuir sinn a 
nunn do thir Chabool, 'us tir nan Afghans ì Nach e 
sannt barrachd fearainn — iarrtas air barrachd uachd- 
ranachd a bhi againn — a thug oirnn èiridh air na 
daoine sin ? 

Cuaie. — Cha-n 'eil thu fad 'am mearachd. Cha 
robh leth-sgeul eil' againn gu dol 'n an dàil, ach a 
chur an cinn fo smachd. Tha na dùthchannan do'n 
deachaidh sinn fo righrean beaga, no cinn-fheadhna, 
ach sheas iad le chèile 'n ar n-aghaidh ; 's an dèigh 
dhuinn toirt orra strìochdadh, dh' èirich iacl a suas 
le foil], 'us rinn iad mort nàrach air ar cuid daoine. 

Each. — 'S am bheil sin 'n a iongantas? An saoil 
sibh na-n tigeadh na Frangaich a stigh oirnn-ne, 'us 



190 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



buaidh f haotainn 's a' cheud dol a raach, nach gabh- 
amaid a' cheud chothrom a b' urrainn duinn g 'am 
mort 's g 'am marbhadh, -s an sgiùrsadh dhachaidh, 
le'n earbaill eadar an casan, mar a rinneadh oirnn-ne 
leis na h- Afghans 9 Saoil mi an do chluich piobair- 
ean an airm againn-ne, mar a dh'fhàg iad Cabool, 
" Cha till, cha till, cha till mi tuilleadh?" Mo 
nàire, Breatunn mòr ! Thusa, eilean na mòralachd ! 
— an rioghachd a's cumhachdaiche 's an t-saoghal, 
air tir no cuan — nach urrainnear do shannt a shàs- 
achadh! Tha againn de dhùthchannan 's de dh'- 
eileanan, anns gach cèarn de'n t-saoghal, 's nach 
urrainnear an cunntas ; agus gidheadh, 's ann a tha 
sinn a' sanntachadh barrachd ! Sannt an rosaid ! is 
mairg air am faigheadh e làmh an uachdar, agus gu 
h-àraidh sannt fearainn. Cha-n fhaca mi, cha mhòr, 
duin' a bha riaraichte le fearann, a fhuair mòran 
deth. Ged a gheibheadh e baile air muin baile, 
monaidhean 'as srathan a chumadh fichead mile 
caora 'us mart, ma tha duine bochd 'n a dhàil, ged 
nach 'eil aig' ach croit, cha stad e gus an cuir e 
'mach e, ged a b' ann air a' bhaigeireachd, gu tuill- 
eadh 'us tuilleadh f haotainn da fhèin. Mar sin Breat- 
unn. Ach thig a h-uaill gu làr. Mur biodh am 
Freasdal caomh a tha os ar ceann tròcaireach 's 
fhada o na thàinig breitheanas oirnn air son nan 
dòighean anns an d'fhuair sinn cuid de na riogh- 
achdan 's na dùthchannan a bhuineas duinn. Nach 
'eil anabarr de dh'Innsean na h-àirde 'n Ear againn 
mar 'tha ? 

Cuair. — Tha croiteag bheag bhòidheach ann. 
Tha againn duthaich anns am bheil dà cheud gu leth 
mile de mhiltean ceithir-oisinneach, an aon f hearann 
a 's tarbhaiche 's an domhan uile — far an cinn gach 
ni a thig a talamh, no 'dh' fhàsas air preas no 



CARA1D NAN GAIDHEAL. 



191 



craoibh. Tha againn ann ceud gu leth muillein 
sluaigh ; agus mar nach biodh so na's leòir, thog 
sinn oirnn a chur tir nan Affghans agus Chabool fo 
ar n-uachdranachd. Ach i'huair sinn leasan. 

Each. — Mo nàire ! Thàinig crìoch mtiaith air dà 
chogadh a thòisich gu b-olc. Ach an saoil sibh am 
bi malairt mhòr eadar Innsean na h-àirde 'n Ear 
agus Breatunn. 

Cuaik. — Gun teagamh, ri h-ùine, bithidh. Na-m 
biodh na daoine truagha sin air an tarruing o'n 
saobh-chràbhadh amaideach, oillteil, 's ann an sin a 
bhiodh a' mhalairt! Cha-n 'eil i ach 'n a toiseach, 
ach tha i 'tighinn uidh air n-uidh. Faodaidh seòrsa 
de bheachd a bin agad air an fhosgladh mhòr, a 
thàinig oirnn, ma bheir thu fainear gu-m bheil a nis 
fiach còig pninnd Shasunnach de bhathar air a chur 
do dh' Innsean na h-àirde 'n Iar 'an ceann gach 
bliadhna à Breatunn, air son gach anama, eadar 
bheag 'us mhòr, a tha 'tuineachadh 's na h-eileinean 
sin. Tha iad a' ceannach, 'an ceann a chèile, fiach 
còig puinnd Shasunnach an t-aon mar an ceudna. 
Ach muinntir Innsean na h-àirde 'n Ear, cha-n 'eil 
iad a cost ach fiach sè sgillean an t-aon. Cha-n 
'eil air an àm a' dol thairis do dh' Innsean na 
h-àirde 'n Ear, de bhathar de gach seòrsa, ach luach 
còig muillein punnd Sasunnach ; ach na'n ceannaich- 
eadh gach Innseannach a tha 'tàmh anns na bhuin- 
eas duinn fhèin de'n tir sin aon turban 's a' bhliadh- 
na — 's'e sin, seòrsa de cheann-eudach cotain a tha 
iad a' cleachdadh — agus a h-uile bean aon ghùn 
de'n chalico a's saoire ath'air a dheanamh, — thàirng- 
eadh e fiach leth cheud muillein punnd Sasunnach 
de bhathar de'n t-seòrsa sin a mhàin. 

Each. — Fhalbh ; 's ann agaibh fhèin a tha 'n 
t-eòlas : 's mise 'tha 'n'ur comain. Ach innsibh so 



192 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



dhomh — ciod a th'aca 's an tir sin gu 'chur air ais 
air son na tha 'dhith orra? 

Cuair. — 'S iomadh ni sin. Air bruachan aon 
aibhne (an Ganges), dh' fhaodadh iad uiread de 
shiùcar a thogail 's a dh' f hòghnadh do'n t-saoghal 
uile. 'S ann as a' sin a tha leth an t-siiicair a' 
tighinn a tha 'g a chost 'am Breatunn. Thàinig air a' 
bhliadhn' a dh'f halbh, à h-aon àite ( Calcutta) a mhàin, 
fiach shè ceud-deug 'us dà-f hichead mile do Shasunn ; 
agus b' fhurasda so a dhùblachadh ann am bliadhna 
no dhà. Thàinig anns a' bhliadhna 'chaidh seachad 
fìach dà cheud mile de ghuirmean as. Tha cotan a' 
fàs cho pailt ann, 's gn-m faod sinn a blii à eisimeil 
America air a'shon. Thàinig còig muillein punnd 
peabair as an uraidh — fichead mile tunna rice (seòrsa 
grain a tha fallain, priseil) — a bharrachd air anabarr 
de gheir, ùilleadh, leathrach, cainb,Tea, opium, sioda, 
cungaidhean-leighis, agus iomadh ni eile nach urrainn 
domh ainmeachadh air an àm. Ma thèid an dùthaich 
mhòr so air a h-aghaidh mar a tha i 'deanamh air an 
àm, cha ruig Breatunn leas puinneag chàil a thoirt 
air son rioghachdan an t-saogliail, ged a dhùineadh 
iad gach cala oirnn, 's nach leigeadh iad soitheach 
Breaturmach 'n an còir. Ma thèid an dùthaich so 
air a h-aghaidh, agus ma ghabhas China bathar 
uainn, mar a tha aobhar dòchais, cha-n urrainnear 
de mhuillean-cotain a thogail na chmnas riu, ged a 
bitheadh gach eas, 'us uisge, 'us gaoth 's an rioghachd 
a' tionndadh mhuillean ! 

Each. — Sin sibh, a Chuairteir. Tha mise 'g ràdh 
ribli gu-m bheil a dh'uisge 's de ghaoith 's a' Ghàidh- 
ealtachd f'hein na thionndadh muillean an t-saoghail. 
Na-m biodh muileann fo gach eas 'am Muile fhèin 
'us muileann air gach cnoc air am bheil gaoth, 's 
iomadh iarna cotain a dh' fhigheadh iad 'an ceann 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



193 



bliadhna ! Ach coma, tha mi 'faicinn na 'tha 'n 'ur 
beachd — gu-m bheil da rìreadh fosgladh mòr aim, do 
rèir coslais air son cèird 'us malairt. 

Cuair. — Nach mòr, an ni do Bhreatunn a blii à 
h-eisimeil America 'us Rusia? Saoil na-m biodh Ame- 
rica air cotan a dhiùltadh dhuinn o cheann bliadhna 
no dhà, 's mar sin stad a chur air gach muileann cotain 
's an rioghachd, ciod a thachradh? Tha sinn air an 
àm a' pàigheadh muillein punnd Sasunnach air son 
cotain 'us tombaca; ach ann an ùine ghoirid thig as 
na h-Innsibh an Ear barrachd 's is urrainn duinn 
feum a dheanamh dheth. Tha air an àm dà cheud 
muillein de dh' acraichean fearainn ann a tha fàs, air 
nach 'eil crann no caibe 'dol, a chuirear gu feum, 
agus muilleinean de shluagh 'n an tàmh, a dh' oib- 
richeadh air son dà sgillinn ruaidh 's an latha. Mar 
so, faodaidh beachd a bhi agad air luach na tire so, 
agus cho taingeil 's a bu chòir dhuinn a bhi nach do 
chaill sinn i. Agus a nis tha aon ni agam r'a labh- 
airt mu na ceàrnan iomallach so a chuir Dia 'n a 
fhreasdal fodhainn, 's a thug e thairis duinn — 's e 
sin cho dleasnach 's a tha e do Bhreatunn eòlas 
slàinteil a thoirt doibh, agus a h-uile saothair 'us 
urrainn duinn a chleachdadh chum an tarruing gu 
saorsa cloinne Dhè. Cha-n ann a chum beairteis a 
dheanamh air ar son a thug Dia dhuinn iad, ach a 
chum sinne a thoirt 'na bhuil nithean a's fèarr na 
airgiod 'us òr dhoibh-san — chum an sùilean fhosg- 
ladh, 's an stiùradh d'a ionnsuidh-san a thàinig 
g' an tèarnadh. 

Each. — Tha sin ceart ; gun teagamh, tha. 

Cuair. — Tha 'Eachainn ; ach an saoil thusa an 
dealaich muinntir Thirithe 's na Gàidhealtachd ri 
uisge-beatha na bliadhn' ùire chum so a dheanamh? 
Tha 'nis leth-chrun, air a chost anns a' chuid a's mò 

2 B 



194 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



de thighean air feadh na Gàidhealtachd arm an uisge- 
beatha. Cia meud leth-chrun a tha air a thoirt air 
son so? 

Each. — Tha eagal orm nach 'eil mòran. 
Cuair. — Slàn leat! 

Each. — Mar sin leibhse, a Chuairtear rùnaich ! 



FOCAL 'S AN DEALACHADH. 

Fhuair sinn litir " Iain Oig," a' feòraich c' ar son nach 'eil sinn a' cur 
a mach nithean maith' a tha esan, o àm gu h-àm, a sgriobhadh 's a' our 
d'ar n-ionnsuidh. 'S i 'n aon f hreagairt a bheir sinn da, nach e ar toil 
sin a dheanamh. Cuireadh e f hèin a mach iad ; mur cuir, cha cbuir 
sinne. Cha-n 'eil feum dha bhi 'g an coiteachadh oirnn. 

Fhuair sinn an dà litir a chuir " Eachann na Ciabhaig" d' ar n-ionn- 
suidh. Thugadh e 'n aire do 'n sgoil, agus leigeadh e leinn-ne 'n aire thoirt 
do 'n Chuairtear. 'S aithne dhuinn gu maith cò e " Eachann na Ciabh- 
aig." An atb uair a sgrìobhas e litir fo ainm nach buin da, ag iarraidh 
e fhèin a chleth, faigheadh e fear-èigin eile 'm bun a 'phinn. 'S trie a 
chunnaic sinn a làmh-sgrìobhaidb, ged nach fhaca sinn, le'r fiosrachadh, 
a chiabhag. A dh' aona chuid, cha chuir sinn gn bràth sgeul gamhlas- 
ach, mi-runach, an aghaidh neach air nach 'eil sinn eòlach, 'n ar duil- 
eagan. Thoill Eachann (oir cha-n innis sinn 'ainm air an àm) sgiùrs- 
adh beag de'n t-slait a bha e 'cleachdadh 's an sgoil, air son na h-oidh- 
irp a thug e air masladh a thoirt d'a choimhearsnach. Mar dhearbh- 
adh dha nach 'eil sinn air ar mealladh 'n ar barail mu 'dheidhinn, 
bheireamaid g'a chuimhne gu-n robh e 'n Glascho, ann an aon de na 
h-eaglaisean Gàidhealach, a sheachduin o'n t- Sàbaid so 'chaidh seachad, 
roimh mheadhon latha. 

Fhuair sinn an litir fhada 'chuir "Am Ministeir Eudmhor " d'ar 
n-ionnsuidh. Tha sinn 'n a chomain air son a dheadh rùin agus a 
dheadhchomhairlean. Tha comhairlean maith, ach b'fhèarr leinn gu-n 
tugadh e ni-èigin eile dhuinn a's mò air am bheil feum againn na comh- 
airlean. Tha a litir modhail, 's tha modh taitneach ; ach na-m biodh e 
air ni èigin a b' fhiach a chur a mach a sgriobhadh, no àireamh no dhà 
de'n Chuairtear a ghabhail air a shon f hèin agus leth-dusan luchd-leugh- 
aidh f haotainn duinn 'n a sgìreachd, 's e b' fhèarr leinn na comhairlean 
agus modh. Bha baintighearn uasal, àrd aon uair 'an Glascho, a 
b' àbhaist dol gu riaghailteach do'n eaglais, air a h-eideadh gu riomhaeh 



CARAID NAN GAIDHEAL 



195 



ann an sioda, 's gach seòrsa de dh'uidheam a bu bhriagha na chèile 
— sròl àrd luachmhor m'a ceann, sgàileagan sioda 'n a làimh, agus uair- 
eadair òir air a taobh. Cha b'àbhaist d'i aon pheigliimi a chur anns a' 
mhèis air son nam bochd mar a rachadh i seachad, ach thionndadh i ris 
na foirfich le mòr mhodb, agus dheanadli i beic. iosal m'an coinneamh, 
agus 'n a dbeigh sin sheòiadb i a stigh do'n eaglais le anabarr modhal- 
achd. Latha de na làithean, mar a bha i a' tighinn a stigh 's a dlùth- 
acbadh air a' mhèis, a' dol a' dheanamh beic mar bu ghnàth leatha, 
ghabh seann duine còir a bha 'n a sbeasamh aig a' mhèis misneach, 
agus thubhairt e : — " A bhean-uasal àrd, fhlathail," ars' esan, " tog 
dheth so ; thoir dhuinn na's lugha de d' mhodh agus barrachd de d' 
airgiod." Ghabh a' bhean-uasal an sanas a thug am foirfeach dh'i. 
Cha deach' i tuilleadh seachad air a' mhèis gun a sgillinn a chur innte, 
agus beic a dheanamh mar an ceudna. Deanadh " Am Ministeir 
Eudmhor " an ni ceudna. 



AN T-OLLA' LEODACH AGUS A CHO-THIONAL. 
A Chuairteir Ionmhuinn, 

Chi mi aims na paipearan-naidheachd ni 'tha 'toirt 
mòran toil-inntinn domh — ni, do rèir mo bheachd-sa, 
nach bu choir a chleth air luchd-leughaidh a' Chuair- 
teir — ni, uime sin, 'tha dòchas agam, a ghabhas sibh 
uam air eadar-theangachadb. 'S e so e : — 

" Air Di-màirt so 'chaidh, an t-aon là deug de 'n 
mhios, bha coinneamh anabarrach thaitneach agus 
dhrùighteach aim an Eaglais Chaluim Chille, 
aig an deachaidh litir-dhilseachd a liubhairt do'n 
Olla' Leòdach, ris an do chuir tri cheud-deug agus 
a sè de bhuill a' cho-thionail an ainm, a' nochd- 
adh an teas-ghràidh d'am ministeir, agus cho làn 
'thoilichte 's a tha iad le 'ghiùlan a mach 's a stigh, 
gu h-àraidh a thaobh ceist mhòr na h-Eaglais. 

Rinn Oid'-oilean (Professor) I?amsay i a leugh an 
litir, òraid bhriagha, dheas-chainnteach ; agus thug 
an t-Olla' Leòdach freagradh, le cridhe 'cur thairis, 



196 



CAKA1JJ NAN GAIDHEAL. 



ann an labhairt a thug na deòir blio gacli sùil a bha 
's an eaglais. 'S i so an litir, focal air fhocal: — 

do'n olla' urramach, tormoid mac-leoid, 

Mintsteir Eaglais Chaluim Chille, ann an Glascko. 

A Dliiadhair Urramaich, 

Aig coinneimh mhòir de'r Co-thional a chruinnich air an ochdamh 
là de'n dara mios,' 1843, a chionn gu-u d'thàinig e gu'r cluasan gu-n 
robh triùii' no cheathrar de dh'òganaich a bhuineadh do'n Cho-thional 
a' gabhail orra fhèin bruaillein a chur air an eaglais, agus aimhreit a 
dhùsgadh, dh'aontaich sinn, le aon inntinn, ar làmh a chur ri paipeir, 
mar fhianuis air ar teas-ghràdh dhuibh, agus air cho làn thoilichte 's 
a tha sinne le 'ur n-àrd thàlantan, le 'ur dilseachd, le 'ur cùram, agus 
leis an iomlan d 'ur gnàths agus d 'ur gluasad 'n ar measg mar ar 
Ministeir. Dh'aontaich a' choinneamh, os bàrr, taing agus cliù a thoirt 
dhuibh air son 'ur faicill agus 'ur measarrachd ann an ceist mhòir na 
h-Eaglais a chumail a mach as a' chùbaid air là an Tighearua. Leis 
na rùintean so tha sinne 'tha 'cur sios ar n-ainmean ag aontachadh le 
ar n-uile ehridhe, agus 's an àm cheudna a' guidhe gu-n sineadh Dia 
'ur làithean, a chum maith agus leas 'ur luchd-dùthcha 'chur air aghaidh, 
mar a rinn sibh cheana, os ceann aon duine 'tha beò ; agus gu-m meal 
6Ìbh 'ur n-;ird chliù, maille ri spèis agus gràdh 'ur Co-thionàil. 

Is sinn, le mòr urram, 

A Dhiadhair ghràdhaich, 

Bhur Luchd-èisdeachd taghaidh agus dileas. 

[Blia tri cheud deug ainm agus a sè air an cur ris 
a' phaipeir so.] 

An dèigh do'n Olla' Leòdach suidhe, dh' eiricli 
Oid'-oilean (Professoi-) Ramsay, a rithist. Thog e 
tubhailt, as^us leig e ris bòrd air a clmirneachadh le 
obair airgid — luacli ceud punnd Sasunnach. " A 
Dho'tair 'Ic-Leòid," ars' esan, " cba bu leòir leis a' 
Cho-thional an làmh a chur ri paipeir; ach a 
dhearbhadh an dilseachd agus an trèibhdhireachd 



CAEA1D NAN GA1DHEAL. 



197 



ami an sin a dheanamh, tha dòchas aca gu-n gabh 
sibh na soithichean airgid so mar chomain. Tha iad 
luachmhor, cha-n ann air son ara fior fhiacli, ach a' 
tighinn mar tha iad o 'ur Co-thional, mar sheula air 
an aonachd 's air an gràdh dhuibh, 'n uair a chaidh 
a thogail 'us aithris gu-n robh mòran a' dol g'ur 
fàgail. Gabhaibh iad ann an ainm a' Cho-thionail, 
agus gu ma fada, fada, beò sibh gus am mealt- 
uinn," &c. 

Dh'eirich an t-Olla' Leòdach a rithist, agus thug 
e taing ann an labhairt dhrùightich, shnasmhoir ; 
agus 'an dèigh sailm agus ùrnuigh sgaoil an Co- 
thional. 



FOCAL 'S AN DEALACHADH. 

Tha 'bhean-uasal 'an iochdar Mhuile a' feòraich c'uin a chuala sinn 
o Chailein a chaidh do Chanada Uachdarach ? Am bheil e beò, no 
'm bheil e marbh ? An do loisgeadh, no'n do bhàthadh e? An d'ith 
madadh-alluidh e, no'n do chrochadh ri craoibh e? 'Si an aon 
fhreagairt a's urrainn sinn a thoirt air a' cheist so, nach 'eil fhios 
againn. Tha dòclias againn gu-m bheil e beò agus sona, agus saoibh- 
reach. Ma thachras dha so fhaicinn freagradh e fbèin a' cheist. 

Fhuair sinn iomadh litir eile, 's gu h-àraidh an litir a chuir ar caraid 
dileas o Lunnuinn d'ar a-ionnsuidh, a' feòraich am bheil an Cuairtear 
ri stad 'n uair bhios a' bhliadhn' a mach — 's e sin, dà àireamh eile. 
Freagraidh sinn a' cbeist so. Ma thig na tha 'mach againn a stigh, 
ma's urrainn sinn ar fiachan a chruinneachadh, cha stad ; ach mur tig 
a stigh na phàigheas an costas, 's eigiri gu-n stad sinn. Tha'n linne- 
mhuilinn dlùth air ruith a mach : cha-n 'eil an sruthan beag a bha 
'tighinn a stigh an deicheamh cuid cho mòr ris an t-sruth làidir, bhras 
a tha 'curnail na cuibhle-mòire 's na h-acfhuinn 'n an sinbhal. Cha-n 
fhaod so seasamh fada. Feuchaidh sinn dà àireamh eile. Mur tig 
caocbain agus sruthain ùr' a stigh do'n linne, tràghaidh i — stadaidh a' 
chuibheal — bithidh an treabhailt falamb, agus an clabar 'n a thosd ; 
agus 's èigin do'n mhuilleir choir an dorus a dhùnadh, agus cosnadh 
eile iarraidh dha fhèin. Tha dòchas againn gu-n tuig ar càirdean ann 
an America so, gun a chur 'am Beurla. 



198 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



Fhuair sinn litir bhrosgalach, shleamhainn Iain Oig. Cha-n 'eil fhios 
againn gu ro mhaith ciod a tha 'n a bheachd. Tha amharus air ; cha-n 
'eil sinn idir earbsach as a 'chàirdeas. 'S fhad o na chuala sinn, "Is tearc 
teanga mhin gun ghath air a cul." 

Ciod so a' mhiogail, 's a chasaid, 's an donnalaich, 's an gearan a 
th'air Calum na Coille? Cha-n fhaod e 'bhith nach 'eil a' chailleach- 
oidhche air spiris os ceann do thighe. B'e Calum a' chomhachag, 
bhochd, bhrònach ! 's gun fhios c'ar son. " 'S cruaidh a leònadh an 
leanabh nach innis a ghearan." Tha thu 'g iarraidh mo chomhairle. 
Eisd, agus gheibh thu sin. Ma tha eas aibhne dlùth do d' thigh, leig 
thu fhèin a'd' shineadh r'a thaobh, agus feuch cò a's flièarr a ni 
borbhan, 'us torma'n, 'us bùireadh, thu fhèin na'n t-eas. Tha fhios 
againn cò a's luaith' a sguireas. Fhad 's a bha mi 'leughadh do litreach 
('s cha b'i sin an litir bheag), bha mi mar gu-m biodh cuibheal mhòr 
a' deanamh srann ri m' chluais. 

Fhuair sinn an dara litir a chuir an duine sin d'ar n-ionnsuidb, cia 
air bith cò e, fo ainm a' Chèaird Ruaidh. Tha e ag ràdh gur mi-mhodh- 
ail dhuinn gun fhios-freagairt a thoirt dha. Is fhèarr, ma ta, a 
fhreagairt, 's a bhi rèidh dheth. A " Chèaird Ruaidh!" fhuair sinn 
do litir — do dhà litir — 'us ceann beag sgiobalta na Bàn-righinn orra le 
chèile (ni a chost dà sgillinn ruadh dhuit) — agus thilg sinn an litir mu 
dheireadh 's a' cheart àite anns an deach' a' cheud tè, agus far an tèid 
an ath litir, ma thig i — 's e sin anns an teine, 'us loisg i gu gasda ! 

Mòì'an taing do dh' Fhear Cuartachaidh na Beinne Buidhe. Tha 
'chomhairle maith, glic, modhail, tuigseach ; 'us geallaidh sinn a dhean- 
amh mar a tha e 'g iarraidh, fhad 's is urrainn duinn. 

Mur gabh an t-Eildeir Ban an Cuairtear cò 'thuirt ris gu-m b'olc? 
Ciod, uime sin, a' bhruidhinn àrd a th' air 'aire ? Nach f irinneach an 
Sean-fhocal, " Am fear nach fhosgail a sporan fosglaidh e 'bheul." 

Fhuair sinn an litir fhada, bhagarrach, a chuir Sglèatair Eisdeil d'ar 
n-ionnsuidh. Mur 'eil sinn meallta cha d' rinn e sglèata riamh. Ciod 
e dhuinne maoidheadh an duine bhòsdail so? B' e sin " bòid a' bhàird 
ris a' chaisteal." Tha e 'g ràdh gu-m bheil fhios aige gu-m fairich an 
Cuairtear an greim geur a thug e as. 'S e sin a' cheart ni a thuirt an 
seangan an uair a thug e greim as a' ghearran, " Fairichidh e sud." 
Gidheadh cha d' fhairich an gearran còir gu-n robh meanbh-bhiastag 
cho faoin 'n a dhàil. 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



199 



[0 Fhear Tathaich nam Beann, a chuireadh a 
raach leis an Urraraach Mr. G. Cleireach, Minis- 
teir Chille-mhàillibh, 's a' bhliadhna 1848.] 

COMHRADH FEASGAIR 'AN TIGH A' MHAOIR. 

AM MAOR AGUS AILEAN CROITEAR. 

MAOR. — Gabh a nios, 'Ailein ; clia trie leat-sa 
tighinn air chèilidh a choimhead do cbàirdean 
— 's ro tbaitneacb learn d' fhaicinn. Suidhibh mu-n 
euairt, 'illean beaga, 's deanaibh àite do dh' Ailein 
còir. Leughaidh e Gàelic na's fhèarr na h-aon 
agaibh. Gabh a nail mar so, agus suidh 's a' 
chathair mhòir. 

Ailean. — Na caraichibh, a chlann, nacaraichibh ; 
bha mi 'dol seacbad, agus smaointich mi o'n a bha 
'ghealach cho soilleir, 's an oidhche cho fada gu-n 
tiginn a stigh a dh'fhaighinn naidheachd an t-saoghail 
o'n Mhaor. Chuala mi gu-n robh tbu sgriob as a' 
bhaile o'n a cbunnaic mi roimhe thu, 's tha fhios 
agam gu-m bheil cluas an Uacbdarain aig a' Mhaor, 
agus gu-n cluinn e nithean air nach ruig duine 
bochd mar a tha mise. C'àit' am bheil i fhèin, 
" mionach an tighe," mar a thubhairt Eachann-nam- 
port — c'àit' am bheil bean-an-tighe ? 

Maor. — Cha-n 'eil i fad' air falbh — bithidh i 'n 
so 'an tiota beag. Bi tapaidh, 'Eòghain bhig a 
laochain, 's tilg spealgan de'n ghiubhas sin a tha 's 
a' chùil air a' ghealbhan. Tha agam an so 'Ailein, 
giubhas a bha fo'n mhòintich, mini robh mir guail 
'an Sasunn, no Camshronach 'an Lochabar. Tha e 
cho caoin ri spong, 's cha-n fhaca tu riamh teine 's 



200 



CAE AID NAN GAIDHEAL. 



cridheile agus a's suilbhire na ni e — air d' athais a 
sheòid, fòghnaidh sin. 

Tha agam an so 'Ailein, leabhar ùr Gàelic a thàini'g 
oirnn an diugh fhèin, 's bba mi 'g a leugbadb mar a 
tharruing thu fhèin 's an oidhch' orm. 

Ail. — Ciod an leabhar a tbàinig a nis oirnn ? Ma 
's Gaelic e tha mi suarach m'a dhèidhinn. Cha do 
thachair Gaelic orm 'an leabhar bho cheann fhada 's 
urrainn domh 'leughadh le tlachd — 's taitniche learn 
a' Bheurla thioram, uasal, i f hèin, na'n seòrsa Gàelic 
a tha 'nis a' falbh 'an leabhraichean — tha i gun bhlas, 
gun salann : tha mi air bharail nach fior Ghàidheil 
a tha 'g an cur a mach — seòrsa de Ghàelic air a 
h-oibreachadh suas le mòran saothair — le focail 
fhada, shliobasda, ehlaodach, air an droch shnaim 
r'a cheile, a' leithid 's nach cuala tu riamh a beul 
buachaille, no idir, idir o bheul seana mhnà — cha-n 
'eil i dìreach nàdnrra. 

Maor. — Air d'athais a charaid — neo'ar-thaing 
mur 'eil Gaelic mhaith 's an leabhar iir so — Gaelic 
a thuigear leas gach neach aig am bheil Gaelic, bho 
thuath gu deas — tha fàile glan nam beann a 5 ruith 
troimh gach duilleig dh'i — cha do thogadh air cich 
Ghallda riamh iadsan a chuir r'a chèil' i, agus cha-n 
'eil duin' eile 's luaithe 'chi so na thusa. 

Ail. — Ro mhaith, a Mhaoir : ach mu-n tèid sinn 
na's fhaid' air ar n-aghaidh 's an t-seanachas, ciod 
uime 'tha 'n leabhar ùr? Am bheil ainm no sloinn- 
eadh aige? 

Maor. — 'S e 's ainm dha Fear Tathaich nam 
Beann. 

Ail. — Ro mhaith, tha 'n t-ainm Gàidhealach na's 
leòir, ged is iomadh fear tathaich neònach a tha 'nis 
a' taghal nam beann. Ach ciod a tha aige r'a ràdh ? 

Maor. — Tha 'n a bheachd culaidh sheanachais 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



201 



ghlic, ghrimdail, a thoirt dhuinn mii gach ni a's cud- 
thromaiche, agus a's taitniclie ; agus f had 's a chaidh 
mi troimhe tha mi anabarrach toiliclite leis ; agus 's 
gann gu-m bheil ni aim nach faodadh tu 'leughadh le 
tlachd do d' theaghlach air latha na Sàbaid. 

Ail. — Ro mhaith, 'Fhir Tbathaich nam Beann ! 
'S fhad' o na chuala mi, " 's òg an Nollaig a' cheud 
oidhche ; " ach a dh' innseadh na firinn dhuit, tha 
sian de dh' amharus agam a thaobh nan leabhraich- 
ean ùra Gaelic a tha 'tigliinn oirnn — gun dol na's 
fhaide 'nunn no nail, ma 's ann a chum connspaid, 
agus deasbaid, mu ghnàthannaibh, 's mu riaghailt 
Eaglais a tha e 'tighinn, cùl mo làimhe ris. Tha 
mi seachd sgith d'a leithid sin — tha 'n dùthaich sgìth 
dheth. Tha mis' ag ràdh riut gu-n robh de chonn- 
sachadh, de dh' fharpuis mhuladach, de dhi-moladb, 
's de chàineadh, 'am measg dhaoine 's na h-àiteachan 
so bho cheaim beagan bhliadhnachan na's nàrach r'a 
èisdeachd. 'S ann a tha seòrsa de sgàth orm fhèin 
an rathad-mòr a ghabhail le seann luchd-eòlais. 
Nach 'eil sith 'us seirc eadar choimhearsnaich an 
diugh air cead a ghabhail de'n dùthaich ? Ma thèid 
mi do'n bhlàr-mhòine tha connsachadh ann — ma 
thèid mi do'n Chill fhèin le giùlan tha connsachadh 
ann — agus gu truagh air maduinn latha na Sàbaid, 
seallaidh iomadh aon de in' luchd-eòlais orm le stùic, 
agus gruaim, agus tàir. Nach nàrach a' leithid so? 
Tha gun teagamh, na h-uisgeachan searbh so a' 
sioladh, agus 's maith gu-m bheil — cha robh piseach, 
no pailteas, no soirbheachadh 'n ar dùthaich o 'na 
thòisich iad. 'Nis, a Mhaoir, cò air bith iad a tha 
'cur a mach an leabhair ùir so, " Fear Tathaich nam 
Beann," mating e oirnn 'an spiorad sith, ni mi fhèin 
a bheatha, agus gheibh e aoidheachd ann am thigh. 
Sgiùrsadh e peacadh, agus leisg, mi-bheus, agus 

2 c 



202 



CAEAID NAN GAIDHEA.L. 



misg, agus araaicleaclid, agus aimhreit, agus breugan, 
gu cnàimh an droma ; ach na càineadh e daoine, no 
Eaglaisean,noministeirean,nosagartan. — Tliarathad 
aige-san, 's rath ad aca-san — d'am Maighstir àrd f hèin 
seasaidh no tuitidh iad. Leanadh esan rathad-mòr 
glan na Fìrinn — bitlieadh e ceanalta, suairce ; seas- 
adh e còir nam bochd ; seasadh e gach ni a chì e 
ceart agus dligheach ; ach deanadh e so ann an 
spiorad tlusmhor, ciùin ; deanadh e so agus cha-n 
eagal da. 'Si mo bharail fhèin gu-m blieil cuid de 
dhaoine maith' anns gach Eaglais, agus, gu truagh, 
's furasd' fhaicinn gu-m bheil mòran de dhroch 
dhaoine annta ; agus 's dòcha nach 'eil eaglais 
choimhlionta 'am measg dhaoine. Buinidh do gach 
Eaglais, uime sin, siobhaltachd, irioslachd, agus seirc 
a nochdadh. 

Maoe. — Tha thu ceart,'Ailean, ach 's e sin dir- 
each 'tha'n leabhar so 'gealltuinn a dheanamh. 

Ail. — Am bheil clàr-irmsidh aige? 

Maoe. — 'S ann aige 'tha, ann an clàr an aodainn ; 
ach 's ann 's a' Bheurla 'tha e, 's cha-n 'eil guth air 
c'ar son. 

Ail. — 'S e sin am fasan — 's e sin a's uaisle ! 
Nach faic thu 'm Marsanta mòr so shuas : nach 'eil 
ainm f'hein 's ainm gach trealaich a tha 'n a bhùth, 
air an sgriobhadh os ceann an doruis aige ann am 
Beurla chruaidh, Shasunnaich, nach leugh aon 's an 
fhichead a thig an nithad : ach coma sin, tha e 
uasal. Leugh an clàr-innsidh ; tha de Bheurla agam- 
sa, ma dh'fhaoidte na thuigeas e. 

Maoe. — Ni mi sin : — .... 

Am bheil thu 'g a thuigsinn? Nach gnothuichean 
maith' a tha 'n a bheachd? 

Ail. — Cha-n fhaod mi 'ràdh nach eadh. Cha-n 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



203 



iirramn duinn a leughadh uile'n nochd, ach bu mhaith 
leam èisdeachd ciod a tha " Caraid nan Croitearan " 
ag ràdh: cha-n'eil teagamh agam nach 'eil e 'togail 
burralaich nam paipearan-naidheachd eile 'n aghaidh 
nan Gàidheal ; leisg nan Gàidheal ; na lunndairean ; 
na slaoid ! ! Leugh mi so ann am paipearan-naidh- 
eachd a bh'aig a' Ghàidseir Ghallda, agus nithean 
a bu mhiosa na so. 

Maor. — Cha-n e sin idir a's cainnt do 'n leabhar 
so :-— bitheadh e mar a thogras e 'n a dhèigh so, tha 
e sìobhalta, suairce, na's leòir fhad 's a chaidh e; 
agus mur 'eil mi meallta tha e cho eòlach air Tir 
nam Beann, deas 'us tuath, riut-sa no rium-sa : ach 
cluinneamaid bho 'bheul fhèin na tha e' g ràdh. 
Bitbibh sàmhach achlann/s leughaidh mi litir " Char- 
aid nan Croitearan" do dh' Ailein. 'Eòghain bhig; 
cuir sgonn no dhà de'n ghiubhas air a' ghealbhan, 
's dean suidhe — na gluaiseadh a h-aon agaibh gus 
an sguir mi. [^Leugh ami Maor an litir do dJi Ailein, 
agus dli fheòraich e ciod a bharail air na bka innte.~] 

Ail. — Ma ta cha-n fhaod mi 'ràdh nach 'eil an 
litir 's na tha irmte dealbhach, coltach na's leòir, — 
cha tig dhomh-sa barail bhras a thoirt, ach da rireadh 
cha leth-Ghàidheal a sgriobh i. Tha e 'labhairt gu 
poncail, glic, grunndail na's leòir. Tha mòran de'n 
fhirinn aige, agus anns na h-uile focal a tha e 
'g ràdh mu ghàradh-càil, " 's mi bha thall 's a chun- 
naic e." Cha bu bheag am feum a rinn e dhuinn 's 
a' bhliadhna 'chaidh seachad. Ged nach bitheadh 
ach a liugha làn maith meadair a thug e dhuinn de 
chàl-ceanann f hèin, gun tighinn air na h-uinneanean, 
na currain, am jiaran, 's gnothuichean eile 'b 'uaisle 
na càl, 'us tuirneap. Bha cuid de cheirslean càil 
agam a bha cho mòr ri maodal caorach, de'n chàl a 
fhuair mi d gàradh an tigh-mhòir. Ach a Mhaoir, 



204 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



innsibh so dhorah, — cia mar tha dui.1 aige-san a 
sgriobh an litir so gu-n cuir claoine bochda dùnarlh 
mu gbàradh-càil — gu-n rèitich iad e, gu-n tiormaich, 
gu-n ruamhair, gu-n àitich iad e mar a dh' f heumadh 
e 'dheanamh, 's gun aonta ac' air — gun bbarantas 
nach cuirear a mach iad air an ath bhliadhna? 'S 
nach bi 'h-uile fearas-tighe 'rinn iad 'n a chulaidh- 
fharmaid, 's 'n a chulaidh-bhuairidh do dhaoin' eile 
àrdachadh mail ,a thairgseadh? Thugadh na h-uachd- 
arain aonta do dhaoine — deich no dusan bliadhna, 
agus an sin chitbeadh tu gàraidhean-càil, 'us fearas- 
tighe : ach tha eagal na h-imrich 'n a bhacadh mòr 
's an rat had. 

Maor. — Tha iomadh bòcan, 'Ailein, 's an rathad 
'n uair a tha f'eurn air saothair, 's air cosnadh, 's air 
eruadal. Bha 'n ni ceudna ann an làithibh Righ 
Solamh. Nach 'eil esan ag ràdh, " Their an leisg- 
ean, tha leòmhan a muigh air na sràidibh, marbhar 
mi." G-nàth. xxii. 13. 

Ail. — Tha sin ro mhaith, 's furasda bhi 'bruidh- 
inn, eha-n fhaic mi gu-m bheil e reusonta iarraidh 
air duine bochd fearas-tighe de'n t-seòrsa 'dheanamh, 
's gun bharantas a thoirt dha nach cuirear e fhèin 
a mach air a' Bhealtuinn, no a' bhantrach bhochd, 's 
a dilleachdain ma dh' f halbhas esan. 

Maor. — 'Nis 'Ailean, innis so dhomh : nach ro 
ainmic a chual' thusa riamh croitear bochd, dichioll- 
ach, onorach, siobhalta, a bha 'stri gus a mhàl a 
dhiol mar a b' fhèarr a dh' f haodadh e, a chuireadh 
a mach gu àite 'dheanamh air son fir eile? Nach 
'eil fhios agad gu-m bheil croitearan 'us tnath air 
an oighreachd so fhèin a tha fada air deireadh 's a' 
mhàl, agus cuid nach 'eil aona chuid, saoithreachail 
no dichiollach, agus gidheadh, c'uin a chuireadh a 
h-aon aca 'mach ? Tha cuid de dhaoine 'sior ghlaodh- 



CAKAID NAN GAIDHEAL. 



205 



aich 'an agliaidh nan uachdaran, — Na li-naclidarain ! 
Na h-uachdarain ! na-n deanadh iad sud, 'us na-n 
deanadh iad so bhitheadh an dìithaich gu maitb 
dheth. Am bheil coire idir aig na h-iochdarain ? 
Cha-n 'eil cainnt a's amaidiche, agus faodaidh mi 
'ràdh a's breugaiche na chluinneas tn 'nis à beul cuid 
de dhaoine mu thimcbioll nan tighearnan Gàidheal- 
ach, mar gu-m biodb mar fhiachaibh orra-san, 
cba-n e a mhàin tigbean agus croitean a tlioirt do 
gacb aon gun mbàl', ach biadh 'us aodacb a thoirt 
do mhòran diubb ! Faic na marsantan mora Gallda 
air am bheil na b-uiread de mboladh a nis 'am measg 
dhaoine — marsantan a dh' èirich o 'n bheairt, agus 
o 'n bhara-roth, gus na miltean agus na ceudan 
mile a cbur r'a cheile air tàilleadh an luchd-cosnaidh. 
Cho luath 's a thig a' chuis 'n an aghaidh, cba dean 
iad ach am muillean mòr' a dhiinadb — car a chur 's 
an iucbair — an teine a tba fo 'n t-simileir mhòr a 
smàladh as, agus a h-uile mac niàthar, sean 'us òg 
a chur a mach air an t-sràid, gun fheòraich am 
bheil beul air an aodann no'm bheil boitein connlaich 
ann air an luidh iad. Air a' cheart àm so, tha na 
miltean, — seadh, leth cheud mile 'us còrr, mar so air 
an cur 'n an tàmh — tha mòran dhiubh 'tighinn 
dachaidh oirnn an so fhèin; 'us cò a's àirde glaodh 'us 
gearan na iad 'an aghaidh uachdaran na dùthcha ? 
! 'Ailein, na-m bitheadh a' leithid so de riasladh 
air a dheanamh air daoine bochda 's a Ghàidhealtachd, 
b' arc! glaodh nan Gall 's nan Sasunnach. Dh'- 
f hosgladh a h-uile paipeir-naidheachd a chraos 'n an 
aghaidh. Co na marsantan mora, no na h-uachd- 
arain Ghallda 'chuala tu riamh a thug tigbean 'us 
gàracha'-càil, gead buntàta, 's blàr mòine, agus 
iomadh ni eile, do bhantraichean bochda, gun sgillinn 
mhàil? Ach air a' cheart oighreachd so fhèin, tha 



206 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



dusan a tha 'faighinn so arm mar tha f hios agad-sa. 
Ud ! ud ! 'Ailein, 's còir an fhirinn a sheasamh, 
agus 's aitlme dhuirm mac bantraich de 'n t-seòrsa so 
nach cuir a làmh 'n a bhoineid 'n uair a choinnicheas 
e an duine maith o 'm bheil a mhàthair a' faigh- 
inn a' leithid o cheann fhada, agus eadhoin o 'n 
d'thàinig e fhèin 's a dhaoine. 

Ail. — Tha thu ceart an sin, agus tha fhios air na 
bheil thu 'g ràdh, — cha-n 'eil mise 'ruith sios nan 
uachdaran — cha-n 'eil idir, ach 's ann a tha mi 'toirt 
mo bharail a thaobh aontachan, agus barantas nach 
caraichear daoine ma ni iad fearas-tighe ceart air au 
croitean, — ach gabh mo leth-sgeul, chuir mi grab- 
adh ort. 

Maok. — Bha mhi 'dol a ràdh, amhairc fhèin air 
na croitean a tha ri taobh a' chladaich so shios, agus 
nach nàrach r'a fhaicinn na tha de dh' fhearann 
maith an sin fo dhrisean, 's fo rainich, fo fhogh- 
annain, 's fo chluarain, 's fo na h-uile seòrsa luibh- 
eannaich 'us salachair? Tha, na dheanadh gàradh- 
càil do na h-uile teaghlach 's a bhaile. Nach 'eil de 
chlachan an uachdar, le 'n cinn mhaola bhàna nach 
do charaicheadh as an leapaichean o làithean Noah, 
air son aon ni is fiorsach dhomhsa, na dh' fhògh- 
nadh gu dùnadh a chur mu gach croit, guu tighinn 
air a' ghàradh-chàil ? Agus air son luib 'us clais- 
ean agus sluic làn de dh' uisge dara leth na bliadhna, 
a dh' f haodadh iad le fior bheag saoithreach a rèit- 
each — tha bàigh aca ris na clachan 's ris an luibh- 
eannaich, mar oighreachd a fhuair iad o na daoine 
'dh' fhalbh: tha crodh, 'us eich 'us gach seòrsa 
sprèidh' air an ais 's air an aghaidh, o achadh gu 
h-achadh, gus am bheil am fearann 'n a eabar, 's 'n 
a chlàbar, air chor 's 'an uair a thig tiormachd an 
earraich agus teas an t-samhraidh, gu-m bheil e a' 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



207 



leacnachadh, a' sgagadh, 's a' sgrèitheadh, air dhòigh. 
's nach 'eil e comasach 'oibreachadh — nacli dearg 
crann no caib' air — nach faigh an gràinne sìl leaba 
amis an urrainn da freumhachadh ; 's 'an àm an 
fhoghair' chì thu e loma-làn copagaich agus shealbh- 
agan, -s 'n a dhèigh sin bithidli daoine a' gearan 
nach fhiach am fearann a shaoithreachadh, 's nach 
'eil feum a bhi 'g a àiteach, — an ioghuadh ged a 
thigheadh gorta 's ganntar, 's ged bhiodh an crodh 
air an togail 's an earrach ? An iarradh tu f hèin 
air an nachdaran aonta 'thoirt dhoibh sin? Ma tha 
iad suarach a nis mu na h-uile maoidheadh 'us ràidh- 
eadh a tha air a dheanamh orra, nach biodh iad 
deich uairean na's suaraich' an sin. Labhair riu 
agus comhairlich iad; "Tha sin ceart," deir iad, 
" ach cha-n 'eil ùin' agam an diuo-h, ni mi 'm màir- 
each e — cha-n 'eil fàth cabhaig ann." Faigheadh 
iad aonta ged a tha, agus an e so a bhiodh mar 
chainnt doibh? "Tha mi air mo bhaile-mòr, cò 
'chuireas as mi." Sin agad 'dè 'theireadh iad, agus 
tri neo 'ar thaing. 

Ail. — Air d'athais a charaid — tha mi 'rithist ?. 
ràdh thoir aonta dhoibh, agus cuireadh an t-uachd- 
aran 's am bàillidh cumlmanta teann, gramail 
innte, gu-r èigin do na croitearan, sud 'us so a 
dheanamh — gu-m feum iad am fearann a ghiullachd 
gu maith — an earrann a tha fo bhàrr a dhimadh gu 
grunndail, agus 'àiteach 's a leasachadh gu riaghailt- 
each, sgoinneil ; 's mur seas iad ris a' chumhnant', 
a mach iad : gun ag an sin cha bhi leth-sgeul aca. 
Thoir duais dhoibh, no cuir onoir orra-san a's fèarr 
a dh' àiticheas an croitean — aig am bheil am bàrr 
a's fèarr — aig am bheil an gàradh a's glome — an 
càl 's na currain a's mò. Cuir maor os an ceann ; 
cha-n e maor a bhi 'tathunn as an dèigh gach latha, 



208 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



acli maor a sheòlas 's a theagaisgeas iad ; a chi 
gu-m bheil iad a' saoitlireachadh an fhearainn gu 
ceart. Dean eisempleir dhiubh-san a's fèarr, agus 
ball sampuill de na lunndairean — cuidicheadli an 
t-uachdaran leo le frasan gàraidh de gach seòrsa, gus 
am faigh iad blasad dhiubh, 's a' sin cha bhi iad as an 
engmhais aon uair 's gu-n cleachd siad iad. Mar so 
tàlaidh an t-uachdaran air an aghaidh iad le bàigh ; 
agus smaehdaicheadh e iadsan air nach drmgh bàigh. 
Biodh an dòigh -so air a gabhail riutha, 's rno làmh 
dhuit gu-rn faic thu ruamhar 'us treabhadh, 'us 
saotbair 'n ar measg : 's ma chuirear aon a mach 
nach lean na riaghailtean ris an do chuir e f'hein a 
làmh, cò 'ghabhas truas dheth? cò 'their gu-n d' 
rinn ann t-uachdaran gu h-olc ? 

Maoe. — Cha-n 'eil thu fad' am mearachd, — 's e 
sin direach a tha sinn ag iarraidh a dheanamh, agus 
chi thu atharrachadh de'n t-seòrsa sin 'an ùine 
ghoirid air feadh na Gàidhealtachd a bheir mòr 
shòlas dhuit. Ach nach aidich thu fhein nach 'eil 
cuid diubh furasd' a stiùradh, no 'chomhairleachadh ? 
Tha cuid diubh anabarrach leisg, màirnealach : 
" Ni mi 'm màireach e — cha-n 'eil ùin' again an 
diugh," ars' esan, 's a dhà làimh 'am pòcannaibh na 
brigis, a thaice ri balla an tighe, 's piob 'n a chraos. 
Tha dàil mar so 'g a cur ann an nithean nach 
gabhadh leth-uair an uaireadair g' an ceartach- 
adh. 

Ail. — Cluinneam soilleireachadh air a' sin — ain- 
mich dhomh ciod a tha 'n ad bheachd? 

Maor. — Ni mi sin ma gheallas tu nach gabh thu 
gu h-olc na chanas mi. 

Ail. — 'Nemise? Gu dearbh cha-n ann de 'n 
t-seòrsa sin mi — gabh air d' adhart. 

Maor. — Bha mi bho cheann latha no dhà a' 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



209 



gabhail an rathaid seach tigh croitear àraidh nach 
ainmich mi ; duine tuigseach, poncail ; tha gàradh- 
crìclie mu thimchioll a chroite fhèin agus croit a 
choimhearsnaich, ach thuit cuid dh' e bho cheann 
cheithir-là-deug, bealach nach bu mhò na dorustighe. 
Thachair dhomh 'bhi air m' ais 's air m' adhart, 's 
chunnaic mi aon latha, an aite am bealach a bhi air a 
chàradh le cloich, fàradh air a chur tarsuing 'n a 
mheadhon, ràmh os ceann an fhàraidh, ràcan agus 
spaid tarsuing, no trasd' a chèile foidhe : ach ciod a 
thachair ach gu-n do mhothaich mi bò mhaol chean- 
fhionn a' toirt aghaidh air a' bhealach. Chuir i a 
ceann maol fo na maidean — le aon sitheadh sgap i 
'n sud 's 'an so iad. Chuir i am fàrad h na sgonnan, 's 
cha b'e an ràcan a b' fhèarr dìol. 'S beag smuair- 
ean a chuir sud air a' bhoin — ghabh i 'n a ruith 's 
na deann ruith do'n iolainn arbhair. Bha 'ceann 's 
a h-amhach as an t-sealladh a thiota. B'eòlach air 
i. 'Mach thàinio- an s°;uab fo 'casan. Ach a mach 
cuideaclid thàini<>- bean an ti°;he air bhoile 's air 
bhàinidh, gun churrachd, gun bhròg, 'us maide-poite 
'n a làimh, — a mach a' chlann, 's a mach an cù. Air 
falbh theich am mart maol, — sguab aice 'n a craos, 
's air feaclh a' chàil 's na tùirneip ghabh i. A' 
leithid de dh' ùpraid, 's de dhonnalaich, 's de 
ghleadhraich cha chuala mise riamh ! Mu dheir- 
eadh chuir a' bhò mhaol a h-uchd ris a' bhruthach, 
's thug i an dui-leum thar a' ghàraidh le eagal roimh 
'n t-slacan 's roimh 'n mhadadh, 's leag i bealach 
eile le 'leum. 'Nis thàinig so uile à dàil a chur ann 
an càradh a' ghàraidh, ni nach gabhadh leth-uair 
an uaireadair. Am bheil thu 'g am thuigsinn, 
'Ailein? 

Ail. — 'G ad thuigsinn! 's mi tha, 'fhir mo chridhe, 

agus 's maith a tha l'hios agam cò 'tha 'n ad bheachd ; 

2 i) 



210 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



ach stad, agus chì thu nach i 'n leisg no lunndair- 
eachd a rinn so, Mar a thubhairt thu, tha gàradh 
crìche timchioll na dà chroite, 's tha e mar f hiach- 
aibh air a' ghreusaiche 's orm-sa an gàradh a chumail 
suas eadaruinn. Thog mise am bealach mu dheir- 
eadh a thuit agus 's ann air-san a thigeadh am 
bealach so a cheartachadh. Chaidh mi d'a ionnsuidh ; 
ach aon latha bha'n cnatan air, latha eile bha brògan 
aige r'a dheanamh do ghille Gallda bho'n tigh-mhòr ; 
latha bha aige ri dol a dh' iarraidh leathraich, gus 
an latha dè f hèin, a bha e r'a dheanamh, ach thàinig 
an dile uisge, agus 's e sin a bhac e. 

Maor. — Direach mar sin ; leth-sgeul — leth-sgeul. 
Nach b'fhèarr dhuit gu mòr am bealach a thogail 
thu f hèin, agus a thoirt air a ghreusaiche breaban 
a chur air do bhròig, no fraochan air bròig do 
mhnatha? 'Nis tha do bhealach agad r'a thogail 
an dèigh do challdachd 'fhulang. 

Ail. — Sguir dheth — chi thu'm bealach air a chàr- 
adh an ath uair a thèid thu seachad. Ach nach bu 
choir dha-san d'am buin a' bhò mhaol am bealach a 
thogail? Gu cinnteach bheir mi an greusaiche a 
thug a' bhò mhaol Eirionnach, mhi-mhodhail so 'n 
ar measg gu cùirt. 

Maor. — Nach cuir thu 's an eachdarr' i, 's na 
leig a mach i gus am pàigh an greusaiche na thogas 
am bealach. 

Ail. — 'N i 'bhò mhaol a chur 'an eachdarra? 
" 'Bhò mhaol tha mi ullamh dhiot ! " Tha e 'cheart 
cho soirbh dhuit fiadh na beinne mòire 'chur 'am fang ; 
agus a dh' innseadh na firinn, cha bu mhaith learn 
cur a mach air a' ghreusaiche f hèin ; ach coma cò 
dhiubh, ni mi suas am bealach. Ach cia mar a 
gheibh mi Fear Tathaich nam Beann ? 

Maor. — Cha-n 'eil agad ach d' ainm a thoirt do'n 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



211 



mhaighstir-sgoile, agus tliig an leabhar dhachaidh a 
dh' ionnsuidh do dhoruis le teachdaire cinnteach aim 
am màileid na Bàn-righinn fhèin — leis a' Phosta, 
uair 's a' mhìos ; 's ma thèid thu fhèin 's an greus- 
aiche cuideachd uime cha chost e dim it ach sè sgill- 
ean 's an ràitlie — ss;illmn Shasunnach 's an leth- 
bhliadlma, agus da rireadh cha bhi do shxj.il 'n a 
dhèigh. Nach taitneacli dlminn 'an cìèigh obair 
an latha 'bhi seachad, suidhe sios an so, 's a bhi 
'leughadh do na balachain na tha 'dol air aghaidh 
feadh an t-saoghail — searmoin ghoiricl, ghrunndail, 
fhaotainn a leughas tu dhoibh, agus cunntas fhaigh- 
inn air iomadh ni mum bheil e priseil dhoibh-san 
agus dhomh-sa eòlas fhaotainn. Tha'n leabhar a' 
tighinn a mach fo sgèith Eaglais na h-Alba, agus 
mar sinn tha barantas againn gu'm bi gach ni 
'bhitheas ann stòlda, fìrinneach gu 'dheireadh. Tha 
aona bhuaidh air fhad 's a chaidh e, cha-n 'eil focal • 
ann a chuireas lasan, no campar air neach air bith, 
no 'dhùisgeas droch nàdur 'am measg dhaoine. Bho 
ghrunnd mo chridhe dùraichdeam buaidh 'us soirbh- 
eachaidh leis, agus leo-san a tha air a chid. 

Ail. — Mar sin, bu neo-cheanalta dhuinn gun a 
ghabhail, agus gun 'fhàilteachadh : ach b' fhèarr 
learn gu-n innseadh iad dhuinn am bheil mòran r'a 
dheanamh air a' bhliadhna so air son nan Gàidheal 
ann an cuideachadh leo? 

Maor. — Leig leo — iadsan a tha air chiil nan 
nithean sin cha-n eagal nach dean iad na dh' fhaodas 
iad, ach b' fhèarr gu-n deanadh na Gàidheal na dh'- 
f haocladh iad air an son fhèin ; — aca f hèin tha 'chilis 
'n an làimh, 's cha-n ann aig Goill no Sasunnaich. 
Taing Dha-san, an Tì a's àirde, a dhiong uiread de 
dh' iochd as leth ar luchd-diithcha 's a' bhliadhna 
'chaidh seachad ; ach ged tha mòran f hathast cid 



212 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



an làirnhe de na chruinniclieadh air son nan Gàidheal 
air feadh an t-saoghail, tha e 'fàs na's lugha 's na's 
lugha bho latha gu lath a. Tliig e gu crich, agus 
sin gu luath. 'S èigin gu-n dùisg àrd 'us iosal a 
chum an dùtliaich a theasairginn bho eisimeil a' 
Bhuntàta, agus bho eisimeil dhaoine eile — 's maith 
agus is ro mhaith a fhuaras Goill 'us Sasunnaich ; 
's anabarrach maith a f huaradh muinntir America ; 
agus an t-Athair naomh a sheasamh agus a dhion 
nan càirdean c'aomh a thagair cùis nan Gàidheil, 's 
a chruinnich air an son. Ach tha rath, agus soirbh- 
eachadh nan Gàidheal, fo làimh Dhè, 'an ceangal 
r'an dìchioll fhèin, agus tha dòchas again nach bi 
iad a' cath air son cuideachaidh 'us còmhnaidh, o 
bhliadhna gu bliadhna, agus nach àraich fialaidh- 
eachd dhaoin' eile leisg 'n ar measg — cha-n abair mi 
'bheag, ach tha eagal orm. 

Ail. — Eagal ort ! Nach 'eil f hios agad gu-m 
bheil cuid de dhaoine nach cuireadh boinne falluis 
dhiubh r'am beò na-m faodadh iad. Tha cuid de'n 
t-seòrsa so ami, ach ciod a dh' èireadh dhuinn mur 
bhith na thàinig oirnn à àiteachan eile ? Bha bàs 
'am measg dhaoine — bha na ceudan seachad roimhe 
so mur bhith na rinneadh air an son ; 's ma bha cuid 
a fhuair nach do thoill, cha-n ann aig na daoine 
maith' a chuir dhachadh an cuideachadh a bha 'choire. 
Ach nach fhèarr gu-m bitheadh càileigin de mhi- 
bhuileachadh ann — gu-m faigheadh feadhainn e nach 
do thoill e, na gu-m faigheadh aon duine bàs, no 
gu-n togadh gairme plàigh 'n ar measg? Bithidh 
daoine 'gearan f had 's a bhitheas iad beò — sin dòigh 
an t-saoghail ; ach da rireadh cha-n f haca mi fhèin 
mòran 'g a chur gu droch bhuil, 's cha-n 'eil dùil 
agam gu-m bheil neach r'a f haotainn cho ainaideach 
's gur urrainn dha smaointeachadh gu-m beathaichear 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



213 



Gàidheil le min-bhàin na baigeireachd mar so mòran 
na's fhaide. Slàn leat, a Mhaoir, cuir fios a dh'- 
ionnsuidh Feak Tathaich nam Beann focal no dhà 
'thoirt do na h-Uachdarain — do na Bàillidhean, asus 
busag bheag 's an dol seachad a thoirt do na Maoir 
iad f hèin. — Slàn leat. 

T. 



COMHRADH 

FEAR A' GHLINNE, AILEAN BAN, AG-US AM 
MAIGHSTIR-SGOILE. 

A ILEAN BAN. — Tha sibhse, 'Fhir a' Gblinne, 
XI. air 'ur ceum a dh'ionnsuidh na fèille, 's cfoa-ri 
iongatach leam e : 's ann agaibb f'hein a tba 'n 
gnotbncb ann. Cbnnnaic mi na daimh mbòra 'n 
diugh a' tighinn a' nail troimh 'n mhonadh, 's neo- 
'ar thaing mur d' fhuair iad geambracbadb maitb. 

Fear a' Ghlinne. — Cba-n 'eil iad gu h-olc, acb 
db' f baodadh iad a bin na b' fbèarr. C'àit' am faca 
tu iad ? 

A. B. — Bba iad a' gabbail seachad air Allt-na- 
Bèiste, 's tba mi 'deanamh dheth nacb 'eil iad fad' 
o 'f haicbe na fèille. Bba Sasunnach mòr 's a tliop- 
man a' gabhail sàr bheachd orra. B' fhurasd' 
fhaicinn gu-n robh a shùil annta. 

F. G. — Cia mar a tha fhios agad-sa gu-m bu 
Shasuimach e? 

A. B. — Ma ta b' fhurasda sin fhaicinn air a phluic, 
's air a shaill, gun tighinn air casag odhar nam putan' 
mora, agus bòtainnean nach faca mise riamh an 
leitbid ach air Sasunnach. Agus dh' innis an Dròbh- 
air Buidbe 'bba 'g iomain a cÌmid gbambna biorach, 



214 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



grànda f hèin gu-m bu Shasunnach e ; agus dh' innis 
e 'airim 's a shloinneadh dhomh, ma dh' fhaodar 
sloinneadh a ràdh ris, ged nach 'eil de mheomhair 
agam-sa na chuimhnicheas e. Cha b' iongantach 
leam-sa ged robh na daimh aige mu-n ruig sibhse. 
Tha mi cinnteach gu-m b' aithne dhuibh fhèin 
e. Tha iad ag ràdh rium-sa nach 'eil duin' a's 
creideasaiche na e a' seasamh " Monadh nan Coil- 
each." 

F. G. — Ma ghabhas e iad air na chuir mise m'an 
coinneamh 's e làn dìth a bheatha, 's cha mhise 
'bhios a' talach. 

A. B. — Cha-n 'eil fhios 'am — 's e talach fasan an 
t-saoghail. 'S is tearc r'a fhaotainn esan a nis nach 
bi 'talach. Ma 's e mo ghoistidh am Maighstir-sgoil' 
an so — dnine cho ciallach, shocrach 's a tha 's an 
dùthaich, bithidh e 'talach nach 'eil na sgoileirean a' 
togail gach foghluim mar a dh' fhaodadh iad ; agus 
bithidh sinne 'talach nach 'eil e 'sparradh annta mar 
a dh' fhaodadh e. Bithidh mise 'talach gu-m bheil 
a' bhean trom air an Tea; agus ise 'talach orm-sa 
air son na bheil mi 'cur anns an Tombaca. 'S ma 
's e 'm ministeir f hèin — an duine còir ! Cò 's teòin' 
air talach na e fhèin a nis, ged is minic a tha e 'g 
innseadh dhuinn le glòir mhilis nach bu choir do 
dhaoine 'bhi 'gearan. — An cuala sibh e Di-dòmhnaich 
so 'chaidh — nach e 'thug dhuinn e ! 

F. G. — Ma ta cha-n 'eil thu fad' am mearachd, 
'Ailean. Cha dnbhairt e uiread 'n uair nach b' 
àbhaist duinn dad air bith a thoirt seachad ; ach tha 
'm ministeir coltach ri daoine eile, mar a's mò 'gheibh 
iad 's ann a's mò 'dh' iarras iad. Ach ciod a tha 
am Maighstir-sgoil' ag ràdh? 

M, S. — Tha mise gu fìrinneach ag ràdh ruibh o 
'n a chuir sibh mu m' choinneamh e, nach cuala mi 



CARA1D NAN GAIDHEAL. 



215 



'n cluine còir, riamh le barrachd tlachd na air a' 
cheart là ud, 's cha b' iongantach leam ged robh e 
'talach — cha b' ann gun aobhar. 

A. B. — An cluinn sibbse mise, 'Fhir a' Ghlinne, 
tha gach ministeir 'us maighstir-sgoil' fo'n aon tèarr 
's fo'n aonchombaradhcluaise. Seasaidham ministeir 
am maighstir-sgoil', 's am maighstir-sgoil' am minis- 
teir. Direach mar a ni 'm Bàillidh 's am maor ; 
ach coma cò dhiubh, 'am bheil thu da rireadh 'am 
barail gu-n do thoill na Gàidheil an t-achmhasan a 
thug e dhoibh. Cò aig an fhèarr fios na e f hèin 
cho bochd 's a tha iad, 's cho eu-comasach 's a tha 
e dhoibh cuideachadh a dheanamh anns na cùisean 
ud a chuir esan m' an coinneamh a tbaobh dhaoine 
dubha 'us ruadha air nach cuala sinn riamh roimhe 
iomradh — a tha taobh eiF an t-saoghail? Thug mi 
fhèin beagan air sgàth mo nàire 's nach 'eil a nis 
comas air " ladar na bleid " a chur seachad o 'n a 
thàinig na Foirfich ùra so oirnn. 

M. S. — 'n a thòisich sinn air a' clmis ma ta 
leanamaid i. Innis clhomh a nis gu poncail gu 'dè 
uiread 's a thug thu seachad. 

A. B. — Cha tig do dhaoine 'bhi 'bòsd as na bheir 
iad seachad ; ach innsidh mi dhuit mar a thachair. 
Bha bonn shè sgillean agam eadar mo chorrag 'us 
m' òrdag mar a b' àbhaist da ; ach chaill mi greim 
air 'n uair a thug mi 'mach mo làmh a ghabhail 
snaoisein, 's an uair a chaidh mi air a thòir thàinig 
bonn mòr sgillinn 's an rathad agus smaointich mi 
gu-m fòghnadh e 's gu-m faodainn an t-sè sgillean 
a ghleidheadh air son na fèille. Sin agaibh smior 
na firinn. 

M. S. — Tha mi 'g ad làn chreidsinn, agus is dòcha 
nach seas i 'n costas an diugh air an f'heill. 

A. B. — Ma ta bu leibideach an gnothuch na-n 



216 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



seasadh : 's dòcha gu mòr gu-n caitli mi leth-dusan 
d'a seòrsa rau-n tig mi dhachaidh. 

M. S. — Innis dhomh cia mar? 

A. B. — Tha direach mar a thogras mi fhèin. 
Choisinn mi iad le fallus mo ghruaidhe, 's tha còir 
agam air an cost mar a chi mi iomchuidh. 

M. S. — Ro mhaith — 's e do thoil, 's do thogradh 
fhèin riaghailtean do stiùraidh. Am bheil thu idir 
'am barail ga-m bheil cunntas agad r'a thoirt Dha- 
san a tha 'toirt comas cosnaidh dhuit, 's gu-m bi 
cunntas cho cruaidh air agairt air son a' bheagain 's 
a bhios air son a' mhòrain. 

A. B. — Air d'athais a' ghoistidh — na teannaich 
orm direach cho cas. 'S e tha 'mhiann orm a ràdh 
nach cuir mi gu droch bhuil a' bheag de na th' 
agam. 

M. S. — Sead-h ma ta — nach cost thu sè sgillean 
ami am bùth Eachainn-nam-bmdeal an diugh?- 

A. B. — Cha-n abair mi nach cost, 'us ma dh'- 
f haoidte 'm barrachd ; ciod e dheth sin ? 

M. S. — Nach tabhair thu faidhrein do chlann a' 
mhaoir, 's do mhac a' ghobha, agus 's dòcha do d' 
rrihac fhèin cuideachd? 

A. B. — Tha mi 'creidsinn gu-n tabhair 's cha bhi 
mo shùil 'n a dhèigh. Bha sinn f hèin 'n ar balach- 
ain roimhe so, 's cha di-chuimhnich mi gu bràth mo 
shodan air là na fèille. 

M. S. — An ceannaich thu aran cruithneachd do'n 
mhnaoi, agus ribein do chaileig laghaich nan dualan 
buidhe ? 

A. B. — Ma ta ni mi sin, agus cnaipean, no ma 
thogras tu griogagan do'n tè bhig, agus ma dh'- 
fhaoidte beagan snaoisein do 'n t-seana mhnaoi. 

M. S. — An tig do spliùcan fhèin dhachaidh 
falamh ? 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



217 



A. B. — Cha-n àbhaist da air là fèille ; 's gu 
dearbh ged a bha am ministeir cho àrd-bhriathrach 
'n ar n-aghaidh Di-dòmhnaich, ma thachras an gille 
beag a mhac orm, bithidh an aon sgian-pheann a's 
bòidhche air an fhèill aige, — Agus a nis a ghoistidh 
cum do theanga, rau-m fàg thu 'n fhaiche 'n nochd 
bithidh aon leth-bhodach eadaruinn ; air neo bithidh 
tujlleadh eadaruinn. 

M. S. — Direach ' Ailein, mar a shaoil mi. Leig 
dhomh a nis cunntas gu 'dè an t-suim a thig gach 
rìomhadh de'n t-seòrsa so. 

A. B. — Tog de d' chunntas a dhuine ! Cum sin 
ris na sgoileirean, agus leig le Ailein Ban aon latha 
'bhi aige dheth. 

M. S. — Ma ta cha leig, 's tu fhèin agus Fear a' 
Ghlinne a thòisich air a' ghnothuch. Cha mhisde 
sinn suidhe tacan beag 'an so aig tobar nam mèirl- 
each, agus ran nsaicheam aid a' chnis so : — "Am bheil 
a' Ghaidhealtachd cho bochd 's nach urrainn i 'bheag 
no 'mhòr a dheanamh gu co-roinn anns na sochair- 
ean priseil a tha aice fhèin a thoirt dhoibh-san air 
am bheil iad a dhith ?" 

A. B. — Tha mi làn thoileach d' èisdeachd ; 
's mur 'eil mi meallta cha mhisde le Fear a' 
Ghlinne 'anail a tharruing 'an dèigh an uchdach so 
f hèin a dhireadh. Tha i 'n dara cuid air fàs na's 
fhaide 's na's caise na bha i, no tha 'n anail 's an 
uchd agam-sa air fàs na's giorra ; ach gabh air d' 
adhart. 

M. S. — Cha sàraich mi d' fhoighidinn. Innis so 
dhomh. Nach priseil os ceann gach ni eile eòlas 
air an Tì àrd a chruthaich sinn, agus air-san a 
thàinig gu ar tèarnadh ? Nach priseil am Biobull 
's an t-eòlas a tha r'a f haotainn uaithe ? 

A. B. — Ud ! ud ! a mhic-chridhe cha-n'eil teag- 

2 E 



218 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



amh air a' sin. Cò 's urrainn cur 'an aghaidh na 
cùise sin? 

M. S. — Nach bu mhiann leat rna ta gu-n robh an 
t-eòlas so aig a h-uile aon air aghaidh an t-saogh- 
ail? 

A. B. — 'S ann leam bu mhiann, agus gun 
teagamh bu chòir còmhnadh anns an eòlas a 
thoirt seachad a bhi air a dheanamh leo-san aig am 
bheil an comas. Ach 's i 'chùis ciod a's urrainn 
duinne 'dheanamh? 

M. S. — Is urrainn do gach uile h-aon beagan a 
dheanamh ; agus is ainneamh e nach b' urrainn a 
làmh a shineadh gun ana-cothrom air bith a thoirt 
dha f hèin. Tha mi 'g aideachadh gu-m bheil an 
sgireachd so bochd, mar a tha 'chuid a's mò de 
sgìreachdan na Gàidhealtachd aig an am. A ch nach 
aidich thu as a' mhile pearsa a tha 'chòmhnuidh 
innte gu-m faodadh iadsan a thàinig gu aois cosnaidb, 
's e sin aig a' chuid a's lugha dara letli an iomlain 
— no còig ceud pearsa — sgillinn 's a' mhìos, 's e sin 
tastan 's a bhliadhna, a thoirt seachad, gun an sùil 
a bhi 'n a dèigh. An saoil thu nach 'eil dà f hich- 
ead a dh'fhaodadh leth-chrùn 's a' bhliadhna a thoirt 
seachad? Agus nach aithne dhuit triùir, no cheath- 
rar a dh'fhaoidte ainmeachadh a tha murrach na's 
leòir gu punnd Sasunnach 's a' bhliadhna a thoirt 
seachad? Thigeadh so uile gu suim mhaith— ro 
dhlùth air dà phunnd dheugthar fhichead Shasunnach 
(£32) — ni a bhiodh cliùiteach do'n sgireachd, a 
bhiodh gu mòr mhaith do dh' iomadh anam neo- 
bhàsmhor, agus cha-n fhair'eadh aon duine fad na 
sgireachd e fhèin na bu bhoohdainne air a' shon so 
aig ceann na bliadhna. 

A. B. — Dà phunnd deug thar fhichead Shasunn- 
ach! Cha b' e am beagan 's na h-àmannaibh 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



219 



cruadha so. Ach an saoil mi fhèin an ann da rireadh 
a tha fear 'ur tuisge, 's 'ur còta-sa 'còmhdach 
orm-sa gu-n gabhadh dàphunnd dheug thar f hichead 
Shasunnach cruinneachadh 's an sgireachd bhochd 
so ; no na-m biodh e air a chur air falbh aisde nach 
tugadh e lomadh mòr air iomadh aon a tha lorn na's 
leòir cheana? 

M. S. — 'G a chòmhdach ort a dhuine ! Nach 'eil 
dearbh chinnt agad gu-ra bheil a' dheicli uiread so 
'g a chruinneachadh innte, 's 'g a chur air falbh 
aisde gach bliadhna ; agus sin air son aobhair a tha 
iosal, suarach, millteach air iomadh dòigh ? 

A. B. — Ud ! ud ! 's ann a tha choslas oirbh brath 
amadain a ghabhail orm an ditigh gu buileach. 
Cha-n 'eil cinnt no fios agam gu-m bheil a' chùis 
mar a tha sibh ag ràdh. Ciod an cruinneachadh 
mòr air am bheil sibh a' tighinn mar so ? 

M. S. — Tha mise làn ullamh gu dhearbhadh dhuit 
là air bith a thogras thu gu-m bheil còrr agus 
ceithir cheud punnd Sasunnach 's a' bhliadhna 'g a 
chost air uisge-beatha 's an sgireachd, gun ghuth air 
na bheil air a thilgeadh air falbh air Tombaca, 's air 
faoineis eile — nithean a tha gun mhaith fo'n ghrèin — 
nithean a tha cronail do'n chorp 's don anam. 

A. B. — Ciod e ar barail air a' so, 'Fhir a' Ghlinne? 

F. G. — Tha mi cho cinnteach 's a tha mi beò 
gu-m bheil smior na firinn aige — agus mur 'eil e 
foidhe cha-n 'eil e idir os a cheann. Tha dearbh 
chinnt agam gu-n do reic iad 's an tigh ud shìos còrr 
'us dà f hichead buideal am bliadhna, 's cha robh aon 
dhiubh sin gun fhichead pinnt. 

A. B. — Cha-n 'eil dol na's fhaid' agam ma tha 
sibh le 'chèile air an aon sgeul ; 's cha-n 'eil teagamh 
nach b' fhurasd' an dà phunnd deug thar fhichead 
Shasunnach a chruinneachadli mar a tha 'm Maighstir- 



220 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



sgoil' ag ràdh. Ach ciod a dlieanadh sibh leis an 
deigh a chur cruinn ? 

M. S. — Roinninn e 'n a chòig earrannan air son 
nan nithean sin a chur air an aghaidh a bba 'm 
ministeir ag ainmeachadh an dè. Bheirinn earrann 
air son sgoilean a chur suas far am bheil an sluagh 
aineolach agus bochd. An taitneadh sin riut ? 

A. B. — Thaitneadh gu ro mhaith. Ach nach 'eil 
e mar f hiachaibh air uachdarain an f hearainn sgoilean 
a chumail suas? 

M. S. — Tha e mar fhiachaibh orra aon sgoil a 
ghleidheil 's gach sgireachd 's tha iad 'g a dheanamh 
sin. — Ach mur biodh tuilleadh na sin air a dheanamh 
bu bhochd cor na dùthcha. Nach beag feum a 
dheanadh aon sgoil do sgireachd a tha leth-cheud 
mile air fad, mar a tha iomadh sgireachd 's a' 
Ghàidhealtachd. Cia mar a bhiodh an t-àite so 
f hèin mur biodh agaibh ach an sgoil sgireachd a tha 
aig a' chamus ud shios air nach urrainn dara leth an 
t-sluaigh ruigheachd latha 's a' bhliadhna ; agus 
c'àit' am bheil a' chlann agad fheiu a' faighinn an 
ionnsachaidh? 

A. B. — Ma ta tha aim an tè de na sgoilean ùra so — 
sgoilean na h-Eaglais, no na h- Assembly, mar a their 
sinn riu. Agus is maith is fiach i a gleidheil suas. 
Gu dearbh bheir mi mo thastan 's a' bhliadhna air a 
son-se gu suilbhir — bheir, bheir — agus bha mi cèarr 
ann an cur 'n ur n-aghaidh cho buileach. 

M. S. — Seadh, agus nach tugadh tu sgillinn no 
dhà air son iompachadh Israeil — seann sluagh 
lehobhah? 

A. B. — Ma ta cha robh mòr bhàigh again ris na 
h-Iudhaich riamh gus an do leugh mi na chuireadh 
a sios 's an " Fhear-Thathaich." Ach tha mo 
chridhe a' taiseachadh d'an taobh a nis ; agus bu 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



221 



mhaith learn gun teagamh cuideachadh ann an aobhar 
cho raaitli ri Israeli a thionnclaclh a rithist gu Sion. 

M. S. — Ro mhaith, 'Ailein, agus am bhe.il cuimhn' 
agad air a' bheag de na thubhairt am ministeir mu 
ar luchd-dùthcha 's ar dàimhich f hèin 'an coilltibh 
fàs' America, 's an eileanaibh cian a' chuain, far nach 
do bhristeadh sàmhchair eagalach an fhàsaich riamh 
le seirm thiamhaidh cluig na h-Eaglais, no le fuaim 
bhinn nan Salm? Nach deanadh tu beagan a chur 
an t-Soisgeil — a chur mhinisteirean diadhaidh d'an 
ionnsuidh-san? 

A. B. — Ma ta cha-n e am beag ach am mòr na-n 
ruigeadh mo chothrom air. Is iomadh dlùth charaid 
a tha agam 's na cèarnaibh sin : agus mo thruaighe ! 
is deuchainn gu leòir dhoibh a bhi air an iomain o 
'n tìr dhùthchais — a bhi air an sgapadh 'am measg 
nam fàsach farsuing ged nach biodh iad air am 
fògradh o thigh an Tighearna — agus air an druideadh 
a mach o chomhf hurtachd 's o iirachadh nan òrduigh- 
ean. Gabhaibh mo leth-sgeul — cha do smaointich 
mi air ciod a bha mi 'g ràdh. Cha do smaointich 
mi gu dearbh. 

M. S. — Tha an cor-san cianail gu leòir gun teag- 
amh : ach nach 'eil iomadh teaghlach ann an glinn 
mhonadail na Gàidhealtachd, 's ann an eileanan 
fangail do 'in bheil e duilich, mur 'eil eu-comasach 
ruigheachd air searmoin, no òrdugh, rè na cuid a's 
mò de 'n bhliadhna. 

A. B. — Tha 'n leithidean sin tuilleadh a's lionmhor 
gu dearbh. 

M. S. — Tha, agus anns na bailtibh-mòra cuideachd 
far nach faighear deoch de'n uisge, no àite suidhe 'an 
eaglais gun phàigheadh, tha na ficheadan mile nach 
ruig an cothrom air a' phàigheadh so, agus aig nach 
'eil dèigh air an Eaglais, no air maitheas sam bith 



222 



CARA1D NAN GAIDHEAL. 



eile, mo thruaighe ! Agus nach maith a' bhnil do 
d' airgiod rainisteirean a chur d' an ionnsuidh so ? — 
do ghlinn na Gàidhealtachd, agus do chaol-shràidibli 
nam bailte margaidh? agus 's e so an ceathramh ni 
a chuir am Ministeir m' ar coinneamh. 

A. B. — Tha e iomchuidh gu leòir tha mi 'creidsinn ; 
ach cha-n fhaod nach stad sibh leis a' sin f hèin. 

M. S. — Stad thusa an toiseacb. Agus a nis an e 
an dèigh dhuit co-aontachadh an fhad so gu-n seas 
thu a mach an aghaidh cuideachadh 'chum eòlas na 
firinn a chur a dh' ionnsuidh nan Cinneach bochda 
taobh eile an t-saoghail, a tha fhathast arm an 
dorchadas, agus fo sgàil a' bhàis — daoine, biodh iad 
dubh, no geal, no ruadh a chruthaicheadh leis an 
aon Dia a chruthaich sinne, agus daoine aig am bheil 
anama priseil a bhiodh a' chearta cho dealrach ann 
an coran glòir' an Fhir-shaoraidh ri ar n-anaman-ne. 

A. B. — Tha sin maith gu leòir, a ghoistidh ; ach 
's i mo bharail-sa gu-m bheil mòran r' a dheanamh 
aig an tigh ; agus barrachd 's is urrainn daoine ruigh- 
eachd air gun dol do rìoghachdan cèin air tòir nan 
Cinneach 's nan Innseanach ris nach 'eil dàimh no 
dleasnas againn a's aithne dhomh-sa. 

M. S. — Foil bheag a nis 'Ailein ! Thoir thusa so 
leat — gu-m bheil ann an Innsibh na h-àird' an Ear a 
mhàin, sè fichead 's a deich muillein (130,000,000) 
sluaigh fo 'n aon chrùn ruinn f hèin ann an tir as an 
d'thàinig barrachd beairteis a dh' ionnsuidh Bhreat- 
uinn na à aon chèarn eile de 'n t-saoghal, agus 
buidheachas do 'n Tighearna tha camhanaich latha 
glòrmhor an t-soisgeil cheana 'bristeadh thar fàire 
na h-àird' an Ear. Tha teampuill nan iodholan 
truaillidh air an trèigsinn. Tha 'n luchd-aoraidh a' 
faireachduinn cia falamh, fàs 's a tha iodhoil mar 
dhòchas. Tha miltean dhiubh a thionndaidh cheana 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



223 



ris an Dia bheò ; agus tha na miltean ag èigheach 
ri Breatunn air son cobhair 'ns còmhnaidh ged nach 
'eil fhios aca gu ro mliaith ciod a' cheart chobliair 
a tha 'g an dith ; agus gun teagamh air bith tha 
e mar f'hiachaibh oirnn-ne a' chobhair so a thoirt 
dhoibh. 

A. B. — Tha e uile gle mhaith do'n fheadhainn a 
thogras a dheanamh, ach cha-n fhaic mi cia mar a 
tha e mar f'hiachaibh air daoine — agus gu h-àraidh 
cha bhiòdh mòr chabhag orm a dhol cho fad' air 
astar le m' airgiod no le m' chobhair gus am biodh 
na bu lugha 'dh'f Iieum orra dlùth do làimh. Cuiribh 
cùisean 'an òrdugh aig a' bhaile mn-n tèid sibh do'n 
bhaile ud thall. " 'S e 'leanabh fhèin a's luaithe 
'bhaisteas an sagart," agus tha 'n duine còir gle 
cheart ; dheanainn f hèin a' leithid eile, 's tha mi 'n 
dùil gu-n deanadh gach duine — a h-uile duine tuig- 
seach mar sin. 

M. S. — Stad a nis, 'Ailein. Tha e iomchuidh 
gnòthuichean a chur 'an òrdugh aig an Ugh. Tha 
anabarr r'a dheanamh ann, 's cha deachaidh an 
f hicheadamh cuid a dheanamh a bu choir a dheanamh. 
Ach cuimhnich so, gu-m bheil Criosd ag iarraidh ort 
an soisgeul a dheanamh aithnichte, cha-n e 'mhàin 
aig an tigh ach do gach dùil fo nèarah. Agus a 
thaobh nam Jlachan, tha mi 'g aideachadh gur fiachan 
iad nach urrainn domh-sa, no do dhuin' eile a thoirt 
dhiot, no'thagradh air beul a' bhreitheimh shaoghalta, 
no le lagh dhaoine : ach tha Breitheamh 'us Lagh na's 
àird' ann. 

A. B.— Ma dh'f haoidte ! 

M. S. — Innis so dhomh. An robh e mar fhiach- 
aibh air muinntir nan Innsean an ear no 'n iar 
còmhnadh a dheanamh leis na Gàidheil an uraidh 
'an àm an aire? Ciod an lagh a thug orra-san — a 



224 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



thug air Goill 'us Sasunnaich cho maith riu-san — a 
liugha mile punnd Sasunnach — ceud gu-leth mile — 
a ehur cruirm air an son-san nach fac' iad sealladh 
riamh dhrabh, acli a bha 'togail caoirean boclid an 
acrais 's na gort' air feadh na tire gu lèir? Ciod 
an lagh a bha 'n so 'Ailein? 

A. B. — Tha mi 'faicinn gu-n do cliuir sibh ri 
bealacli gle chumhann mi. 

M. S. — Na-m faiceadh tusa, 'Ailein, duine 'n a 
sheasamh air cas-chreig àird ag am hare mu'n cuairt 
dha gun suim, gun chùram — a dhà làimb paisgte 
air 'uclid am feadh 's a bha mòran leanaban a' ruith 
seachad air 's a h-aon an cleigh a chèile 'sleamhnach- 
adh as an t-sealladh thairis air bile na creige mòire, 
gun f'hios aca air an cunnart, no air a' bhàs eagalach 
a bha 'feitheamh orra — agus esan suarach m'an 
dèidhinn — gun uiread 'us aon fhocal a labhairt a 
thoirt rabhaidh dhoibh, no g 'an cur 'n an earalas. 
Nach ruitheadh tu suas le corruich a' d' chridhe ag 
ràdh, "Car son nach d'thug thu rabhadh dhoibh? 
Car son nach do chuir thu grabadh orra? Car son 
nach do thog thu suas do ghuth gu h-àrd 's nach 
do thearuinn thu iad o 'n bhàs?" Na-n canadh 
esan riut, " Cha robh e mar fhiachaibli orm-sa 
rabhadh a thoirt dhoibh, no irmseadh gu-n robh 
iad a' ruith gu sgrios, cha bu dàimhich dhomh 
iad " — Ciod a' bharail a bhiodh agad air an duine 
sin? 

A. B. — A' bhèist ! an uile-bhèist gun iochd, gun 
truas ! Bu chòir e fhèin a thilgeadh thairis. 'S e 
'thoill e. 

M. S. — Seadh, bha mi 'smaointeachadh gur i sin 
a' bhinn a bheireadh tu seachad, agus a nis nach 
aidich thu gu-m bheil e mar fhiachaibli air a h-uile 
Criosduidh rabhadh a thoirt do 'n t-saoghal. 'S e 



CAR AID NAN GAIDHEAL. 



225 



sin a tha Criosd ag ràdh. Càireamaid sinn fhèin — 
'an smaoint' — ann an làth air àrd Bhreitheimh an 
t-saoghail, an uair a tha 'ghall-tromp dheireannach 
air a sèideadh, agus a' gairm air sluagh an clomhain 
uile seasamh suas air son am Binn eisdeachd — agus 
càireamaid sinn f hèin — 'n ar n-inntinnibh — air deas- 
làimh Mhic Dhè 'am measg sreathan nan naomh sin 
aig am bheil na trusgain gheala ; agus air dhuinn 
beachdachadh air a' bhuidhinn bhochd, bhrònaich a 
tha air an làimh chli — uamhann, 'us geilt r 'am 
i'aicinn air an gnùis — na-n cluinneamaid an gearan, 
's an tagradh eagalach so a' tighinn uapa, " ! 
eisdibh-se 'n sin gu h-àrd — èisdibh ! Bha 'fhios 
agaibh gu-m b' i so a' bhinn a bha 'feitheamh 
oirnn-ne — ach cha d' innis sibh e. Bha e 'n 'ur 
comas eòlas a thoirt dhuinn ; ach cha d'rinn sibh e — 
am Biobull a chur d 'ar n-ionnsuidh ; ach ghleidh sibh 
air 'ais e — searmonaichean dileas a chur thugainn ; 
ach cha do chuir sibh ann iad !" an saoil thu 'Ailein 
cia mar a fhreagradh e dhuinn a ràdh, " Cha robh e 
mar fhiachaibh oirnn " — agus an sin air dhuinn an 
t-sùil a thionndadh air aghaidh an t-Slànuighir a' 
dealradh mar sholus nèimh, gu-n cluinneamaid esan 
ag ràdh, " An robh e mar fhiachaibh orm-sa ionad- 
còmhnuidh na glòir' fhàgail — dol a dh' ionnsuidh an 
t-saoghail mar naoidhean maoth 'am Betlehem — agus 
bàsachadh air a' chrann a chum siblise a thèarnadh. 
An robh so ' mar fhiachaibh' orm?" 0! 'Ailein, 
'Ailein, cuir a' chùis ri d' chridhe 's ri d' chogais 
cia mar a dh' èisdeadh tu r'a bhriathran — nach tuit- 
eadh tu gu làr le nàire — nach criothnaicheadh tu le 
oillt mar gu-m biodh tu air do bhualadh le tein'- 
adhair as na h-àrdaibh ? 

A. B. — Na h-abraibh focal tuilleadh, a ghoistidh. 
Na canaibh smid a bharrachd. An ath uair a bhios 

2 F 



226 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



cruirmeachadh air son na cùise so 's an sgireachd 
deanaibh air mo skon-sa mar is àill leibh — deanaibh, 
deanaibh. 

T 



COMHRADH 

EADAR SEANA CHARAID GALLDA AGUS FIONNLADH 

PIOBAIRE. 

CARAID GALLDA. — Buaidh 'us piseacli leat 
'Fhionnlaidh. Gu ma fad' a chluicheas tu 'phiob. 
'S iomadh latha o'n a chuala mi 'm port sin. Mur 
*eil mi am mearachd sin a' cheart chumha a chluich 
d' athair 's tu fhèin an là 'chuireadh do sheana 
mhaighstir fo'n fhòid 'an Cnoc Mhicheil. 

Fionnladh Piobaire. — Tha sibh ceart. Am bheil 
cuimhn' agaibh-se air an latha sin? Nach ann air 
an dùthaich a thàinig an t-atharrachadh bho'n àm 
sin ? C'àit' an cruinnicheadh sibhse cuideachd an 
diugh cosmhuil riu-san a bha air an tòrradh ? 
Shuidh còrr 'us ceithir fichead aig an aon bhòrd de 
dhaoine fiachail — sàr uaislean. Thàinig a h-uile 
fear dhiubh 'n a Bhirlinn fhèin le 'ghillean 's le 
'phìobaire. Ach thàinig sgrios air tighearnan na 
Gàidhealtachd — dh'fhalbh iad mar shneachd a' 
gheamhraidh a chaidh seachad, agus o'n là a dh'- 
fhalbh iadsan dh' fhalbh an tuath chothromach, 
agus a' cheatharna fhoghainteach a bha 's an tir. 
Agus ged bhitheas cuid de dhaoine 'di-moladh 
thighearnan mora, cha-n fhaic mi fhèin mòran rath, 
no sonais o'n a thàinig na tighearnan beaga, 's na 
daoin' ùfa 'n an àite. Bha fasgadh fòpa, 's bha 
cinneadas, bàigh, 'us càirdeas, agus cuimhne nan 
làithean a dh'fhalbh a' ceangal bhochd 'us bheairt- 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



227 



each r'a chèile ; ach thàinig froiseadh orra nach 'eil 
mi fhèin a' tuigsinn. Cha-n 'eil tighean no teagh- 
laichean aig na h-uaislean a tha 'n ar measg a nis, a 
dh' f haodar a choirneas ri tighean fialaidh, pailt, nan 
daoine 'chaidh rompa. Cha-n 'eil ach spiocaireachd, 
agus miodhaireachd ann an coimeas ris na bha 'n 
am mease; ann am linn-sa : agus a h-uile aon diubh 
'n a chabhaig. An saoil sibhse gu dè 's ciall da so? 

Cae. — 31a ta cha-n 'eil mi ro chinnteach; ach 
mhothaich mi o'n àm a thòisich iad air dol le'n 
teaghlaichean do bhailtean mora 'an Albainn, 's an 
Sasunn, 's an dùthaich f'hèin fhàgail, 's an gnoth- 
uichean earbsa ri cileadairean Gallda nach robh 
mòran pisich 'n am measg. Ach cha-n fhaodar 
àicheadh o-u-m bheil iomadh atharrachadh maith, 's 
an àm cheudna 'teachd air an dùthaich. Tha tuathan- 
achas agus giullachd fearainn air atharrachadh gu 
mòr a chum maith. Am bheil cuimhn' agad-sa an 
t-seisreach anns am biodh air a' chuid bu lugha 
ceithir ghearrain — an ceannaire 'coiseachd 'an 
comhair a chili] le speuclair air a shròin — slat cho 
fada ri slat-iasgaich 'n a làimh, a glaodhaich 's a' 
bagradh, 's a' sgiursadh nan each, 's duin' eile aig 
sail an treabhaiche a' leagail an fhòid le 'chois ; 's 
na h-iomairean croma crotach, a nunn 's a nail mar 
a chithear fhathast air achaidhean a tha air an leig- 
eadh a mach ; ach a nis tha na Gàidheil air fàs cho 
teòma ri feadhainn eile. 

Fionn. — Teòma ! 'S iad a bha teòma 'am linn-sa 
seach mar a tha iad. Crom no direach mar a bha 
na h-iomairean bha barrachd 's an iolainn an sin na 
tha innte 'nis. Dheanadh iad 'an sin a h-uile goir- 
eas air an son fhèin — an crann-treabhaidh, 's a' 
chliath-cliliata — gach acf huinn a dh' fheumadh iad 
— an t-sumag 's a' bhràid — an earn 's an cliabh- 



228 



CAKAID NAN GAIDHEAL. 



spidrich ; ach cha-n'eil daoin' òg 's an diithaich a 
nis a làimhsicheas tuagh no tàl. Dheanadh iad am 
brògan 's an osain fhèin 's an àm sin. Agus air son 
nam ban tha'n tubaist air tigbinn orra uile gu lèir. 
Cha-n fhaicear cuigeal, no fearsaid — cba cliluinnear 
crònan taitneach na cuibhle-bige ; no srann na 
cuibble-mòire — cba-n'eil càrdadh no calanas: 's tha 
'bhuil — cba-n fhaicear drògaid, no clò, no breacan 
diithcha air a h-aon diubh ; agus cha-n 'eil cailleach 
's an diithaich a rachadh do'n eaglais leis a' chòmh- 
dach-chinn thlachdmhor sin ris an abramaid " am 
Brèid ; ; ' ach a h-uile guanag eutrom leis a' chalico 
luideagach — meatagan Frangach, agus stiallan fad a 
de ribeinean na's riomhaiche na bha riamh air sionn- 
sair mòr mo phioba; agus sgàileagan beag eadar 
iad 'us gathan na grèine, 'n uair nach 'eil aon 
ghath grèine r'a fhaicinn. Fhalbh togamaid dheth. 

Car. — Stad tiota beag agus innis dhoinh do bhar- 
ail mu'n lagh iir so 'thugadh a stigh mu na bochdan. 
Nach mòr am beannachadh so do'n diithaich seacli 
mar a bha na gnothuichean ri linn do cheudchuimhne- 
sa? Nach 'eil cuid diubh a nis a' faighinn criiin, 
cuid ochd tastain 's a' mhios, 'an àite ma dh'- 
f haoidte na sgillinn Shasunnaich a b' àbhaist doibh ; 
agus nach aidich thu gur maith an ni gu-m faodar so 
a thoirt a mach dhoibh le lagh ? 

Fionn. — Ma ta cha-n aidich mi. An lagh grànda, 
Gallda, cha-n e lagh a cheanaltais 's a' ghràidh e, 
ach lagh a tha 'deanamh na feadhnach a tha 'pàigh- 
eadh gruamach, doichiollach ; agus na feadhnach a 
tha 'g a fhaotainn gearanach, mi-thaingeil. Cha-n 
fhaodar a ràdh gur seirc, no carthantas idir e, 'dh'- 
f hàisgeas mar so o dhaoine a dh' aindeoin an sròine, 
agus cha chònihdaicb duine beò orm-sa gu-m bheil 
bochdan na diitbcha na's fèarr dheth na bha iad fo'n 



CAEA1D NAN GA1DHEAL. 



229 



t-seann dòigh; agus 's i 1210 bharail fhèin gu-m 
bheil iad a' cumail smaclid air bochdan nach 'eil ceart, 
no cneasda. 

Cae. — Nach neònach a nis, 'Fhionnlaidh, gu-n 
labhradh duine tuigseach cosmhuil riut-sa mar sin? 
Ciod a' inhi-chneasdachd air am bheil thu 'gearan? 

Fionn. — Am bheil e ceart a nis, an saoil sibh 
ihèin, spalpaire de bhalach làidir ris an abair iad 
policeman, le 'chasaig ghuirm, le 'pbutain gheala, le 
crios leathair m'a mheadhon, 's le cuaille mòr bata 
'n a làimh a bhi mar mhaor 'an dèigh nam bochd 'g 
an cumail o iarraidh na deirce far an togair iad, air 
chor 's nach 'eil comas an rathaid-mhòir aca? Agus 
a nis anns an dùthaich so f hèin far an robh a h-uile 
còmhla fosgailte ri m' linn-sa, agus am faigheadh a 
h-uile diobrach bochd de'n t-seòrsa leaba, far an 
rachadh a' ghrian fodha air, tha 'chòmhla air a druid- 
eadh air a shròin, agus fliuch, fuar g'am bi'n latha 
cha chluinn e ach, " air falbh ort " — "thoir an t-In- 
spedor ort." 

Cae. — Agus nach 'eil sin ceart ma tha'n t-In- 
spector a' toirt dhoibh na dh'f hòghnas ? Tha mi 
'rithist ag ràdh riut gn-m bheil iad a' faighinn barr- 
achd na fhuair iad riamh. 

Fionn. — Tha mise ag ràdh ruibh-se nach 'eil. 
Cha-n 'eil mi 'g ràdh gu-m faigheadh iad mòran 
airgid roimhe ; ach gu dè dheth sin ? bha iad a' 
faighinn ni nach ceannaicheadh airgiod — bàigh, 
bias, 'us càirdeas, agus beagan de na h-uile ni 
a bhiodh feumail dhoibh — min, feòil, clòimh, aodach, 
agus iomadh trealaich eile nach urrainn domh ainm- 
eachadh, gun tighinn air buntàta barrachd 's a 
b' urrainn doibh a ghiùlan deth. Nach 'eil cuimhn' 
agaibh fhèin air Cailleack nam mogan? 'S ann 
oirre fhèin a bhiodh an dronnag chòir. Chruinn- 



230 



CA RAID NAN GAIDHEAL. 



icheadh i le siubhal na dùthcha 'thrì uiread 's is 
urrainn doibh a cheannach leis an airgiod a tha iad 
a' faotainn. 

Car. — Faic thus' a nis. Cò as a tha 'in màl sin a 
tighinn ach as an allowance a tha iad a' toirt dhoibh 
agus as am bheil iad cho bòsdail. Cha robh duin' 
uasal no tuathanach maith 's an dùthaich ri m' linn- 
sa aig nach robh bantrach, no dùile bhochd a thaobh- 
eigin a' faotainn fasgaidh foidhe. Bha bothain aca 
gun nihàl — bha iad air an tuthadh dhoibh gu seasgair 
— bha 'chruach bheag mhòine 'ceann an tighe — an 
coileach 's an dà chirc — cead na coille air son conn- 
aidh, agus cead a' mhonaidh air son rainich. Cuiribh- 
se màl mu choinneamh gach ni dhiubh sin, agus 
innsibh an sin domh cò dhiubh 's e lagh ùr na ii-eigin 
no seann lagh a' ghraidh a's fèarr. 

Car. — Stad thusa 'Fhionnlaidh, cha-n 'eil an 
gnothuch so ach 'n a thoiseach fhathast. Tha 
'mhiann orra tighean mòra 'thogail anns gach sgir- 
eachd air son nam bochd, anns am faigh a h-uile aon 
a tha aonarach, lag, bochd, còmhnuidh — anns an 
cruinnich a h-uile aon air am bheil dith, agus anns 
am faigh iad fasgadh agus dìon. Seòmar seasgair, 
leaba mhaitb, agus a h-uile riaghailt eile 'tha feum- 
ail air son an comhfhurtachd. 'N uair a thachras 
so tha mi 'deanamh dheth nach bi thu fhèin a' 
talach. 

Fionn. — Chi sin, mar thuirt an dall. Ach inn- 
sibh so dhomh. Am bi iad air an cumail a stigh o 
cheann gu ceann na bliadhna 's an aitreabh mhòir so 
ris an abair sibh Tigh-nam-bochd — gun chomas aca 
dol a mach, no aig an càirdean tighinn a stigh ach 
mar a cheadaicheas am policeman doibh? 

Car. — Tha mi 'creidsinn gur ann mar sin a 
bhitheas ; agus bithidh obair de na h-uile seòrsa a 



CARAID NAN GAIDHEAL. 231 

rèir 's mar a tlia comas ac' a deanamh air a toirt 
doibh. 

Fionn. — Clia-n'eil teagamh nach bi; ciod an seòrs' 
oibre a chuireas sibh m' an coinneamh ? 

Car. — Tha 'h-uile seòrsa oibre a's urrainn doibli a 
rèir an aois, 's an comais a dheanamh. Bithidh 
cìreadh clòimhe, càrdadh, snìomli, deanamh stocain- 
ean, 'us mheatagan aig na mnatban? agus bithidh 
an obair fhèin aig na fir : agus cha-n fhaic mise c'ar 
son nach biodh iad uile riaraichte, agus toilichte. 

Fionn. — Toilichte ann am priosan ! ma ta tha mis' 
ag ràdh ruibh gu-n sgàineadh e cridheachan mhna- 
than bochda ar dùthcha an cur fo ghlais 'us iuchair 
mar sin : agus cha-n urrainn domh f hèin a thuigsinn 
cia mar a smaointich iad riamh air an olc 's air a 
mhaith a ghlasadh astigh's an aon àite — am boirionn- 
ach ceanalta, ciallach, diadhaidh a thoilich an Tigh- 
earn' a leigeadh gu bochdainn — le gràisg na dùth- 
cha a' thug a' bhochdainn orra fhèin le misg, 'us 
bèistealachd. 

Car. — Ach nach aidich thu gu-m b' olc an ni 
leigeadh le gach neo-dhuine bochd ris an abair sinn 
amadain, agus f'eadhainn air bheag cèille dliith air a 
bhi as am beachd, a bhi 'siubhal na diithcha? Nach 
fèarr gu mòr an cur a stigh d'a leithid so de thigh ean 
far an gabhar ciiram dhiubh? 

Fionn. — Còmhla ris gach atharrachadh a thàinig 
air an diithaich, chaidh as do na daoine bochda sin 
coltach ris na tighearnan mora, cha mhòr gu-m bheil 
a nis amadan a' falbh ris an fhiach do dhuine sean- 
achas a chumail. Na daoine bochda — cò nach tugadh 
aoidheachd dhoibh? Co nach roinneadh an greim 
mu dheireadh de'n aran riu ? B' aithne dhomh cuid 
diubh so leis am b' fhèarr leam suidhe air chùl 
gaoithe 's air aodann grèine, no leis an sgoileir a's 



232 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



àirde 's an duthaich. Is minic a shil mi mo dheòir 
ag èisdeachd ri Iain amadan gaolach ag aithris 
Laoidh Mhic Cealair, .'s ag innseadh a sgeula neo- 
lochdaich fhèin — an glagaire bochd. Agus b' fhèarr 
leam gu mòr an duine bochd sin air an robh sibhse 
eòlach, Ailean-nan-con a bhi leam a' dol troi 'n 
mhonadh, 's a bhi 'g a èisdeachd a' seanachas r' a 
abhagan beaga, no cuid de na daoine mòr-chuiseacb, 
trom-cheannach a dheanadh tàir air. Nach bu 
bhrònach leibh 'fhèin a nis na-m faiceadh sibh am 
policeman a' sparradh nan daoine bochda sin do'n 
phriosan air an robh sibh a' labhairt. Togamaid 
dheth — tha 'Ghàidhealtachd dìreach mar a tha i, 's 
cha tig an t-aon latha 'bhios i mar a bha i. Ach 
gheall sibh an là mu dheireadh a dhealaich sinn 's 
an àite so, barrachd de naidheachd an t-saoghail 
a thoirt domh. Am bheil gach cms socraichte 
a nis 'an Eirinn ? Am bheil na h-Eirionnaich 
sàmhach ? 

Car. — Tha iad dìreach sàmhach mar a tha 'n luch 
fo spòig a' chait. Tha leth-cheud mile de'n arm- 
dhearg thall, 's cha-n 'eil a' chridhe aca 'n einn a 
thogail. Ghlacadh an f headhainn a bha thairis orra ; 
ach tha eagal orm gu-m bheil mòran de mhuinntir 
na h-Eirionn cho togarrach gu aimhreit a thogail 's 
a bha iad riamh. Thàinig anabarr dhiubh a nail am 
bliadhna do dh' Albainn 's do Shasimn air son buana 
's cosnaidh. Mile, agus air uairean dà mhile dhiubh 
's an aon luing ! 

Fionn. — Sin agaibh far am b'fhèairrde sinn lagh 
ùr air son nam bèistean sin a chumail 'nan dùthaich 
fhèin. Nach 'eil a h-uile cèarna de 'n rioghachd a' 
ruith thairis leo? A h-uile mortair, mèirleach, 'us 
ceannairceach dhiubh a theicheas à Eirinn, a' ruith 
a nail a thoirt cosnaidh o dhaoine bochda 'n àite. 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



233 



Tha mise 'g ràdh ruibh mur amhairc iad 'an dèigh 
nan Eirionnach gu-m bi 'bhuil. 

Car. — Cha-n 'eil an sin ach amaideachd. Nach 
bnin iad do'n aou rioghaclid, nach 'eil iad fo na 
h-aon laghannan ruinn fhèin '? Cia mar a chòrdadh 
e riut na-n cuireadh iad-san na Gàidlieil a mach à 
Eirinn. 

Fionn. — Gabhaibh mo leth-sgeul : sin agaibh-se 
'n amaideachd. Cha-n 'eil na Gàidheil a' togairt 
dol do dh' Eirinn ; agus na-n rachadh iad ann, spadadh 
na trusdair iad air an rathad-inhòr. Tha mise 'g 
innseadh dhuibh gu-m bheil iad so a' toirt cleachd- 
ainnean ùra, agus barailean ùra 'measg dhaoine 'tha 
oillteil 'an èisdeachd. 

Car. —Cha-n 'eil a h-aon 's an àite so co dhiubh. 

Fionn. — Tha 's gu leòir dhiubh. Cha-n 'eil duin' 
air an rathad-mhòr ùr ach Eirionnaich : iigus gu 
dearbh ged nach biodh ann ach an aon duine, Paddy 
Bowls e fhèin, tha na's leòir ann gu mòran cron a 
dheanamh am measg dhaoine bochda. Fior reubal- 
ach dubh ; am bheil focal as a cheann ann an cuid- 
eachd air bith, ach Revolution, Revolution: agus a 
nis mu'n dealaich sinn leigibh dhomh ceist no dhà 
'chur mu'n ghnothuch sin. Tha mise tairisneach do 
'n Bhàn-righinn mhòir, mar a bha na daoine bho 'n 
d'thàinig mi, agus bu mhaith learn a' ghlas-ghuib a 
chur air an trusdar an ath uair a thachras sinn. 
Ciod ma ta da rireadh a's ciall do Revolution? 

Car. — Tha ni de 'n d' fhuair na Frangaich blasad 
beag agus a tha 'nis a dhith air na h-Eirionnaich. 
Riaghailtean, laghannan, 's gnàthannan na rioghachd 
uile 'thilgeil bun os ceann — lèir-sgrios 'us atharrach- 
adh a thoirt air gach ni a tha ann. 

Fionn. — Agus ciod a tha dùil ac' fhaotainn leis 
a' sin 'an àite nan nithean a tha ann ? 

2 G 



234 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



Cae. — Tha dùil aca ri nithean nach bi 's nach 
urrairm a bhi. 

Fionn. — Ro mhaith ; ach ciod an seòrsa dhaoine 
's freagarraiche chum so uile 'tlioirt mu'n cuairt? 

Car. — Tha sgaomairean aig nach 'eil a' bheag r'a 
chall — daoine dìomhain, leisg, carach, seòlta, a dh'- 
fhaodas èiridh 's an aimhreit, ach nach urrainn 
tuiteam na's isle na tha iad — feadhainn air nach 'eil 
eagal Dhè 's aig nach 'eil suira do dhaoine — gun 
sgàth roi' ni air bitli ach an t-arm dearg agus a' 
chroich — làn ainneirt, 'us foill — nach dùraichdeadh 
riamh saoithreachadh le fallus an gruaidhe — gun 
sgillinn ruadh 'n am pòca — gun a' bheag de 'n 
t-saoghal a bhuineas doibh fèin ach teanga shleamh- 
ainn, Rib ach, bhreugach; agus casan eutrom gu 
teicheadh o na saighdeirean ? 

Fionn. — Ro mhaith. Tha mi 'g ur làn thuigsinn 
agus 'g ur làn chreidsinn. Ach cò a bhuannaicheas 
'an lorg na h-ùpraid ma thachras gu-m bi buannachd 
ann ? 

Car. — Tha gràisg na tire — leisgeirean lunndach 
— mèirlich bhradach, agus slaodairean dubha nam 
bailtean mora. 

Fionn. — Agus cò 'nis a chailleas air an ùpraid ? 

Car. — A h-uile aon aig am bheil a' bheag r'a 
chall . 

Fionn. — An saoil mi fhèin ciod is ciall de " ghlòir 
an B evolution" air am bheil Paddy Bowls so 'tighinn 
thairis cho trie? 

Car. — Tha ùpraid agus aimlisg — losgadh 'us mill- 
eadh — di-lagha, di-uachdranachd, di-cosnaidh, agus 
dì-creideis. Làmh gach aoin an aghaidh an f hir eile ; 
" a h-uile aon a' toirt sgairbh k creagan da fhèin" 
— a h-uile aon aig am bheil beairteas 'n a chlosaich 
lb na bèistean so a tha mar eòin lonach 'g an riasladh 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



235 



mar a tliogras iad : mar a thuirt esan a bha 'spùinn- 
eadh an t-Sasunnaich air blàr Sliabli-a'-chlamliain, 
'nuair a thàinig fear eile 'nail gu bhi 'n companas 
ris, " Bi falbh (ars' esan), thoir ort, agus marbh duin' 
uasal dhuit fhèin." 

Fionn. — An i so gloir an Revolution air an d' 
f huair na Frangaicli blasad, 's a tha na h-Eiriormaich 
a nis ag iarraidh ! Tha mi 'g a thuigsinn 's 'g a 
làn chreidsinn. Agus ciod a tha sluagh na dùthcha 
'buannachadh le atharrachadh mòr de'n t-seòrsa 
so? 

Cae. — Tha iad a' tighinn fo mhaighstirean ùra, 
agus fo chuing ùir a tha deich uairean na's tinne, 
agus na's cruaidhe na na thilg iad diubh. 

Fionn. — Agus ciod a tha 'g èiridh dhoibh-san a 
thug so mu-n cuairt? 

Car. — Tha mòran diubh air an cur a dhith leis 
an arm dhearg — mòran air an crochadh — cuid air 
am mort leis na companaich a bhrath iad — mòran 
diubh air am fògradh thar chuantan do 'n tràilleal- 
achd a's eagalaiche ; agus na gheibh as le'm beatha 
'n am baigeirean bochd', a' mallachadh na muinntir 
a mheall iad, leis an do chaill iad am bothain anns 
an d' fhuair iad fasgadh, agus am fearann air an do 
thog iad suas am muirichinn. 

Fionn. — Ro mhaith — Revolution I Agus ciod e 
ceann-criche na ciiise uile ? 

Car. — Tha eachdraidh an t-saoghail ag innseadh 
dhuinn, 'an dèigh gach call 'us aimlisg, 'us truaighe 
a thachair, gu-m bheil daoine 'dùsgadh a chum an 
amaideachd 'fhaicinn. Tha na seann laghannan 's 
na seann chleachdainnean, 's na seann riaghailtean 
air an daingneachadh na's diongmhalta na bha iad 
riamh. Tha gach seann ghàradh crìche air a chur 
suas, 's gach bealach air a chàradh. Tha'n t-arm 



236 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



dearg air a' dhùblachadh — tha cìs ùr air a togail 
chum costas na h-aimhreit a dbiol — tha malairt agus 
cinneas na riogbachd air an cur air an ais, theagamh 
leth cheud bliadhna ; agus cha-n f haic an t-àl a tha 
'làthair a h-uile cms air a socrachadh mar air tùs. 
Sin agad smior na firinn. Sin na nithean air an d' 
fhuair muinntir na Frainge blasad, agus sin na tha 
dhith air na h-Eirionnaich. 

Fionn. — Gu direach glan. Aon cheist eile mu'n 
dealaich sinn. Ciod a' chulaidh dhìon a's f'èarr an 
aghaidh a' leithid so '? 

Car. — Tha eagal Dhè ; oir mar a tha'n t-Abstol 
Peadar ag ràdh, " Thugaibh urram do na h-uile 
dhaoine, gràdhaichibh na bràithrean, biodh eagal 
Uhè oirbh, thugaibh urram do'n Righ." A bin 
tairisneach, dileas do ar Bàn-righinn agus do lagh- 
annan ar dùthcba, 'bhi dileas do ar geallaidhnean, 
deanadach, saoithreachail, onorach 'n ar gnothuichean 
saoghalta, 's a' chuimhneachadh do ghnàth gur e 
ceann criche mhic an duine Dia a ghlòrachadh 's a 
mhealtuiim gu siorruidh. 

Fionn. — Ma ta mo bheannachd oirbh. Nacb 'eil 
a' Bhàn-rio;hiim an tràs 'n ar dùthaich? Cha b' urrainn 
i dol do dh'Eirinn, agus tha làn fhios aice nacb 'eil 
àite 'n a rioghachd uile anns an coinnich i ri uiread 
de dh'urram, 's de dhilseachd 's a cboinnicheas i ann 
an Tir nam Beann. Cha-n 'eil feum aice air saigh- 
deirean dearga 'n sin ; oir cha-n 'eil Gàidheal nacb 
dòirteadh fuil a chridhe air a son na-m biodh feum 
air. Ciod e so 'n teaghlach a th' aice 'nis ? 

Car. — Tha duil 'am fhèin gu-m bheil seisear aice. 

Fionn. — Mo ghalad ! nach saoil mi gur ann an 
dè a rugadh i. Buaidh 'us piseach leatha ma ta, 
oir còmhla ris gach beus maith eile tha iad ag ràdh 
gu-m bheil gaol mor aic' air a' phiob. 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



237 



Car. — 'S ann aice 'tha! clia-n iarr i ceòl air bith 
a roghainn air nnallan na Pìoba-mòire. 

Fionn. — Bha 'latba fhèin aig a' phiob, agus is 
iadsan a mhàin a bha eòlach air a nuallaich cheòl- 
mhor ann an laithean an òige 's urrainn a thuigsinn 
an curabachd mòr a tha aice thairis air an inntinn. 
Chleachdadh ceòl na piob' ann an talla an aoibhneis 
'an am an aigheir ; 's chualas a cumha thiamhaidh 
ann an tighean a' chianalais air oidhche 'bhròin. 
Bheothaich i laoich ghaisgeil na h-Alba gus an catli 
a chur le buaidh air latba 'bhlàir ; agus dh' fhàiltich 
i iad air an ais gu beanntan an dùthcha, 's do ghlinn 
an gaoil ! 'S e ceòl na piob' a chualas leo gu 
togarrach aim an òg mhaduinn an làithean ; agus so 
an ceòl mu dheireadh a dhi-chuimhnichear ann an 
allaban na h-aoise. Cha-n 'eil mi 'g ràdh gur e so 
an ceòl a's mìlse r'a èisdeachd ann an seòmar : cha-n 
ann air son an t-seomair a rinneadh an innleachd 
chiùil so ; ach ann an dùthaich aineoil, fad' o thir 
ar n-eòlais, c'àit' am bheil an ceòl a dh'iadhas mu 
chridhe nan Gàidheal mar a ni piob nam feadan 
mora? Tha i 'dùsgadh cuimhne nan laithean a dh'- 
f halbh — a' càradh dachaidh ar n-òige, tigh ar n-athar, 
cruth nan co-aoisean gaolach a dh'f'halbh, mu choinn- 
eamh ar sùl. 'S coma c'àit' an tachair do na 
Gàidheil a bhith, cò dhiubh 's ann air machraichean 
loisgeach nan Innsean, feadh choilltean fàs' America, 
no air uchd a' chnain mhòir, bheir s^ral drùio-hteach 
na pioba 'n an cuimhne Tir nam Beann 's nam 
Breacan — coilltean agus aibhnichean 'us creagan 
àrd' an dùthcha fèin — na càirdean a tha 'smaoint- 
eachadh orra, na h-òighean àillidh a tha 'g an caoidh 
— 's a' mhàthair chràbhach a tha 'guidhe air an son. 
Cha ruig mi leas a radii cho liugha latha ainmeil, 
agus blàr nach tèid air di-chuimhn' aims an cualas 



238 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



a ceòl uaibhreach a' brosnachadh nan Gàidheal gn 
gnìomharan treuna, 's gu buaidb. Am bheil blàr a 
bha riamh cliùiteach do Bhreatunn anns nacb cualas 
a tartarachd àrd. Seadh, 'n uair a bha gach inneal- 
ciùil en" air a chur gu tosd 's an àr, churmacas am 
piobaire 'n a èideadh dùthchasach ann am broilleach 
nan gaisgeach, gus an do chailleadh a cheòl ann an 
caitbrearn àrd na buaidh' ; agus is minic 'an dèigh 
dba 'bhi air a leòn gu trom, a sbuidh e air a lie fhad 
's a bha 'chridhe 'bualadb a' cur le 'cheòl raisneacb 
ann an uchd na feadhnach a bha f hathast air mhair- 
eann, agus a' seinn cumha a bhàis fèin an uair a 
tbuit e ! 

Tha dòchas again gu-n tig sibh sgriob eil' an 
rathad so mu'm fàg sibh an dùthaich. Slàn leibh 
'fhir mo chridlie. " An là chì 's nach fhaic." 

T. 



COMHRADH 

EADAR LAC H ANN OG AGUS AN CAIPTIN. 

I" ACHANN. — Fàilte ! fàilte ! a Chaiptin. Gu dè 
Jj so 'chabhag mhòr a th' oirbb. Thèid sibh 
seachad air daoine 'nis mar a' ghrian, 's cha-n 
fhiach leibh fheòraich cia mar tha Lachann. 

Caiptin. — 'S mi nach rachadh ; acli cha do mhoth- 
aich mi tbu ceann na cruaiche-mòine. Cia mar thu 
f bèin 's do bhean ? 

Lach. — Cha-n fhaod sinn a bhi 'gearan. Tèirnibb 
a dh' ionnsuidh an tighe. Tha 'n latba fuar, 's mur 
'eil mi meallta cha mhisde sibh deoch. 

Caip. — Cha-n 'eil thu fad 'am mearachd, 'us uime 
sin cha diùlt mi do thairgseadh. 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



239 



Lach. — Cha ghabh mise diùltadh naibh ; agus thèid 
mi'n urras gur e 'nr beatha. 'S ann air 'ur co-alta, 
Màiri, 'bhios an sodan 'ur faicinn. 

Caip. — Cha-n fhaca mi do thighean riamh air 
gabbail aca cho maitb 's a tha iad 'am bliadhna. 
Cha b'e 'm bumalair gun sùilean a cbuir na siomain 
fhraoich orra. Agus na dorsan ! a Lacbainn, 's an 
cabhsair ur, bòidheach. Ubh ! ubh ! 's ann an so a 
tha 'n uaisle o'n a bha mi ann mu dheireadh. 'An 
àit' an dùnain innearach, 'us lub nan tunnag, rèidh- 
lean bòidheach de ghaineamh ghloin a' chladaich. 
Rinn thu so gu maith 's gu ro mhaith. 

Lach. — Uaill 'us amaideachd ! ach coma cò 
dhiubh, cha b' ann le m' thoil. Ach thàinig am 
Ministeir 's am Bàillidh orm agus na-m b' fhior 
iadsan bhiodh an galar mòr Innseineach oirnn ann 
an tiota mur a cuirinn an dùnan as an rathad, 's mur 
lionainn an t-àit' a dh' ainmich sibh — lub nan tunnag. 
Ach cò 's urrainn cur 'an aghaidh a' Mhinisteir 's a' 
Bhaillidh 'n uair a tha iad ag iomradh an aon ràimh. 
'S fbad o chualas e, " Ge cruaidh reachd a' Bhaillidh 
cha-n fhèarr reachd a' Mhinisteir," agus 's mi a dh'- 
fhiosraich. 

Caip. — Thug iadsan comhairle mhaith dhuit ; oir 
gu cinnteach tha mosaiche de'n t-seòrsa sin ullamh 
air an-shocair a dhùsgadh 'am measg dhaoine. 

Lach. — Cha mhosaiche dùnan maith innearach — 
màthair na ciste-mhine, 's muime 'phailteis ! Cha-n 
aithne dhomh fhèin sealladh a's bòidhche mu choinn- 
eamh dorus tuathanaich na dùnan maith ; 'us cha-n 
fhaca mi riamh mòran pailteis, no aoidheachd far an 
robh na dorsan sgiolta, sgiobalta. Ach coma cò 
dhiubh : gabhaibh a stigh gu ceann shuas an tighe. 
Am bheil thu 'stigh, a Mhàiri! Thig a nuas. Dean- 
aibh suidhe 'Chaiptin. 



240 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



Mairi. — Gu de so 'dhuine. 0! 'Chaiptin an sibhse 
'tha 'n so ? Tha mi direach air mo nàrachadh tighinn 
'n 'ur làthair mar a tha mi le m' loinid 'am làimh. 
Gabhaibh mo leth-sgeul ; bha mi 'cur seacliad a' 
mhig 's cha robh fhios 'am gu-n robh duine le fear- 
an-tigbe 'n uair a ghlaodh e orm. C ar son a 
dhuine, nach d' iimis sibh dhomh gu-n robh an 
Caiptin an so? 

Lach. — Tha, direach, a Mhàiri, a chionn na-n 
innsinn e, cha bhiodh tu 'n so gu ceann leth-uair. 
Bhiodh an currachd àrd, agus an earasaid ùr, 's an 
t-apran sioda a suas : agus tha fhios 'am gu-m bheil 
cabhag air a' Chaiptin mar a bh'air riamh. Ciod a 
nis an deoch a bheir thu dha ? 

Caip. — Ma tha cuid de 'n mheòg fhathast gun 
bhruich thoir dhomh deoch mhig a Mhàiri. 

Mairi. — Gheibh sibh sin, no blàthach ùr, no burn 
'us bainne ma's e 's fhèarr leibh. 

Lach. — Meòg! blàthach! burn 'us bainne ! 'N e 
sin a chomhairlich an Doctair ruadh dhuinn an là 
roimhe 'n uair a bha e 'n so? Nach d' innis e dhuit 
nach robh aunta sin ach pùinsean air an àm so? 
Cha ghabh an Caiptin deur de'n t-seòrsa 'an diugh. 
So ! so ! a Mhàiri, tha 'fhios agad gu maith gu dè 
'tha dhith orm. Tha botul bòidheach, le amhach fhad' 
aige a thàinig a Glascho ; agus dh' iarr an Doctair 
ruadh oirre cùram sònraichte 'ghabhail dheth. Dh'- 
f heuch e f hèin, an duine còir e, a' falbh 's a' tighinn 
an dè, agus tha e 'g ràdh rium gur Brandai ghasda, 
Fhrangach a th'ann. Miapadh air na Frangaich, na 
biastan ! cha do bhlàthaich mo chridhe fhèin riamh 
riu — ach 's gasda 'n deoch a ni iad. So ma ta, 
'Mhàiri — nail an coileach Frangach so fhèin's cluinn- 
eamaid a ghogail. Leig leis a' Chaiptin 'fheuchainn 
— 's e a's eòlaich' air na Frangaich na mise. 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



241 



Caip. — An àbhaist do 'n Doctair ruadh agaibh-se 
'bhi feucbainn a chungaidhean leigbis mu-n toir e 
seacbad iad ? 

Lach. — Ma ta cba bhitbeanta leis drogaichean 
cosmbuil riutha so a thoirt seacbad. Am bheil thu 
'tighinn a Mbàiri leis an uisge? Ciod so a th'aice 'nis? 

Matri. — Air 'ur socair a dbuine — leigibb dbomb 
an t-anartgeal so 'sgaoileadb m'ur coinneamh. Tba 
agam an so aran gradain o 'n lie — mulachag de sbeana 
cbàise cnuacbdacb, agus im air ùr sbailleadh, agus 
meadar de rabeòg milis. 

Lach. — Ro mhaith, 'eudal ; ach tog air falbb am 
meòg — air falbb e, 'Mbàiri — nacb cuimhnieh tbu na 
tbubhairt an Doctair, Ubb ! ubb ! ubb ! a Cbaiptin, 
nach duilicb mnatban a cbeannsacbadb ! 

Caip. — 'S eadb, aim an caoimlmeas agus ami an 
aoidbeacbd. Ach cha-n 'eil Màiri agad-sa duilicb a 
ceannsacbadh. 

Lach. — Ud! ud ! cba-n 'eil mo tbruaigbe ! 's i 
nach 'eil ; ged a bhios mise 'cumail cànran gearain 
air son feala-dhà. Ach 'dè so 'tba 'g a cumail? 
Am bheil tbu 'tighinn, a Mhàiri ? Cha-n ith an 
Caiptin greim gus an tig thu. Nach dubhairt mi 
ribh ! an currachd 'ur 's an earasaid ! Cba robh 
thu fada 'g ad chur fhein 'an uidheam. Ghabb tbu 
barracbd ùine latba do phòsaidh, ged nach robh 
agad ach an gìm drogaid, 's am brèid; ach bha 
thu 'n sin òg, a Mhàiri, 's cba robh feum agad air 
rìomhadh. Ocb ! och ! 's i 'n aois fhein a tbig 'an 
cabhaig air daoine. 'Nis a Cbaiptin, 's luaitbe deoch, 
na sgeul — gabhaibh deoch, agus an sin thugaibh 
dhuinn naidheacbd an t-saoghail mhòir. Is sibb a's 
urrainn a dheanamh. Tog thusa, 'Mbàiri, leat an 
trealaich sin ; ach fàg an t-searrag Fhrangach. Cba 
dean e cron dh'ise no dhuinne 'bhi 'g amharc air a 

2 ii 



242 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



chèile. C'uin a chunnaic sibh na Paipeirean-naidh- 
eachd? Ciod a tha na cuileagan Frang-ach sin a' 
deanamhanis? Am bheil iad sàmhach mu dheir- 
eadh ? Ach cha robh 's cha bhi iadsan sàmhach. 

Gaip. Tha e duilich a ràdh cia mar a tha iad. 
Tha smachd air a chumail orra le dlùth air sè fichead 
mile saighdear, fo'n airm, a tha 'g am faire a là agus 
a dh'oidhche. Tha fhios agaibh gu-n do roghnaich 
iad Ceann-suidhe thairis air Ard-chomhairle na riogh- 
achd, agus a rèir coltais cha deachaidh iad 'am mear- 
achd. Thug còrr 'us da thrian de shluagh na Frainge 
an guth air son Louis Bonaparte, mac bràthar do 
Blioni mòr, Napoleon. 

Lach. — Chi mi gu-m bheil taobh blàth aca ri 
teaghlach an duin' uaibhrich sin fhathast, a dh' ain- 
deoin gach aimhreit a thog e 'n a latha, 's na linn ; 
ach ma tha fuil bhràthar-athar 's an duin' ùr so 
(agus tha 'fhios agaibh gu-n " tèid dùthchas 'an 
aghaidh nan creag ") is mithich dhuinne a bhi 
" 'bogadh nan gad." 

Caip. — Cha-n e sin mo bharail-sa. Tha e 'dean- 
amh gu maith fhathast. Tha luchd-comhairle glic 
agus fiosrach aige; agus anns a h-uile ni 'rinn esan 
agus iadsan fhathast, cha do thaisbein iad ach spiorad 
sìochail agas càirdeil a thaobh rioghachdan eile. 
Ach 's duiliich a ràdh gu dè 'thachras. Cha-n 'eil a' 
chathair air an do chuir iad e ach ciogailteach ; agus 
tha anabarr sluaigh de ghràisg na tire cho titheach 
air aimhreit 's a bha iad riamh, agus air an làimh 
eile tha 'chuid a's mò de dhaoine saoibhir, measail na 
Frainge, gu h-àraidh luchd-oighreachd an fhearainn, 
dèidheil air an t-seann teaghlach rioghail a ghairm 
air an ais ; agus tha e air a ràdh gur e so miann an 
airm mar an ceudna, 's nach 'eil iad a' feitheamh ach 
cothruim gu so a thoirt mu 'n cuairt. 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



243 



Lach. — Innsibh so dhomh : cò e oighre dliffheach 
cràin na Frainge ? cò a 's dluithe air an t-seann teagh- 
lach rioghail? 

Caip.— 'An dèigh do Bhonaparte a bhi air 'fhòg- 
radh as an dùthaich, ghairmeadh a stigb na Bourbons; 
's e sin am meur a bu shine de 'n t-seann teaghlach 
rioghail, agus chàireadh Louis XVIII. air a' chathair. 
'N a dhèigh-san thàinig Tèarlach X.; ach cha robli 
ann ach duine faoin, socharach, nach do sheas na 
geallaidhnean a thug e 'n uair a chrùnadh e, agus b' 
èigin dasan 's d'a theaghlach teicheadh — agus an sin 
ghairmeadh a stigh an teaghlach a b' fhaisge dha — 
teaghlach Orleans. B'e ceann an teaghlaich so, no 
mar a theireamaicle s a' Ghàelic, an Tànaisteir, 
Louis Philippe, an seann laoch, do'm b'èigin mar an 
ceudna teicheadh do Shasunn far am bheil e fhèin 's 
a theaghlach air an àm so. Mar so tha dà mheur 
de sheann teaghlach na Frainge air mhaireann. Tha 
càirdean lìonmhor aca taobh air thaobh ; agus tha 
gach taobh fa letli a' feitheamh a dh' fheuchainn gu 
dè a thachras a bheir cothrom dhoibh am fear a's 
taitniche leo fhèin a thoirt a stigh. 

Lach. — Tha mi 'tuigsinn — direach mar a thachair 
ri linn Thèarlach againn f hèin. Mur 'eil mi meallta 
bithidh " Latha Chùil-f hodair " aca 'rithist; agus 
ma tha fuil an fhir-nach-maireann ann am Bona- 
parte, Ceann-suidhe na rioghachd air an àm, cha 
leig e an t-srian as a làimh gun f hios c' ar son. Ach 
an d' f hàg Tèarlach X. teaghlach ? agus c'àit' am 
bheil iad? 

Caip. — Cha-n 'eil air mhaireann dhiubh ach aon 
duine d'an ainm Diùc Bhordeaux, a tha 'chòmhnuidh 
ann am baile beag 's an Eadailte. Tha e 'nis ochd 
bliadhna fichead a dh' aois. Phòs e o cheann tri no 
ceithir de bhliadhnachan ; ach cha-n 'eil duine cloinne 



244 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



aige. Tha e 'n a dhuine air am bheil cliii ana- 
barrach maith ; agus tha dèigh mhòr aig seann 
teaghlaichean na Frainge a thoirt air 'ais ; ach tha 
anabarr de mhuinntir na rìoghachd na's dèidheile air 
oiglire an teaghlaich eile 'thoirt a stigh : oir cha-n 
'eil maith dhoibh a nis a bhi 'smaointeachadh air 
Louis Philippe e fhèin a tha an deireadh a làithean, 
agus breòite 'n a shlàinte. 

Lach. — Agus cò, le 'r cead, a's oighre dha? 

Caip. — Tha ogha dha ris an canar Count de Paris 
■ — balachan àluinn, lurach a tha fhathast thall 's an 
Fhraing le 'mhàthair, boirionnach misneachail a 
dhiùlt teicheadh mar a rinn a h-athair-cèile 's a' 
chuid eile dhiubh. Mar so, ma ta, tha thu 'faicinn 
gu-m bheil dà bhuidheann de dhaoine 's an Fhraing 
a tha rioghail 'n am barail ; agus tha daoine tuig- 
ach a nis ag ràdh gu-m bheil iad so uile an dèigli 
tighinn gu còrdadh a' thaobh a' ghnothuich so, agus 
gur e 'n dòigh a tha iad 'a dol a ghabhail, ma's 
urrainn doibh, Diùc Bliordeaux a ghairm a stigh 
air tùs, agus a shocrachadh gus an tig an t-òganach 
so eile mar an t-oighre dligheach 'an dèigh a bhàis- 
san. 

Lach. — Ma ta tha iad glic : a chionn na-n èir- 
eadh iad air a' chèile, thigeadh Bonaparte a stigh 's 
bhitheadh iad le chèile 'mach. Mo bheannachd oirbh 
a Chaiptin, cha do thuig mi cor na Frainge gus a' 
so. Ach c'àit' am bheil am Pàpa, Ceann-Eaglais 
na Ròimhe ? An d' f huair e air 'ais d 'a rioghachd 
fhein fhathast? 

Caip. — Tha e anns a' bhaile bheag gus an do 
theich e air tùs — 'n a fhògarrach bochd: agus tha 
muinntir na Ròimhe cho fada 'n a aghaidh 's a bha 
iad riamh ; ach 's dòcha gu-n toirear oidhirp as a 
leth le rìoghachdan Pàpanach na Roinn-Eòrpa. Tha 



CARAID NAN GA1DHEAL. 



245 



Pàpanaich na h-Eirionn 'cheana 'cruinneachadh 
airgid air a shon. 

Lach. — Muinntir na h-Eirionn a' cruinneachadh 
airgid! Na ragairean luideagach! 'S fhad o'n a 
chnala sinn, " B' fhèarr do Mhac Dhòmhnuill còrah- 
dach a bhi aige dha fhèin." Ma tha iad coraasach 
air airgiod a chruinneachadh air a shon-san cha chuir- 
inn sgillinn g' an ionnsuidh a chuideachadh leo ? 
Ach am bheil iad sàmhach aig an àm ? 

Caip. — Tha iad sàmhach ge b' oil leo 'thaobh 
ceannairc agus èiridh a mach 'an aghaidh na riogh- 
achd ; ach tha losgadh, raort, 'us mèirle, 's gach 
seòrsa de dh' aimhreit mhallaichte cho dona 's a bha 
riamh. Ach an cual' thu mu Chalifornia ? 

Lach. — Ciod an seòrsa càil a tha 'n sin? 'S 
iomadh seòrsa càil a thàinig 'n ar measg air a 
bhliadhna 'chaidh seachd. Tha 'ra Ministeir 's am 
Bàillidh air am breth-as le càl. Ach ciod so air am 
bheil sibhse 'tighinn? 

Caip. — Tha mise 'labhairt mu thimchioll dùthaich 
mhòr fharsuing taobh na h-aird' an Iar de thìr-mòr 
America ris an can iad California — dùthaich a f huair 
Staidean America anns an t-socrachadh a rinn iad ri 
muinntir Mhecsico aig crioch a' chogaidh mu dheir- 
eadh — dùthaich air nach robh mòran meas gus a' so; 
ach a nis tha miltean agus deich miltean air dol air 
imrich do 'n àite so a chruinneachadh òir. 

Lach. — A chruineachadh òir ! Cò a sgap e ? no 
cia mar a tha iad 'g a f haotainn ? 'S ann a tha sibh 
ri feala-dha? 

Caip. — Cha-n ann idir. Bheir mi cunntas mu'n 
chùis, cho eagnaidh, phoncail 's is urrainn dhomh, 
agus cha tèid mi nunn no nail o 'n fhirinn a rèir m' 
i'hiosrachaidh ; agus is gnothuch anabarrach iongant- 
ach e, 's dòcha'bheir caochladh air inalairt an t-saogh- 



246 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



ail nach urrainn fiosracliadh cruthaichte air an àm 
'fhaicinn. 

Lach. — Dean suidhe, 'Mhàiri, agus èisd ris a' 
Chaiptin. Cuir an crann air an dorus mhòr, 's na 
leig duine 'stigh. Dean suidhe 'nis — nach f hag thu 
na gnothuichean sin air an am : 's dean suidhe, tha mi 
'g ràdh. An do mhothaich sihhse riamh a Chaiptin 
cho duilich 's a tha e a thoirt air na mnathan a bhi 
sàmhach. 'S iongantach leam-sa cho sàmhach, 
shocrach 's a tha iad 's an Eaglais ; ach gabhaibh 
air 'ur n-aghaidh a Chaiptin, 's cluinneamaid mu 'n 
or. Ach stadaibh beagan ; nach b' f hèairrd sibh 
dileag chrìon de 'n stuth Fhrangach so 'tha m'ar 
coinneamh ? 

Caip. — Cha ghabh mi deur an tràs'. Tha 'n 
dòigh anns an d' fhuaradh a mach an ni air am bheil 
mi 'dol a labhairt, mar a leanas. Bha duine measail 
's an àite sin aige an robh muileann sàbhaidh a bha 
air a ghluasad le h-uisge. Bha an linne mhuilinn 
farsuing, agus leis na chruinnich innte de làthaich, 
agus de ghaineamh b' èigin da an t-uisge 'leigeil de 
'n mhuileann gus a glanadh, agus barrachd doimh- 
neachd a thoirt dh' i. Mar a bha iad a' glanadh a 
mach a' phuill 's na gaineamh a bha 's an amar mhoth- 
aich iad mòran de ghràinneinean beaga buidhe a bha 
anabarrach trom air son am meud. Chuir so ion- 
gantas air a' mhuilleir. Chuir e 'chomhairle ri 
duine measail a bha dlùth dha a dh' innis dha gu 
grad gu-m b'e òr de'n t-seòrsa 'bu luaclnnhoire 'bh' 
ann. Ghabh e 'n duine so ann an companas leis; 
agus thòisich iad air a' chlàbar a nigheadh 's a 
ghlanadh troimh chriathar caol a rinn iad, agus ann 
an trine ghoirid bha làn saic aca de na gràinneinean 
òir so. Dh' f heuch iad an gnothuch a' chumail to 
chois ; ach chaidh an t-iomradh a mach air t'eadh na 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



247 



dùthcha, agus o là gu là bha na ceudan, agus na 
miltean air an turus do 'n àite. Ghabh iad so suas air 
an aghaidh troimh amar nan aibhnichean a bha dlùth 
air a bhi tioram le tart an t-samhraidh, agus mar a 
b' àird' a dhirich iad 'b ann a bu lionmhoire, 's a bu 
truime 'bha na gràinneinean òir. Dhirich cuid eile 
gu sgàirnich agus sgriodain nam beanntan mora, 
's thòisich cuid eile air cladhach 's air ruarnhar, 
's bha 'n t-òr air fhaotainn anns gach àite. Tha 
baile-mòr 's an àite ris an abrar Francisco, agus 
thog sluagh a' bhaile gu lèir a chum nam monaidh- 
ean air tòir an òir. Ard 'us iosal — firionn 'us 
boirionn thog iad orra leis gach caibe, piocaid 'us 
sluasaid a b'urrainn doibh 'fhaotainn. Thilg na saigh- 
dearan uapa 'n airm-chatha, agus b'i a' chomh-stri 
cò 'bu luaithe 'ruigeadh tir an òir, iad fhèin no na 
ceannardan a bha thairis orra. Bha mòran luingeas 
's na h-acarsaidean, ach theich na seòladairean — 
b'annsa leo bhi 'streap nam beann na bhi 'streap 
nan crann; 's cha-n 'eil ach gann long a ràinig 
an t-àite a's urrainn 'fhàgail le cion sgioba, ged 
a tha uiread agus leth-cheud, seadh ceud dollar 
's a' mhios air a thairgseadh dhoibh. Uachd- 
aran àrd an àite, 's e sin an Governor ; thog e air 
a ruamhar nan cnoc. Thilg na sagartan dhiubh 
an còta dubh, agus lean iad càch : agus 'n uair a 
thàinig an cunntas mu dheireadh d'ar n-ionnsuidh bha 
eadar còig 's a sè mhìltean pearsa a' saoithreachadh 
's an obair so, agus bha iad a' deanamh dheth gu-n 
robh fìach tri fichead mile dollar air a chruinneach- 
adh gach là ! 

Lach. — Obh ! obh ! Cha chualas — cha chualas 
riamh a leithid. Gu dè fiach dollair a rèir a chùinn- 
idh againn-ne ? 

Caip. — Tha mu thimchioll ceithir tastain ; agus 



248 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



'n uair a dh' innseas mi dhuit gu-m bheil mòran 
dhiubh-san a tha 'saoithreacbadh 's an àite so a' 
cruinneachdh fiach tri no ceithir ficbead dollar 's an 
latha (còrr 'us sè puinnd deug Shasunnach) 's fhur- 
asda dhuit 'fhaicinn cho miorbhuileapb 's a tha 'chùis. 

Lach. — Cia mar a tha iad sin a' tighinn a suas ? 
C'àit' am bheil iad a' fuireach? 

Caip. — Tha 'n aimsir rè an t-samhraidh, 's an 
fhoghair, cho blàth, chiùin 's gu-m bheil mòran a' 
gabhail fasgaidh ann an namhannan nam beann ; 
agus an fheadbainn a's urrainn a dheanamb, ann am 
bùithean 's am bothain a tha iad a' togail dhoibh fèin. 

Lach. — Ach an saoil sibbse nach èigin gu-m bi 
aimhreit mhòr 'n am measg — a h-uile fear mar so a' 
toirt òir à creagan da f hèin — " a' bhèist a's motha 
'pronnadh na bèist a's lugha." An saoil sibh nach 
bi mèirle, 'us reubainn gu leòir 'n am measg ; oir 
gun teagamh 's èigin gu-m bi mòran de ghràisg, 's 
cle sgaomairean an t-saoghail ann ? • 

Caip. — Cha-n 'eil dùil 'am gu-m bi 's a' cheud 
dol a mach; oir tha farsuingeachd gu leòir, agus òr 
gu leòir ann do'n iomlan. Tha 'n dùthaich aims am 
bheil an t-òr air 'fhaotainn, còrr 'us ochd ceud mile 
air fad, agus eadar tri fichead agus ceud mile air 
leud: air chor 's nach ruig iad leas cur a mach 
air a cheile. Faodaidh an dara fear a ràdh ris an 
fhear eile mar a thubhairt Abram ri Lot, " Na bith- 
eadh, guidheam ort, comh-stri eadar mise agus thusa: 
nach 'eil an tir uile romhainn? Ma ghabhas tusa 
'dh' ionnsuidh na làimhe clithe 'an sin thèid mise dh'- 
ionnsuidh na làimhe deise," &c. 

Lach. — Tha mi 'tuigsinn ; ach cia mar a tha iad 
air am beathachadh ! 

Caip. — Sin far am bheil an duilgheadas mòr ; agus 
ma tha pailteas an oir iongantach cha lugha iongantas 



CARAID NAN GAIDHKAL 



219 



na pris' a tha gach ni a' tarruing. Gheibheadh tu 
làn an dùirn de sniùr an òir air a bhlàthaich 's air a' 
mheòg air am bheil thusa 'deanamh tàir. Tha mairt- 
£ heoil agus inuic-fheoil air an reic air son dà dhollar 
am punnd ; agus gach gnothuch eile d'a rèir. Tha 
pris aodaich os ceann ni air bith air an cualas iom- 
radh riamh. Cha-n fhaighear plaide leapa fo dhà 
no trì ghineachan òir. Cha-n fhaighear comhairle 
lighiche fo dheich puinnd Shasunnach. Bha h-aon 
diubh so a bha 'greasad a suas an dùthaich, agus 
duine 'ghiùlain e ann an seòrsa de shlaod le aon 
each, thog e còig puinnd fhichead Shasunnach air 
son a shaoithreach. Ann an latha no dhà ghlac 
fiabhrus an duine so 's chur e fios air an Doctair ; 
acli mu-m fosgladh esan a bheul b' èigin na còig 
puinnd fhichead Shasunnach a thoirt air an ais dha. 

Lach. — Sin ! sin ! Ach gu dè a nis meudachd, 
no cudthrom nan gràiuneinean ? 

Caip. — 'Am bitheantas tha iad meanbh ; ach 
fhuaras cuid a bha deich puinnd — sè puinnd deug, 
agus aon chnap a bha eadhon còig puinnd fhichead 
air ehudthrom. Agus an uair a bheir thu fainear 
gur f hiach unnsa òir dlùth air ceithir puinnd Shas- 
unnach (£4), chi thu gu-m b' fhiach an cnap so 
dlùth air mile punnd Sasunnach (£1000). 

Lach. — A dhuine ! 'dhuine ! dòirneag an àigh ! 
Ach an saoil sibhse am mair sin ? 

Caip. — Gun teagamh mair id h e fad ùine mhòr ; 
agus tha iadsan a sgriobh mu'n chùis a' deanamh 
dheth, an uair a chuirear an gnothuch fo riaghailtean 
tèaruinte, agus a chuirear a suas acfhuinn agus inu- 
leachdan ceart' air son an òir a ghlanadh, 's a leagh- 
àdh gur dòcha gu-n tig ceud muillein (£100,000,000) 
punnd Sasunnach de bhuinn òir gach bliadhna as an 
dùthaich ud. 



250 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



Lach. — Stadaibli a nis a Chaiptin. Innsibh so 
dhomh : ciod a thig a raach as a' so ? Cha-n 'eil 
annam-sa ach duine aineolach, air bheag fiosrachaidb ; 
ach an e nach tuit luach an òir gu mòr? Agus ma 
thig an cruinneachadh so air adhart nach faod sgillinn 
gheal Shasunnach a bbi cho luachmhor ri bonn òir? 
Seall sibh ! Tha sè spàinean tea airgid aig Màiri an 
sin, a chuir mo mhac g'a h-ionnsuidh, 's gu dè 'f hios 
nach bi ladar òir againn f hathast air son na h-eanar- 
aich? Gu dè 'ur barail fhèin a Chaiptin? 

Caip. — Ma ta tha e duilich a ràdh, a Lachainn ; 
ach 's i mo bharail fhèin gu-n seas an t-òr 'àite 
fhèin iomadh linn fhathast mar a rinn e anns na linn- 
tean a dh'fhalbh. Cha-n 'eil teagamh nach tig e 
'an àite nan notaichean paipeir leis am bheil malairt 
na rioghachd a nis air a cumail a suas. Cha b' 
iongantach learn ri nine ged nach biodh Note r'a 
faicinn 'am measg dhaoine. 

Lach. — Ma ta da rireadh bu duilich learn f hèin 
sin. Cha-n aithne dhomh sealladh a's bòidhche 
latha margaiclh na làn mo làimhe de na Notaichean 
ùra, bòidheach a bhios na Dròbhairean a' toirt dach- 
aidh ; agus bu leisg leo riamh dealachadh riu. Ach 
gu dè 'ur barail fhèin a thig as a' so, a thaobh 
malairt an t-saoghail ? Cha-n 'eil teagamh nach bi 
e 'n a ghnothuch maith do dh' America ; ach cha-n 
fhaic mi gu dè am mòran maith a ni e dhuinne. 

Caip. — 'S arm duinne a ni e maith. Tha 'fhios 
agad gu-m bheil malairt mhòr eadar an dùthaich so 
agus uile rioghachdan an t-saoghail — gur ann le 
h-òr a tha so air a dhioladh— gu-n do thràigh na 
thugadh a stigh de chruithneachd, 's de ghnothuich- 
ean eile air a' bhliadhn' a dh' fhalbh a' chuid a bu 
mhò de 'n or a bha 's an rioghachd uile. Cha b' 
urrainn do na Bancaichean ach suim àraidh d'an 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



251 



cuid Notaichean a chur a mach ; agus mar sin bha'n 
rìoghachd fo dliìth airgid agus òir. 'S ann air 
chreideas a bha 'chuid a bu mhò de mhuinntir Ame- 
rica a' faotainn bathair as an rioghachd so : ach a 
nis tha òr cheana a' tighinn, agus tha beothachadh 
anabarracb air a thoirt air gach seòrsa cèird', agus 
malairt. 'S i Breatunn cèardach mhòr agus tigh- 
oibre an t-saoghail uile : agus tha mi làn chinnteach 
gu-m bheil an neul dubh, dòrcha 'bha thairis oirnn 
a' gabhail seachad, agus 'an dèigh gach call, 'us 
aimlisg, 'us bristeadh a thàinig air marsantan Bhreat- 
uinn gu-m bheil latha ùr agus grianach a nis dlùth : 
agus tha mi cho cinnteach 's a tha mi beò gur fèarr 
gu mòr dhuinne gu-n d' fhuaradh an t-òr so ann 
am beanntan Chalifornia taobh eiF an t-saoghail na 
ged a bhiodh e air 'fhaotainn am measg sgàirnich 
Bheinn-Nibheis, no air sgriodain Chruachain Beann. 

Lach. — Ma ta mile taing dhuibh a Chaiptin — 
buaidh 'us piseach leibh " an latha 'chl 's nach t'haic." 
Ach innsibh so dhomh — an tog e, an saoil sibh pris 
a' mheanbh-chruidh? Tha 'n aont' agam a nis a 
mach ; agus tha 'm Bàillidh air m' aodann gach latha 
gu aont' ùr a ghabhail. 

Caip. — Cha-n 'eil fhios 'am cia mar a bhios sin ; 
ach a dh' aon chuid dh' èirich pris na clòimhe a 
thaobh a' mhiagh mhòir a tha cheana air gach seòrsa 
aodaich ; ach 's èigin falbh. 

Lach. — Socair bheag — aon cheist, 's cha chum 
mi grabadh oirbh na's fhaide. Ciod an t-astar a 
tha eadar so agus dùthaich an òir? 

Caip. — Cha-n 'eil mi f hèin ro chinnteach ciod an 
t-astar a tha e o Shasunn ; ach le dol mu'n cuairt 
air Cape Horn tha e bho New York 'an America 
seachd mile deug de mhiltean (17,000); ach tha 
rathad na's giorra ann le gabhail a suas cois an 



252 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



fhearainn gu America mu dheas, far ara bheil Tair- 
beart Phanama. Tha dà mhìle 's còig ceud de 
mhiltean (2500) gu ruig Panama — tri mile deug 'ar 
f hichead thar an Tairbeart, agus 'n a dhèigh sin tri 
mile agus còig ceud de mhiltean (3500) air muir gu 
baile Francisco 'an California. Tha muinntir Ame- 
rica cheana a' labhairt air slighe fharsuing iaruirm 
{Railroad), air neo Canal mòr a dheanamh thairis 
air an Tairbeart ud. Leis a' so bhiodh an t-astar 
eadar Breatunn agus Innsean na h-àird an Ear, 
Australia, New Zealand, agus China air a dheanamh 
na bu ghiorra dlùth air dara leth an astair. Cha b' 
iongantach, a Lachainn, ged a chluinneadh tu so air 
a dheanamh ann ad latha fhèin. 

Lach. — Cò a's urrainn a ràdh 'dè 'chi sinn? 
Chunnaic mi fhèin de dh' atharrachadh mòr o cheann 
beagan bhliadhnachan 's nach cuireadh e dad iongan- 
tais orm ged a thigeadh litrichean a nuas oirnn o'u 
ghealaich. 'Nis 'fhir mo chridhe, mu-n dealaich sinn 
gabhaibh direach aon dileag eile. Chuir naidheachd 
an òir so seòrsa de ghluasad iongantach an taobh a 
stigh dhiom fhèin ; agus thuirt an Doctair ruadh, an 
duine còir, rium 'n uair a dh' fhairichinn a leithid, 
deur beag de'n stuth so 'ghabhail. 

Caip. — Cha-n urrainn domh a Lachainn. Slàn 
leat f hèin 's le Màiri, agus gu ma fad' a bhios agaibh 
le 'chèile ni nach urrainn or Chalifornia 'cheannach, 
's e sin, sith, slàinte, agus beannachd an Tighearna ; 
agus ma's miann leat iad'sin a shealbhachadh seach- 
ainn am Botul. Slàn leibh. 



CARAIU NAN GAIDHEAL. 



253 



COMHRADH 



EADAE SEANA CHARAID GALLDA AGUS FIONNLADH 
PIOBAIRE. 



A RAID GALLDA. — Fàilt' air Fionnladh Pìob- 



Fionnladh Piobaire. — Ma ta taing dha-san a tha 
'g a fheòraich, ged nach 'eil mis' uile gu lèir a' 
deanamh a mach cò e ; ach stad beag — air m' fhocal 
is sibh a th' ann, 's mile fàilte 's furan oirbh. Chaill- 
inn mo shùilean, 's mo thùr, mo chlaisteachd, 's mo 
thuigse 'n là nach aithnichinn sibhse. Da rireàdh 
's fèarr leani fàsgadh de'r làimh na ged a gheibhinn, 
mar a fhuair Mac Cruimein mòr nam feadan, " Pòg 
o làimh an Righ." 

Car. — Air d'athais, 'Fhionnlaidh, na fàisg cho 
teann. Am bheil a' mliiann ort " a' ghlas mheur " 
a chluich air mo chorragan tana-sa? cha-n 'eil iad 
cleachdta r'a leithid. 

Fionn. — Tha mi 'làn-chreidsinn nach 'eil ; oir is 
e slìobadh fuar, sleamhainn nan Gall air am bheil 
sibhse 'nis eòlach. Cha bu toigh leam riamh e ; 
cia mar a tha sibh? Obh ! Obh ! 's fhad' o'n dà 
latha sin. 'Fheara 's a ghaoil ! shaoil learn f'hein 
nach coinnicheamaid gu bràth tuilleadh. 

Car. — Nach cuimhne leat-sa an sean-fhocal — 
" Coinnichidh na daoine ged nach coinnich na cnoic." 
Am bheil do mhàla f hèin 's màla na pìoba gu slàn ? 
Suidhidh mi leat tamull an so air Cnoc-na-greine, 
far an do shuidh sinn gu trie 's an àm a dh' fhalbh. 
B' àillidh am feasgar samhraidh air an robh mi'n so 
mu dheireadh leis an f hear nach maireann 'n uair a 
chluich thu dhuinn " Cumha Phàra mhòir," agus 
" Spaisdearachd Dhòmhnuill Ghruamaich." 




254 



CARAID NAN GAIDHEAL 



Fionn. — Tha sibh ceart, 's ami aige fhèin a bha 
'n cridhe bàigheil. Tha 'n duine ùr so thàinig oirnn 
'n a àite anabarrach cruaidh, gun suim de pliiob no 
de ni eile 'bhuineas do 'n Ghàidhealtachd. Tha e 
air a bhreath-as le gaol nan caorach mora. 'S 
taitniche leis-san spaisdearachd nam mult na aon 
phiobaireachd a thàinig riamh à feadan. Na 'n 
ainmichinn port dha 's e 'n t-ainm a bheirinn air, 
" Cumha 'mhuilt mhoir" a chaidh thar na creige 'n 
là roimhe nach mòr nach do chuir air bàinidh e. 
Cha tig dhomh-sa labhairt 'n a aghaidh ; ach o'n a 
tha sibh ri bhi 'n a chuideachd cha bu mhisde learn 
ged a thigeadh sibh thairis air an iornairt thruaigh 
a th' aige air daoine bochda na dùthcha so. Cha-n 
'eil smùid à tigh, no à bothan shuas aims na glinn, 
far am faca sibhse a' cheatharna chòir. Bu cho 
maith leis tigh a thoirt do 'n t-siormach 's a thoirt do 
chreutair bochd, no do bhantraich. Cha chuala sibh 
riamh ni coltach ris an riasladh chianail a rinneadh 
air an t-sluagh a bh' air an oighreachd so. Cha-n 
'eil buachaille cruidh no chaorach aige ach coigrich. 
Cha tuig madadh a' chìobair f'hèin diog Ghàelic. 
Cha do fhreagair Mac-talla nan creag aon fhocal 
Gaelic on là a dh' fhalbh Dòmhnull Brocair. Cha 
d' fhàgadh dris air am faigh sinn smeur — no preas 
air am faighear cnò — tha n t-aoineadh cho rèidh, 
lom, ri tulchainn an tighe. Ma 's iad na h-àirneagan 
fhèin bhiodh e cho maith dhuibh dol a dh' iarraidh 
dhearcan fìona riu. Theich na h-eòin do 'n choille 
taobh eile 'chaoil ! agus ma 's i 'Chuthag ghlas i 
fhèin, cha d' fhàgadh stob air an urrainn i suidhe. 
Loisgeadh a' phreasnach bhòidheach choille a bha 
bho cheaun gu ceann de'n oighreachd so. Cha 
chruinnichear de chrèithich na bhruicheadh poit 
bhuntàta, ged bhiodh i ann : agus air son caoil cha 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



255 



d' fhàgadh na dheanadh mùrlag iasgaich. Ach coma 
cò dhiubh, cha bhi sinn a' tighinn thairis air a' clmis 
na's fhaide. Ged bhiodh barrachd ciùil 'am mèiUch 
nan caorach mòra na 'th'ann, tha mi fhèin seacbd 
sgith dhiubh. Gu dè so an naidbeachd a thng sibh 
fhèin do 'n dùthaich? Am bheil sàmhchair a nis 's 
an Fhraing? 's an deachaidh casg air an aimhreit 
mhòir a bha 'n am measg? 

Car. — Chaidh stad oirre air an àm, ach clia-n 'eil 
fhios cia fhad a bhios sith 'n am measg. 'S ann le 
ainneart a' chlaidheimh, agus le b-eagal nan gunn- 
achan mora 'tha iad air an cumail sàmhach. Cha~n 
'eil annta, 'Fhionnlaidh, ach claoine ciogailteach. 

Fionn. — Tha sibh ceart : sgaomairean gogaideach, 
gun chridhe gun eanchainn. 

Car. — Cha-n 'eil fhios 'am cia mar a tha 'n cridhe, 
ach tha eanchainn gu leòir 's na bèistean. 'S ann 
is miorbhuileach a sheas iad a mach cho fad' an 
aghaidh an airm riaghailtich. 

Fionn. — -'S e 'n gille Gallda 's an tigh mhòr a 
bhios a' leughadh nam Paipeirean dhomh-sa, agus 
cha tuig mi gu ro mhaith cuid de na nithean air am 
bi e' tighinn thairis. Cò iad ris an can iad na 
National Guards? 

Car, — Am bheil cuimhn' agad mu na Volunteers 
a bh' agaiim o cheann fhada — saighdearan dùthcha. 

Fionn. — Nach ann agam a tha ! Nach mi f hèin 
a bu phiobaire dhoibh. Na daoine còire — cha-n 
fhaca mi fhathast air faiche, no 'n tigh-òsda na b' 
fhèarr na iad fhèin 's an oifigich air chùl buideil. 
Cha-n 'eil fhios 'am gu ro mhaith cia mar a sheasadh 
iad 'an làthair nàmhaid ; ach coma cò dhiubh, na-m 
biodh feum air an leithidean an diugh bhiodh ionn- 
drainn air na daoine tapaidh a tha iad a' fògradh as 
an dùthaich. Ach innsibh so dhomh — ciod is ciall 



256 



CARAID NAN GA1DHEAL. 



do na Barricades ud a bha iad a' togail arms na 
sràidean air am bheil uiread de dh' iomradh aims na 
Paipeirean ? 

Car. — Tha dìreach seòrsa de dhion-fhasgadh a 
chum grabadh a chur air an arm, agus a chuir iad 
tarsning air gacli sràid. Thog iad clachan 'us leacan 
a' chabhsair agus rirm iad callaid mhòr dhiubh. 
Chuir iad an sin gach ni 'bu duilghe 'ghluasad na 
chèile — carbadan, 'us cairtean, 'ns slaoid, agus 
sgonnan mòra fiodha, 's a h-uile ni a b' urrainn 
doibh a chruinneachadh : agus bha na nithean so air 
an amladh cho teann 'n a ehèile 's nach b' urrainn am 
marc-shluagh deargadh orra; agus cha mhò a b' 
urrainn an t-arm-coise cuimseachadh orra-san a bha 
air an cùl. 'Mach bho chùl nan àitean so loisg iad 
mòran mu-m b' urrainnear na gunnachan mora 
'thoirt a chum an smàladh. Chaidh mòran de 'n 
ghràisg eagalaich so, mar an ceudna 'stigh do thigh- 
ean, agus a mach air na h-uinneagan chum iad an 
aon dararach air an arm mar a bha iad a' gabhail 
seachad. 

Fionn. — Tha mi 'g ur tuigsinn ; ach innsibh so 
dhomh — cia mar a f huair a' ghràisg so gunnachan 
agus cùngaidh làmhaich? Cha-n fhaod e bhith 
nach robh daoine cumhachdach agus àrd air cM a' 
ghnothuich mu-m b' urrainn iad a dheanamh mar a 
rinn iad. 

Car. — Tha thu ceart — tha sin a nis air a dhearbh- 
adh gu soilleir gu-n robh triùir no cheathrar dhiubh- 
sari a' roghnaicheadh air tùs gu 'bhi thairis air an 
dùthaich ; no mar a theirear riu 's a' Bheurla, Pro- 
visional Government, air ceann na h-ùpraid, ged a 
dh' fheuch iad ri sèabadli as 'n uair a chunnaic iad 
nach deach' e leo. 

Fionn. — Tha dòchas agam nach robh an duine 



CARAID NAN GAIDHEAL. 257 

so — c'ainm so e? (cha-n urrainn duine na h-ainra- 
eannan mi-nàdurra* a chuimhneachadh) ar learn 
gur latha Bealtuinn — no là — là Fhèill Màrtuinn 'n 
am measg ; oir bha barail rahaith agam air-san. 

Car. — Tha fhios 'am cò' th' ann ad bheachd — 
Lamartine. Cha-n 'eil esan 'n am measg. 'S aim 
a tha 'n sin duine gasda, a chum sith 's an dùth- 
aich fhad 's a b' urrainnear a dheanamh ; ach an 
f'headhainn eile tha e air a dhearbhadh 'n an 
aghaidh. Cha-n r eil fhios fhathast ciod a nithear 
orra. Tha 'n dùthaich uile air an am fo smachd 
an airm, agus ceannardan foghainteach, gleusda, 
thairis orra. 

Fionn. — 'S e Bom fhèin a dh' fhòghnadh dlioibh. 
'S truagli nach robh e ann a nis. C ainm so 'th'air 
an duine 'tha thairis air an arm ? Ach gu dè 'm 
maith dhomh-sa f heòraich 's nach urrainn mi 'aithris 
a rithist. B' usa Pìobaireachd ùr nach cuala mi 
riamh a chuimhneachadh na h-aon de na h-ainm- 
eannan neònach sin. 

Car. — 'S e 's ainm dha Cavaignac. 

Fionn. — Ma ta 's maith an t-ainm a thug iad air 
gun ag. Cha-n 'eil teagamh agam nach 'eil cabhag 
gu leòir air. Am bheil beachd a nis air an àireamh 
a mharbhadh air gach taobh ? 

Car. — A rèir a h-uile cunntais a thàinig d' ar 
n-ionnsuidh agus anns am faodar earbsa 'chàradh, 
mharbhadh air taobh luchd na ceannairc còrr 'us 
deich mile, agus tha iad ag ràdh nach bu lugha 
'chailleadh air an taobh eile. 

Fionn. — ! Ni-maith 'g ar teasraiginn ! Nach 
b' uamhasach an sealladh sin. Fichead mile anns 
an aon bhaile ! Na-n tachradh do leth-cheud a bhi 
air am marbhadh 's an dùthaich againn-ne nach e 
'dheanadh an fhuaim bhrònach? Ged is iomadh 

2 K 



258 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



bèist a thuit 's an àireamh mhòr sin cha-n 'eil teag- 
amh nach do mharbhadh iomadh duine maith : agus 
is iomadh bantrach bhrònach, agus dilleachdan 
truagh a tha 'n a lorg. 

Car. — Am measg gach bàis chianail a bha ann 
's e bàs an àrd Easbuig an t-aon 'bu bhrònaiche — 
duine fiachail, misneachail air am bheil cliii anabarr- 
acb maith. B' ann air feasgar là na Sàbaid a bha 
'n eiridli a mach so — am mort 's am marbhadh 
eagalach a' dob air aghaidh ; agus an uair a chuaT 
an duine measail so mar a bha 'chùis — gun suim de 
chunnart, 's gun eagal roimh bhàs, thog e air do 'n 
àite far an robh an t-àr mòr a' do! air 'aghaidb, ann 
an dòchas gu-n deanadh esan, mar theachdaire sithe 
casg a chnr air na daoine cuthaich so 'bha 'inilieadli 
a chèile. Chuir e air èideadh an àrd Easbuig, le 
'chrùn easbuigeach air a cheann, agus le 'bhachaill 
fhada 'n a làimh, agus le dithis de'n chlèir a b' 
ainmeile 's a' bhaile ann an deiseachan riomhach 
maille ris. Chruinnich sluagh mòr mu 'n cuairt da, 
de mhnathan bochda, le bas-bhualadh, 'us caoineaclh 
àrd, a thilg iad f hèin air an glùinean mar a bha e 
'dol seachad orra, a' guidhe air Dia soirbheachadh 
leis air an turus air an robh e 'dol. Chruinnich 
mòran d'a chàirdean mu n cuairt da, ag aslachadh 
air gun a bheatha 'chur 'an cunnart ; ach chaidh 
esan air 'aghaidh gu misneachail, ag ràdh, " Leigidh 
am buachaille maith a bheatha sios air son a chaorach. 
Ni mise mo dhleasnas, èireadh dhomh mar a thogras 
Dia." 'N uair a ràinig e ceannard an airm ghuidh 
e air stad car tamuill, ann an dòchas gu-n deanadh 
na ceannaircich 'an ceann eile na sràid', an ni ceudna : 
agus rinn iad sin car tamuill taobh air thaobh. 'N 
uair a chunnaic eadhon a' ghràisg oillteil a bha 'nis 
air boile, esan agus a' chlèir a' tighinn air an aghaidh, 



CARÀID NAN GAIDHEAL. 



259 



chum iad air an làirah, agus bha 'h-uile coslas gu-m 
biodh rèite air a deanamh. Ghabh an t-àrd Easbnig 
gu sàmhach air 'aghaidh, agns streap e suas gu mull- 
ach na callaid : ach direach air a' cheart àra sin, 'n 
uair a shin an duine gaisgeil so 'mach a làrnh, agus 
a thog e snas a bhachaill a' dol a labhairt riu, dh'- 
èirich iolach àrd am measg an t-sluaigh, ag ràdh 
gu-n robhas a' deanamh foill orra, agus ghlaodh na 
miltean a mach, " Tha sinn air ar brath ! " Ghrad 
thòisich an aimhreit na bu mhiosa na bha i riamh. 
Bha 'n t-àrd Easbuig agus a' chlèir a nis eadar dha 
theine, 's na peileirean a' feadalaich seachad air. 
Mu dheireadh bhuail peileir e a loisgeadh air gu 
deimhin le cuimse a mach o uinneig, agus thuit e. 
Ghrad chruinnich a chàirdean m'a thimchioll, agus 
dh' fheòraich e dhiubh, an robh an lot a rinn am 
peileir bàsmhor? " Innsibh dhomh an fhirinn" 
thubhairt e, " na ceilibh a' bheag." "0! 'athair 
ghràidh," deir aon de'n chlèir, " cha-n fhaodar a 
chleth nach 'eil an lot bàsmhor." "'S maith," ars' 
esan, " toil an Athar gu-n robh deanta. Na-m b' e 
mo bhàs-sa an t-aon mu dheireadh a thachradh, 
bhithinn-sa riaraichte." 'An dèigh dha an coman- 
achadh a ghabhail, chaochail e air an fheasgar sin 
fèin, a' fàgail 'n a dhèigh cliu. nach caochail anns 
an Fhraing. Tha 'chùis air an àm seachad ; ach tha 
'n sluagh cho mi-thoilichte 's a bha iad. Ma bha 
'n seann righ 's a luchd-comhairle fuathach leo, cha 
lugha tha 'bhuidheann ùr a thaghadh leo f hèin : agus 
's ann le ainneart a' chlaidheimh a mhain a tha iad 
air an cumail fo smachd. Tha gach priosan 's an 
Fhraing làn. Tha dhà no tri 'mhìltean air an 
diteadh gu bhi air am fògradh as an dùthaich ; agus 
tha daoine 'deanamh dheth gu-m bheil dlùth air 
leth-cheud mile de ghràisg dhìomhanaich a' falbh 



260 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



ria dùthcha air a bbaigeireachd : a' deanamh a 
h-uile eucoir a tha 'n an comas — ri goid 'us mèirle, 
ri mort 'us niarbhadh. Chaidh stad air gach cèird 
's air gach malairt — cha-n 'eil creideas, no earbsa 
eadar duine 's duine — 'h-uile aon aig am bheil bonn 
òir no airgid 'g a chleth, 's an dream aig nach 'eil, 
a' bàsacbadh air na rathaidean-mòra. Na miltean 
a bh' air an leòn bhàsaich iad ; oir cha robh leigheas 
air lot nam peileirean pùinseanta a chleachdadh air 
an àm ; ach stadaidh sinn — tha 'chùis sgreitidh r'a 
h-eisdeachd. 

Fionn. — A mhic chridhe ! is sibb a dh'fhaodas na 
bèistean a ràdh riu. Cha do bhlàthaich mo chridhe 
fhèin riamh ris na Frangaich. Ni-maith eadar sinn 
's iad. Ach cia mar a tha na gnothuichean a' dol 
air an aghaidh 'an Eirinn? Ciod a tliàinig as a' 
bhòilich inhòir a bha iad a' deanamh ? 

Car. — Cha-n 'eil ùin' agam air an àm cunntas a 
thoirt air staid na h-Eirionn. Ma gheibh mi nine 
feuchaidh mi sin a thoirt duit mu-m fàg mi'n t-àite. 
Air an àm 's maith leam e 'bhi agam r'a innseadh 
dhuit, gu-m bheil am maoidheadh mòr a bha na 
h-Eirionnaich a' deanamh, air dol seachad. Ghlac- 
adh a' chuid a bu mhò dhiubh-san a bha os ceann na 
ciiise. Tha iad a nis 's a' phriosan, agus tha na 
daoine bochda 'bha air am mealladh leo, gun cheann- 
ard agus gun fhear-comhairle. Chaidh an gnothuch 
gu tur 'n an aghaidh, agus tha de dh' arm-dearg 's 
an dùthaich na smàladh na tha de dh'Eirionn- 
aich cheannairceach 's an " Eilean Uaine" a mach 
air aon sgeir. Ach innseam tuilleadh dhuit 'n a 
dhèigh so. 

Fionn. — Stadaibh dìreach aona mhionaid. Cò e 
'n Dòmhnullach mòr a tha thairis air an arm-dhearg 
'an Eirinn ? 



CAUAID NAN GAIDHEAL. 



261 



Car. — Tha fìor Ghàidheal — Fear Dhalchoisnich, 
Ceann Loch-Raineach. 

Fionn. — An esan a th' ann ! 'S ann domh is 
aithn' e. Ma ta gu-n deanadh Ni-maith tròcair air 
na h-Eirionnaich ma tha esan 'n am measg. Thèid 
mise 'an urras nach faigh iad mòran caidreimh uaithe- 
san mur 'eil iad tairisneach do 'n Bhàn-righinn. 
Acli 's duine tapaidh, gleusd' e. Agus a nis an e 
so ceann-crìche na bòilich mhòr 's gach bagradh 
eagalaich a bha na li-Eirionnaicli a' deanamh ? Nach 
do shaoil sinne gu-n cuireadh iad Sasunn 'us Albainn 
fo 'n casan. 'S ann doibh a dh' fhaodar an seann 
òran a ghabhail : — 

"Thugaibh! thijgaibh ! Bò! bò ! 'bò ! 
Paddy mòr 'us biodag air ! 
Faicill oirbb an taobh sin thai] 
Nach toir e 'n ceaun a thiota dhibb." 

Da rireadh 's ann aca 'tha 'n t-aobhar nàire 'an 
dèigh gach sèidrich, 's gach glaodhaich a rinn iad. 
Chuir iad 'am cuimhne an sean-fhocal, " Beinn 
Nibheis mhòr a' glaodhaich 'n a luidh-shiùbhladh, 
's cha d'thàinig aisde ach an luchag-fheòir." 
nach i Sasunn fhèin an dùthaich, agus Breatunn 
rioghachd an àigh ! Gu-n caisgeadh am Freasdal 
gach aon, a tha 'g iarraidh laghannan, agus riagh- 
ailtean maith' ar dùthcha 'chur bun os ceann. Na 
burraidhean ! Gu dè an t-saors' a dh'iarradh duine 
maith air bith nach faigh e, mur iarr e cead mort 'us 
marbhaidh, spùinnidh 'us reubainn? 'S iomadh 
atharrachadh a chunnaic mi 'm latha ; ach tha 
dòchas agam nach tig an là 'chì mi a' ghràisg an 
uachdar — " a' bhèist a's motha 'g itheadh na bèist 
a's lugha, 's a' bhèist a's lugha 'deanamh mar a dh'- 
fhaodas i." Am bheil cuimhn' agaibh-se an deoch 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



sJàinte mhòr a b' àbbaist duinn òl 'an àm nan Volun- 
teers ; — " Buaidh le Breatunn fhad 's a shèideas gaoth 
r'a stùcan ! " 

Car. — Ma ta mar sin. Cha-n ioghnadh ged a 
ghuidheamaid buaidh le Breatunn — an t-eilean sin 
air son an d' rinn freasdal Dhè na h-uiread. Cha-n 
'eil grian nan speur, 'n a cuairt nm'n t-saoghal mhòr, 
a' dealradh air rioghachd eile cho sona. Ged nach 
'eil ann am Breatunn ach sgeir bheag a tha duilich 
a chomharrachadh ann an an dealbh an t-saoghail, 
gidheadh nach 'eil i 'suidhe mar Bhàn-righinn thairis 
air rioghachdan an domhain? Nach 'eil a luingeis 
air gach cuan ? — a bratach a' snàmh air gach gaoith ? 
— a malairt a' ruigheachd cèarnan iomallach an 
domhain ? — fuaim a gunnachan mòra r'a chluinntinn 
air gach cladach air am bheil tonn a' bristeadh ? — 
'n an culaidh dhion do na rioghachdan a's laige ? — 
's 'n an culaidh uamhais dhoibh-san a dh'iarradh a 
milleadh? Nach uaibhreach a bratach dhearg a 
chuir fad mile bliadhna gu'n dùlan gach doinionn 
agus gach blàr? Cha do bhuadhaich fhathast inn- 
leachd, no inneal cath 'an aghaidh Bhreatuinn ; agus 
fhad 's a sheasas ise dileas Dha-san a tha 'deanamh 
feum dh'i 'nis — d'a càbhlaichean agus d'a malairt — 
'chum soisgeul Chriosd a dheanamh aithnichte do'n 
t-saoghal 's do na muilleinean do-àireamh a tha 'nis 
fo a smachd, cha-n eagal d'i. Esan a dhion i thuige 
so, seasaidh e fhathast i ; agus tha dòchas agam 
'Fhionnlaidh, 'an dèigh dhuit-s' agus dhomh-sa, agus 
do 'n àl a tha 'nis beò 'bhi fo 'n fhòid, gu-m bi 
Breatunn an sin, mar a tha i an diugh, na ceann- 
feadhna treun am measg nan rioghachdan. 

Fionn. — Ma ta 'f hir mo chridhe, mar sin bitheadh 
e. Slàn leibh. " An là 'chi 's nach fhaic." 

T. 



AN DAB, A 1 1 -EAR 11 AN N. 



LONG MHOR NAN EILTHIREACH. 

AIR pilleadh dhomh air m' ais o I Chaluim Chille, 
tbàinig sinn, air an aon fheasgar shamhraidh a 
b' àillidh a chunnaic mi riamh, do dh' àite tèaruinte 
fasgach, a tha ann an ceann mu thuath an eilein 
Mhuilich. Ar learn, nach faca mi cala luingeis idir 
a tha air a dhìon o èiridh fairge agus o chumhachd 
stoirme mar 'tha e. Tha eilean fada caol 'g a chuairt- 
eachadh air an taobh a muigh, a' sgaoileadh a 
sgiathan gu càirdeil mu'n cuairt air gach soitheach 
beag agus long, a tha 'g iarraidh fasgaidh 'n a thaic 
o dhruim a' chuain, no 'tha 'feitheamh ri sid mara 
gus an rudha-mòr a ghabhail. Air an làimh dheis 
mar a chaidh sinn a stigh, tha 'm fearann ag èiridh gu 
corrach, cas. Bha sinn a' seòladh ri bile nan creag, 
agus bha geugan nan craobh a' lùbadh dlùth dhuinn. 
Thàinig fàileadh a' bharraich oirnn air oiteig an 
t-samhraidh, agus bha mile eun beag le'n ceileiribh 
binn a' seinn air gach preas, a' cur fàilte oirnn 'n 
uair a bha sinn a' seòladh seachad orra gu rèidh, 
sàmhach. Cha robh taobh a thionndaidhinn mo 
shùil nach robh 'n sealladh taitneach. Bha na 
beanntan àrda Mòrchuanach, 's iad uaine gu'm 
mullach ; Suaineart le 'chnocaibh 's le 'thulaichibh 
bòidheach, 's an Leathar-Morthairneach a' deanamh 



2G4 



CARAID NAN GAIDHEAL 



gàirdeachais aim am bias an f'heasgair shamhraidh. 
Aig ceann shuas a' chaoil chi mi, 

" A' bbeinn àrd a's àillidh sgiamh, 

Ceann-feadhna nam milte beann ; 
Bi'dh aisling nan damb 'n a ciabb, 

'S i leaba nan nial a ceaDn." 

An uair a dhlùthaich sinn a stigh, cha robli r'a 
fhaicinn ach croinn nan luingeas, am brataichean a' 
snàmh gu fann ris an t-soirbheas ; 's cha robh r'a 
chluinntinn ach farum ràmh, 'us torman nan alltagus 
nan eas, a bha 'tuiteam o iomadh sgàirneach àrd do'n 
chala 'bha 'nis a' fosgladh gu farsuing romhainn. 
thaobh gu taobh de 'n tràigh air an dara làimh, tha 
sràid de thighean mora cho geal ris an t-sneachd ; 's 
gu grad air an cù.1 tha uchdach chorrach chas, far am 
bheil an calltuinn, an caorann, agus an t-uinseann a' 
fasgu dosrach, cho dlùth, dìreach os ceann nan tighean 
a tha fòpa, 's gu-m bheil an geugan, ar leat, a' liibadh 
m' am mullach. Air bràigh' a' bhruthaich chi thu 
'chuid eile de 'n bhaile eadar thu 's fàire, ionnus gur 
duilich dhuit àite 's bòidhche agus a's neo-chumanta 
'fhaicinn. Ach 's ann a mach 's a' chala 'bha 'n 
sealladh a b' fhiach 'fhaicinn ; na ficheadan soitheach 
eadar mhòr agus bheag, iomadh eithear caol le'n 
ràimh uaine, a' bhirlinn rlomhach le 'siùil gheala, 's 
an long-chogaidh le 'croinn àrda, 's le 'brataich 
rioghail. Ach 'n am measg uile chomharraich mi 
aon long mhòr a thug bàrr orra air fad : bha iomadh 
bàta beag a' gabbail d' a h-ionnsuidh, 'us mhothaich 
mi gu-n robh iad a' deanamh deas g'a cur fo sgaoil. 
Bha aon duine leinn a thàinig oirnn aig cùlaobh 
Mhuile, a's gann a thog a cheann fad an lath a, a 
bha 'nis ag amharc gu h-iomaguineach air an luing 
mhòir so. " An aithne dhuit," thubhairt mi ris. 



CAE AID NAN GAIDHEAL. 



265 



" ciod i an long mhòr so?" "Mo thruaighe," a 
deir esan, " 's ann domh is aithne ; 's duilich leam 
gu-m bheil barrachd 's a b' àill leara de m' luchd- 
eòlais innte ; innte tha mo bhràithrean agus mòran 
de m' chaomh chàirdean a' dol thairis air imrich 
fhada, mhuladaich do dh' America mu Thuath ; agus 
is bochd nach robh agam-sa na bheireadh air falbh 
mi cuideachd." 

Tharruing sinn a nunn g'an ionnsuidh ; oir tha 
mi 'g aideachadh gu-n robh toil agam na daoine 
blàth-chridheach so 'fhaicinn, a bha 'n diugh a' dol 
a ghabhail an cead dheireannaich a dh' Albainn, air 
tòir dùthcha far am faigheaclh iad dachaidh bhunait- 
each dhoibh fhèin agns d' an teaghlaichean. Cha-n 
'eil e comasach a thoirt air aon duine nach robh 's 
an lath air, an sealladh a chunnaic mi'n so a thuigsinn. 
Cha tig an la a thèid e as mo chuimhne. Bha iad 
an so eadar bheag agus mhòr, o'n naoidhean a bha 
seachduin a dh' aois gus an seann duine liath a bha 
"trl fichead bliadhna 's a deich. Bu dèistinneach ri 
'fhaicinn an trom mhulad — an iarguin inntinn — an 
imcheist, 's am bristeadh-cridhe a bha air an dearg- 
adh gu domhain air aghaidh na cuid a bu mhò dhiubh, 
a bha 'n so cruinn o iomadh eilean agus earrann de'n 
Ghàidhealtachd. 

Bheachdaich mi gu h-àraidh air aon duine dall, 
aosmhor, a bha 'n a shuidhe air leth, 'us triùir no 
cheathrar de chloinn ghillean mu'n cuairt da, a sheana 
ghàirdeanan thairis orra, iad a' feuchainn cò 'bu 
dliiithe a gheibheadh a stigh r'a uchd, a cheann 
crom os an ceann, 'fhalt liath agus an cnaileanan 
dualach, donna-san ag amaladh 'n a chèile, agus a 
dheòir gu trom, frasach a' tuiteam thairis orra. Dliitji 
dha aig a chasaibh bha bean thlachdmhor 'n a suidhe 
ag osnaich gu trom ann an iomaguin bròin ; agus 

2 L 



2GG 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



thuig mi gu-m b'e a fear-pòsda a bha 'spaisdearachd 
air ais agus air agbart le ceum goirid agus le làmban 
paisgte. Bha sealladb a shùl luaineach neo-shuidh- 
ichte, agus 'aghaidh bhuairte ag innseadh gu soilleir 
nacb robb sith 'n a inntinn. Tharruing mi dlùth 
do 'n t-seann-duine, agus dh' fheòraich mi dheth 
arm an caoimlmeas cainnt, an robh esan aim am 
feasgar a làitbean a' dol a dh' fhàgail a dhùthcba? 
" Mise," deir esan, " a' dol tbairis! cha-n 'eil! Air 
imrich cha tèid mise gus an tig an imrich a tha 
'feitheamh oirnn air fad ; agus an uair a thig, cò an 
sin a thèid fo m' cheann do'n Chill? Dh'fhalbh 
sibh ! dh'fhalbh sibh ! dh' f hàgadh mise 'm aonar 
an diugh gu dall aosda, gun bhràthair, gun mhac, 
gun chul-taice ; agus an diugh — là mo dhunach, 
Dia 'thoirt maitheanais domh — tha thusa, 'Mhàiri, 
mo nighean, m' aon duine cloinne, le m' oghachan 
geala, gaolach, a' dol g' am fhàgail. Tillidh mis' 
an nochd do'n ghleann ud thall : ach cha-n aithnich 
mi an làinh a tha 'g am threòrachadh : cha tig sibhse, 
a leanaban mo ghràidh, a mach 'an coinneamh an 
t-seann-duine : cha chluinn mi tuilleadh briagail 'ur 
beòil ri taobh na h-aibhne ; 's cha ghlaodh mi tuill- 
eadh, ge nach bu lèir dhomh 'n cunnart, Fuir'ibh air 
'ur n-ais o'n t-sruth : 'n uair a chluinneas mi tath- 
unn nan con, cha leum mo chridhe na's fhaide, 's 
cha-n abair mi, Tha mo leanaban a' teachd. Cò a 
nis a stiùras mi gu fasgadh an tuim, 's a leughas 
dhomh an Leabhar Naomh ? C àit' an ath oidhche, 
'n uair a thèid a' ghrian fodha, am bi sibhse, a chlann 
mo rùin ; agus cò a thogas leam-sa laoidh an an- 
moich?" " ! 'athair," ars' an nighean, 's i 'dlùth- 
achadh ris, " nabristibh mo chridhe." "Am bheil 
thu 'n so, a Mhàiri," a deir e ; " c'àit' am bheil do 
làmh? Thig na 's dlùithe dhomh — m' eudail thu 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



267 



de mhnathan an domhain, is sòlasach learn do ghutb. 
Tha thu 'dealachadh rium : — cha-n 'eil mi 'cur-iom- 
choir ort, 's cha mhò tha mi 'gearan. Falbh, tha 
mo làn chead agad, tha bearmachd do Dhè agad. 
Bi thusa, mar a bha do mhàthair romhad, dleasnach. 
Air mo shon-sa, cha-n f hada bhitheas mi aim : chaill 
mi 'n diugh mo gheugan àillidh, agus is faoin an 
oiteag a leagas mo cheann ; ach fhad 's is beò mi 
seasaidh Dia mi : bha e riamh leam aims gach 
cmaidh-chàs, agus cha trèig e 'nis mi. Dall 's mal- 
tha mi, tha e fèin, buidheachas d'a ainm, a' toirt 
domh seallaidh air mo charaid a's fèarr air a dheas- 
làimh, agus 'n a ghnùis is lèir dhomh caomhalachd 
agus gràs. Tha mi 's a' cheart àm so a' faotainn 
neart gràis. Tha 'gheallaidhnean a' teachd dhach- 
aidh gu m' chridhe. Faodaidh meanglain eile fàil- 
neachadh — ach cha searg craobh na beatha. Am 
bheil sibh air fad làmh rium ?" a deir e : " èisdibh ; 
tha siun a nis a' dealachadh : tha sibhse a' dol do 
dhùthaich fad' as, agus ma dh' fhaoidte mu-n ruig 
sibh i gu-m bi mis' ann an dùthaich àrd ghrianaich, 
far am bheil dòchas agam gu-n coinnich sinn f hathast 
a chèile, far nach bi imrich no dealachadh a chaoidh : 
cha bhi ; oir cha-n 'eil sannt no cìocras òir air nèamh. 
Bithidh sinn an sin gu siorruidh le 'chèile, agus gu 
siorruidh le Dia. Siabar gach deur o'n t-sùil, agus 
bithidh là a' bhròin thairis. Bithibh cuimhneach 
air Dia 'ur n-athraichean, 's na tuitibh o aon deadh 
chleachdadh a dh' fhòghluim sibh. Moch agus an- 
moch lùbaibh an glùn, mar a b' àbhaist duinn, agus 
togaibh an laoidh. Agus sibhse, mo leanaban, a 
bha mar slmilean agus mar luirg dhomh ; sibhse a 
shaoil mi a chàireadh am fòid gorm tharam, an èigin 
duinn dealachadh? Dia 'chuideachadh leam!" 
Cha b' urrainn domh fuireach na b' fhaide : bha 



268 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



'gheòla 'bha gus an seann duine a thoirt gu tir a' 
tarruing 'suas ri cliathach na luinge : chaidh iadsan 
a bha 'feitheamh air a dh' innseadh dha gu-m feura- 
adh e falbh. Theich mi uatha: cha robh e ann 
am chomas a bhi 'm fhianuis air an dealachadh 
bhochd. 

Ann an deireadh na iuinge, bha buidheann dhaoine 
a thuig mi 'bu luchd dùthcha, air an earradh ; agus 
mliothaich mi o'n cainnt, gu-m b' ann o aon de na 
h-eileinibh tuathach a thàinig iad. Bha iad gu geur 
iomaguitieach ag amharc a mach air son bàta beag 
a bha 'teachd a stigh an rudha fo 'siùil 's fo 'ràimh. 
Cho luath 's a ghabh i steach do'n chala 's a rinn i 
air son na luinge, ghlaodh iad a mach, " 'S e fèin a 
tha ann — piseach air a cheann." Bha aon neach 
am measg nan daoine so a bha a rèir coslais na bu 
mheasaile na càch. 'N uair a dh' aithnich e 'm bàta 
beag so, chaidh e far an robh an sgiobair, agus 
mhothaich mi 'n sin gu-n do ghairmeadh orra-san a 
bha shuas anns na crannaibh, 's a mach air na slat- 
aibh-siùil, teachd a nuas, agus gu-n deachaidh stad 
air an uidheamachadh a bha 'dol air aghaidh chum 
an long a chur fo sgaoil. Dhlùthaich am bàta, dh'- 
èirich seann duine àrd, uasal dreachmhor a bha 'n a 
deireadh, agus le ceum daingeann, làidir, ged a bha 
'cheann cho geal ris a' chanach, dhìrich e suas, gun 
chuideachadh sam bith, ri taobh na luinge. Chuir 
an sgiobair fàilt' air le mòr urram. Dh' amhairc e 
mu-ri cuairt da, agus gu grad mhothaich e 'bhuidh- 
eann ghaolach a bha 'n deireadh na luinge, agus 
ghabh e g'an ionnsuidh. " Dia 'bhi maille ruibh," 
ars' esan, 'n uair dh' èirich gach aon diubh, le 
'bhoineid 'n a làimh, a chur fàilt' air. Shuidh e 'n 
am measg ; air an luirg a bha 'n a làimh, leig e car 
tamuill taic a chinn ; agus mhothaich mi gu-n robh 



0ARA1D NAN GA1DHEAL. 



269 



na deòir mhòra a' sruthadh a nuas air an aon aodann 
a bu taitniche leam 'fhaicinn a chunnaic mi riamh. 
Tharruing gach aon diubh rnu-n cuairt da, agus 
shuidh cuid de'n chloinn aig a chasaibh. Bha ni 
èigin ann an coslas an duine bheannaichte so nach 
faodadh gun daoine a thàladh ris : bha de mbaitheas 
agus de chaomhalachd mu-n cuairt da 's gu-m faod- 
adh an neach bu lag-chridhiche, misneach a bhi aige 
teachd 'n a làthair; agus, anns an am cheudna, bha 
de smachd 'n a slmil agus 'n a bhathais, na bheireadh 
air an spiorad a bu dalma meatachadh 'n a fhianuis. 
"Thàinig sibhse, le'r cead," ars' iadsan, "mar a 
gheall sibh : cha d' rinn sibh dearmad riamh oirnn 
ann an là ar teinn. Tha sinn an nochd a' dol a 
ghabhail a' chuain fo 'r ceann ; 's mu 'n èirich a' 
ghrian air na beanntaibh ud thall, bithidh sinne gu 
bràth as an sealladh. Is culaidh thruais sinn an 
diugh — là ar dunach!" " Na cluinneam," ars' am 
ministeir, " a' leithid so de chainnt. Bithibh mis- 
neachail ; cha-n e so an t-àm dhuibh meatachadh ; 
cuiribh 'ur n-earbsa ann an Dia : oir cha-n ann gun 
fhios Da-san a tha sibh a' dol air an turus so. 'S 
ann 'n a fhreasdal fèin a tha gach ni 'teachd mu-n 
cuairt : ach 's ann a tha sibhse 'labhairt mar gu-m 
biodh sibh a' fàgail rìoghachd an Uile-chumhachd- 
aich, agus a' dol far nach ruigeadh a chaoimhneas 
athaireil oirbh. Mo thruaighe ! an e so 'ur creid- 
imh?" "Tha sin fior," thubhairt iad ; "ach an 
fhairge, an cuan mòr, farsuing!" "An fhairge!" 
fhreagair e ; " c'ar son a chuireadh sin sibh fo 
dhiobhail misnich ; nach 'eil Dia r'a f haotainn air 
a' chuan cho tnaith 's air tìr-inòr? Fo stiùradh a 
ghliocais, fo dhion a chumhachd, nach 'eil sibh cho 
tèaruint' air a' chuan 's a bha sibh riamh ann an 
gleann tiorail? Nach 'eil an D ; a a chruthaich an 



270 CARAID NAN GAIDHEAL. 

cuan a' dol a mach air a thonnan uàibhrèach ? cha-n 
èirich a h-aon diubh roimhibh gun fhios da : 's e 
fèin a chaisgeas onfhadh na fairge : tha e 'mach air 
a' chuan ann an carbad na gaoithe, cho cinnteach 's 
a tha e ann an nèamh shuas. ' ! sibhse air bheag 
creidimh, c'ar son a tha sibh fo eagal?' " 

" Tha sinn a' fàgail ar dùthcha," fhreagair iad. 
" Tha gun teagamh," ars' esan ; " tha sibh a' fàgail 
an eilean 's an d' f huair sibh 'ur togail 's 'ur n-àrach ; 
gu cinnteach tha sibh a' dol air imrich f hada ; clia 
ruigear leas a chleth gu-m bheil iomadh cruadal a' 
feitheamh oirbh ; ach cha d'thàinig so oirbh gun 
fhios duibh. A' fàgail 'ur dùthclia! an dubhairt 
sibh ; am bheil ceangal seasmhach aig mac an duine 
ri aon dùthaich seach dùthaich eile? Cha-n 'eil 
dùthaich bhunailteach againn air thalamh ; cha-n 'eil 
sinn air fad ach 'n ar n-eilthirich ; agas cha-n ann 
's an t-saoghal chaochlaideach so a tha e air a chead- 
achadh dhuinn le Dia an dachaidh sin iarraidh as 
nach bi imrich." 

"Gun amharus," fhreagair iad, "tha sin Pior , 
ach tha sinn a' falbh mar chaoraich bhochda gun 
bhuachaille, gun a h-aon ris an cuir sinn ar comh- 
airle ; 's a' dol fad' air falbh. ! na'm biodh sibhse" 
— " Bithibh 'n 'ur tosd," deir esan : " na cluinneam 
a' leithid so de chainnt. Am bheil sibh a' dol na's 
fhaide o Dbia, na bha sibh riamh? nach e'n Dia 
ceudna 'dh' fhosgail rosgan do shùl an diugh 's a 
dhùisg thu à suain na h-oidhche, a tha 'g oibreach- 
adh taobh thall an t-saoghail ? Cò 'sheas le Abra- 
ham 'n uair a dh' f hàg e 'thir 's a dhaoine ? Cò a 
thaisbein e fein do Iacob, 'n uair a dh' fhàg e tigli 
'athar, 's a chaidil e 'muigh air an raon ? Mo nàire ! 
a dhaoine ; c'àit' am bheil 'ur creidimh? An dubh- 
airt sibh gu-n robh sibh mar chaoraich bhochda gun 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



271 



hhuachaille ? Am bheil aon leanabh beag làmh riura 
an so, nach aithris na briathran sin, 

1 'S e Dia fèin a's buachaill' dhomh, 
Oha blii mi aim an dith ?' 

Nach esan, Ard Bhuachaille a chuid caorach fèin, a 
tlmbhairt, ' Na biodh eagal ort, a threud bhig, bi fo 
dlieadh mhisnich, oir is mise do Dhia.' Cha-n 'eil, 
gu dearbh," deir esan, " tighean-aoraidh far am bheil 
sibh a' dol ; agus is dòcha nach 'eil ministeirean 
ann : ach cuimhnichibh là an Tighearna. Cruinn- 
ichibh fo sgàil na creige, no fo dhnbhar nan craobh ; 
agus togaibh le 'chèile laoidhean Shioin, a' cuimh- 
neachadh nach 'eil làthaireachd Dhè fnaighte ri àite 
seach àite : gu-m bheil e r'a f haotainn anns gach 
àite leo-san a dh'iarras e gu, trèibhdhireach ann an 
ainm Chriosd — air mullach na beinne a's àirde, aig 
bonn a' ghlinne a's isle, no ann am meadhon a' 
bhaile-mhòir, no 's an teampull a's dreachmhoire a 
thogadh riamli dha le làmhan. Tha gach aon agaibh 
comasach air focal Dhè a leughadh ; mur bitheadh, 
bu trom mo chridhe da rìreadh, 's bu bhrònach an 
dealachadh. Tha fhios again gu-m bheil Biobuill 
'n 'ur cuideachd ; ach gabhaibh uam-sa an diugh 
Biobuill ùra, air an ùr chlò-bhualadh, ann an tomad 
beag, soirbh r'an giùlan ; agus cha shuaraiche leibh 
iad gu-m bheil 'ur n-ainmeannan sgriobhta annta leis 
an làimh sin a bhaist an earrann a's mò dhibh, a 
thogadh iomadh uair ann an asluchadh as 'ur leth 
gu nèamh ; agus a thogar fhathast ann an deadh 
dhòchas 'an ainm Chriosd air 'ur son, gus an tig 
marbhantachd a' bhàis thairis oirre. Agus sibhse, 
mo leanaban beaga, am badan luràch de m' chuid 
uan, a tha 'nis 'g am fhàgail, thug mi d' ur n-ionn- 
suidhse cuimhneachan beag air mo mhòr-ghràdh 



272 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



dhuibh. Dia g'ur beannachadh." "0!'' ars' iad- 
san, " cia taingeil a tha sinne gu-m faca sinn sibh 
aon uair eile, agus gu-n cuala sinn fhathast 'ur 
guth." 

Bha muinntir na luinge gu lèir a' tarruing na bu 
dlùithe air an àite 's an robh e 'n a sheasamh ; ma 
b' iad na seòladairean fhèin, ged nach do thuig cuid 
diubh a' cliainnt, thuig iad gu-m bu ghnothuch 
anama a bha 'dol air 'aghaidh. Bha uiread de 
dhùrachd, de bhlàs, 's de chaoimhneas 'n a choslas 
agus 'n a chainnt, 's gu-n do sheas iad gu ciùin, 
sàmhach ; agus chunnaic mi iomadh aon diubh a' 
cleth nan deur a bha 'tuiteam a nuas air na gruaidh- 
ean as an tug iomadh latha garbh, o cheann fhada, 
an leanabas. 

Thug an duine beannaichte a chòmhclach-cinn 
deth, agus sheas e suas ; thuig gach aon na bha 'n 
a bheachd. Thuit cuid diubh air an glùinibh, 'us 
dh' amhairc gach aon air an làr, 'n uair a thubhairt 
e le guth, glan fallain, " Iarramaid beannachd Dhè ; 
deanamaid ùrnuigh." ! bu chruaidh an cridhe 
nach leaghadh, agus cha clmis fharmaid an spiorad 
sin nach gabhadh suim, fhad 's a bha 'n ùrnuigh 
dhùrachdach, theas-chridheach 'g a cur suas leis an 
duine mhaith so, a bha 'nis e fèin air 'àrdachadh os 
ceann an t-saoghal so. Is iomadh dùile bhochd, lag- 
chridheach a f huair misneach : thuit a bhriathran 
mar dhrùchd an fheasgair, 'us fhuair na meanglain 
laga, fhann', tionnachd agus solas. Bu trom acain 
an clèibh, 'n uair a bha iad air an glùinibh, 's na 
h-osnaichean a dh' f heuch iad a chumail fodha ; ach 
'n uair a dh' èirich iad, ar learn gu-n robh misneach 
ùr r'a fhaicinn 'n an sùilibli troimh cheò nan deur 
goirt a bha iad a nis a' tiormachadh air falbh. Dh'- 
fhosgail e leabhar nan Saim, 'us thogadh an t-aon 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



273 



naomh cheòl a bu tùrsaiche, 's a bu deuchainnicbe 
air gach dòigh, gidheadh a bu shòiasaiche, a cbuala 
mi riamh. 

Ràinig an fhuaim thiarnhaidh gacb long 's gacb 
soitheacb 's a' cbala. Cha robh ràmh nacb robb 
air a phasgadb ; cba cbluinnte fead, no farum, ach 
an t-sàmhchair bheannaichte, mar a sheinn iad an 
dara Salm tbar an dà fhicbead, aig a' cheathramh 
rann : — 

" Tha m' anam air a dhòitadh 'roach. 
Trà chuimhnicheam gach ni, 
Oir chaidh mi leis a' chuideachd mhòir, 
Dol leo gu teampull Dhè. 

" Seadh, chaidh mi leo le gàirdeachas, 
'Us moladh fòs le 'chèil' : 
'S ann leis a' chuideachd sin a bha 
A' coimhead làithe fèill. 

" m 1 anam ! c'uim a leagadh thu 
Le diobhail misnich sios? 
'Us c'uim am bheil thu'n taobh 'stigh dhiom 
Fo thrioblaid 'us fo sgios? 

" Cuir dòchas daingeann ann an Dia, 
Oir fathast molam e ; 
Air son na furtachd 'us na slàint' 
'Tliig dhomh o 'aodann rèidh." 



SPIORAD NA H-AOISE. 

SEANN SGEULACHD GHAIDHEALACH. 

BHA ann roimhe so, air chill Beinne-nan-Sian, 
àireacb ghabhar d' am b' ainm Gorla-nan-treud, 
aig an robh triùir mhac agus aon nighean. Bha 
buachailleachd nam meann 'an earbsa ri àilleagan 

2 M 



274 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



an fhuilt òir. Latha de na làithean, an uair 'bha i 
'mach ri uchd na beinne a' buachailleachd nam 
meann, theirinn badan de cheò druidheachd cbo geal 
ri sneachda na h-aon oidhcbe, agus air dha iadhadh 
mu ghuala na beinne, chuairtieh e an t-àilleagan 
aonaranach, 's cba-n fhacas i na's mò. 

An ceann latha 's bliadhna 'n a dhèigh sin, thuirt 
Ardan, mac mòr an àirich, " A' bhliadhna gus an 
diugh dh' falbh mo phiutbar, àilleagan an fhuilt òir, 
agus is bòid, 'us' briathra dhomh-sa nacb dean mi fois 
no tàmh, a latha no dh' oidhcbe gus an lorgaich mi 
'mach i, 's bithidh mi air cho-dhìol rithe fhèin." " A 
mhic," arsa 'athair, " ma bhòidich thu sin cha bhac 
mise thu; ach bhuineadh dhuit, mu'n deachaidh am 
focal à d' bheul, cead d' athar iarraidh. Eirich a 
bhean, agus deasaich bonnach do d' mhac mòr, 'us 
e 'dol air thurus fada." Dh' eirich a mhàthair agus 
dheasaich i bonnach mòr agus bonnach beag. " A 
nis," ars' ise, " a mhic an f hèarr leat am bonnach 
mòr arm am feirg do mhàthar air son thu dh'f halbh 
gun chead, no am bonnach beag le 'beannachd?" 
" Dhomh-sa," ars' esan, "am bonnach rnòr, 's glèidh 
am bonnach beag 's do bheannachd dhoibh-san a 
roghnaicheas iad." Dh'falbh e : agus ami am 
prioba na sùl', bha e à sealladh tighe 'athar. Chuir 
e sad a's gach lodan agus o bhàrrgach tomain ; bha 
e dian-astarach gun chaomhnadh air bonn no eang, 
no ruighe, no fèith. Bheireadh esan air a' ghaoith 
luaith Mhàirt a bha roimhe ; ach a' ghaoth luath 
Mhàirt a bha 'n a dhèigh, cha bheireadh i air. Mu 
dheireadh bhuail acras e. Suidhear air cloich ghlais 
a dh'itheadh a bhonnaich mhòir, thigeadh fitheach 
dubh an f hàsaich agus suidhear air sgòrr creige os a 
cheann. "Mir, mir, a mhic Ghorla-nan-treud," ars' 
am fitheach. " Mir cha-n fhaigh thu," arsa mac 



CAKAID NAN GAIDHEAL. 



275 



Ghorla ; " mir no detir cha-n f hàigh thu uam-sa 
'bheathaich ghràinde stur-shuilich, star-shuilich, 
lachduinn ; tha e beag na's leòir dhomh fhèin." 'N 
uair bha sud thar bearradh a chlèibh, ghluàis e 
'rithist gu siubhal nan eang — bheireadh esan air 
a' ghaoith luaith Mhàirt a bha roimhe, ach a' 
ghaoth luath Mhàirt a bha 'n a dheigh cha bheir- 
eadh i air. Chriotbnaich a' mhòinteach mar a 
dhlùthaich e oirre — thuit an drùchd o'n fhraoch 
bhadanach ghorm, agus theich an coileach-ruadh do 
'n chàthar a b' àirde. Bha toiseach aig an fheasgar 
air ciaradh — bha neòil dhubha, dhorcha na h-oidhche 
a' tighinn, agus neòil shìoda, shèimh an latha a' trja.ll; 
na h-eòin bheaga, bhnchullach, bhachallach, òr- 
bhuidhe 'gabhail mu thàmh ann am bun nam preas 
's am barraibh nan dos anns na h-innseagan laghach, 
's gach àit' a b' fhèarr a thaghadh iad ; ach ged a 
bha, cha robh mac mòr Ghorla-nan-treud. Chunn- 
aic e tigh beag soluis fada uaithe ; 's ge b' f had' 
uaithe e, cha b' fhada 'g a ruigheachd. 'N uair a 
chaidh e stigh, chunnaic e seann urra choltach de 
dhuine mòr toirteil liath, a' gabhail socair shàsda air 
beinge fhada air dara taobh an teine, agus gruagach 
dhreachmhor a' cìreadh cùil dualach a leadain òir, 
air an taobh eile. "Gabh anìos, 'òganaich," ars'an 
seann duine, 's e 'g èiridh ; " 's e do bheatha. 'S 
minic a thàlaidh ino leus loinnreach, astaraiche nam 
beann. Gabh a nios, 's leat bias agus fasgadh, 's 
gach cobhair a tha 'ra bothan an t-sleibh. Dean 
suidhe ; 's ma 's miann leat, cluinnear do sgeul." 
" 'S òlach mise," arsa mac mòr an àirich, " a tha 
'g iarraidh cosnaidh — thàlaidh do leus loinnearach 
mi a dh'iarraidh bias agus fasgadh na h-oidhche." 
" Ma dh' fhanas tu agam-sa," arsa 'n seann-duine, 
" gu ceann bliadhna, a bhuachailleachd mo thri mairt 



276 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



mliaol', odhar, gheibh thu do dhuais, 'us cha bhi 
fàth talaicb." " Cha b'e mo chomhairle dha," arsa 
nighean an flmilt òir 's na cir' airgid. " Comhairle 
gun iarraidb," arsa mac mòr Ghorla, " cba robh meas 
riarah oirre. Gabhaidh mi do thairgse, a dhuine — 
ann an camhanaich na maidne, 's mise do ghille." 
Roimh langan an fhèidh 's a' chreachann, bhleodh- 
ainn gruagacb an fhuilt òir 's na cir' airgid, na tri 
mairt mbaol', odhar. " Sin iad agad a nis," ars' an 
seann duine ; " gabh m' an cùl — lean iad — na pill 
iad — na bac iad — iarraidh iad an ionaltradh fhèin — 
's leig leo imeachd mar is àill leo — fan thus' as an 
dèigh — agus thigeadh aon ni 'thogras ann ad rathad, 
na dealaich thusa riutha — biodh do shin.il orra agus 
orra-san a mhàin ; agus a dh' aon ni g' am faic thu 
no g' an cluinn thu, na toir sùil air. So do 
dhleasnas — bi dìleas — earb k m' fhocal — bi saoith- 
reach, 's cha bhi do shaothair gun duais." 

Dh' f halbh e ma chùl na sprèidhe, agus lean e iad. 
Cha robh e ach goirid air falbh, 'n uair a chunnaic e 
coileach òir agus cearc airgid a' ruith roimhe air a' 
bhlàr. Ghabh e air an tòir; ach ged a bha iad a nis 
agus a rithist, air leis, 'n a ghlaic, dh' fhairtlich air 
gramachadh orra. Phill e air 'ais o'n t-siubhal 
fhaoin, agus ràinig e 'n t-àite ; s an robh na tri mairt 
mbaol', odhar ag ionaltradh, agus thòisich e 'rithist 
air am buachailleachd ; ach cha b' fhada 'bha e air 
an cùl 'n uair a chunnaic e slatag òir agus slatag 
airgid a' cur nan car dhuibh air an rèidhlean, agus 
ghrad thòisich e air an ruith. " Cha-n f haod e bhith," 
ars' esan, " nach iad so a's usa 'ghlacadh na na 
h-eòin a mheall mi o cheann ghoirid." Sinear as 'n 
an dèigh ; ach ged bhiodh e 'g an ruith f hathast, cha 
bheireadh e orra. Thug e 'bhuachailleachd air; 
agus mar a bha e 'leantuinn nam mart maol', odhar 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



277 



chunnaic e doire coille air an robh na h-uile meas a 
chunnaic e riamb, agus dà mheas dheug nach f hac' e. 
Tòisichear air e fhèin a shàsachadh leis na measg- 
aibh — thug na mairt mhaol', odhar an aghaidh 
dhachaidh, agus lean e iad. Bhleodhainn gruagach 
an fhuilt òir iad, acli an àite bainne cba d' thàinig 
acli nùs glas. Tbuig an seann duine mar a bha : 
" Olaich gun fhirinn 's gun dilseachd," ars esan 
" bhrist thu do gbealladh." Thog e a shlacan- 
druidheachd — buailear an t-òganach, 's deanar carr- 
agh cloiche dbeth, a sheas trì làithean 'us tri 
bliadhna ri taobh an teine ann am bothan an t-slèibh, 
mar chuimhneachan air bristeadh focail, agus co- 
cheangail fasdaidh. 

'N uair a bha latha 's bliadhna eile air dol seachad, 
thuirt Ruais ruadh, mac meadhonach Ghorla. "Tha 
dà latha 's dà bhliadhna air dol seachad o'n a dh'- 
thalbh mo phiuthar àillidh, agus tha latha 's bliadhna 
o'n a dh' fhalbh mo bhràthair mòr; 's bòid 'us 
briathar dhomh-sa imeachd an diugh air an tòir, agus 
an co-dhiol a bhi agam." Ceart mar thachair do'n 
bhràthair a bu shine anns gach dòigh, mar sin 
thachair do'n mhac mheadhonach ; agus 'n a charr- 
agh cloiche tha esan 'an ceann tighe bothain an 
t-sleibh, mar chuimhneachan air bristeadh focail, 
agus co-cheangail fasdaidh. 

Latha agus bliadhna 'n a dheigli so, thuirt am 
rnac a b' oige, — Caomhan donn an àigh, — " Tha 
'nis trì làithean agus tri bliadhna o'n a chaill sinn 
mo phiuthar àillidh, Dh' fhalbh bràithrean mo 
ghaoil air a tòir. 'Nis, 'athair, ma 's deònach 
leat-sa, ceadaich dhomh imeachd 'n an dèigh 's 
an co-dhiol a bhi agam — agus na deanadh mo 
mhàthair mo bhacadh. Guidheam 'ur cead — na 
diùltaibh mi." 



278 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



" Mo chead 's mo bheannachd tha agad, a Chaomh- 
ain, 's cha bhac do mliàthair thu." 

" An deasaich mise," ars' a mhàthair, " am bonn- 
ach niòr as eugmhais mo bheannachd, no am bonn- 
ach beag le dùrachd mo chridhe agus deòthas m' 
anama?" " Do bheannachd, a mhàthair, thoir thusa 
dhomh-sa ; agus beag no mòr a thig 'n a chois, tha 
mise toilichte — bu bhochd leam oighreachd an 
t-saoghail mhòir 's do mhallachd 'n a lorg. Air 
beannachd màthar, 's mi nach dean tàir." 

Thog Caomhan donn, mac Ghorla-nan-treud, air ; 
's mar a bha tigh 'athar 's a mhàthar 'g a fhàgail 's 
a' cheò, bha 'chridhe làn. Thug e gu siubhal nan 
eang — ruigear doire nan earb — suidhear fo chraoibh 
a dh' itheadh a' bhonnaich sin a dh' fhuin a rahàth- 
air chaomh dha. " Mir, mir," arsa fitheach dubh 
an fhàsaich ; " mir dhomh-sa, 'Chaomhain, 's mi 
fann." " Gheibh thu mir, a bheathaich bhochd," 
arsa Caomhan, " 's dòcha gu-m bheil thu na's feum- 
aiche na mi f hèin — fòghnaidh e dhuinn le chèile — 
tha beannachd màthar 'n a chois." Dh' èirich e, 's 
ghabh e air a thurus. Ghabh e fasdadh aig an 
t-seann duine ; agus dh' fhalbh e a bhuachailleachd 
nan tri mart maol', odhar. Chunnaic e 'n coileach 
òir 's a' chearc airgid, ach thionndaidh e air f'albh a 
shùilean ; lean e 'n sprèidh — chunnaic e 'n t-slatag 
òir agus an t-slatag airgid ; ach chuimhnich e a 
ghealladh, 's cha deachaidh e air an tòir. Ràinig 
e an doire — chunnaic e 'm meas a bha bòidheach, 
àillidh do 'n t-sealladh ; ach cha do bhlais e e. 
Ghabh na tri mairt mhaol', odhar seachad air a' 
choille, 's ràinig iad aonach farsuing air an robh 
f'alaisg — am fraoch fada r'a theine — ghabh iad g'a 
ionnsuiclh. Bha 'n fhalaisg a' sgaoileadh air an 
raon a' bagairt e f'hèin 's na mairt mhaol', odhar 



CARATD NAN GAIDHEAL. 



279 



a losgadh ; ach ghabh iad troimpe — cha d' fheuch 
e am bacadh, oir b' e so an gealladh a thug e ; 
lean e iad troimh 'n teine, 's cha do loisgeadh 
ròinne 'dh' fhalt a chinn. Faicear 'n a dhèigh 
sin abhuinn mhòr a bha air at le tuiltibh nam 
beann. Thairis oirre ghabh na mairt mliaol', odhar, 
agus as an dèigh ghabh Caomhan gu neo-sgàth- 
ach. Tiota beao- 'n a d heigh sin, faicear ti°rh- 
aoraidh geal, bòiclheach air rèidhlein uaine, ri cùl 
gaoithe 's ri aodann grèine, as an cual' e fuaim nan 
dàna milis agus nan laoidhean binne. Luidh an 
sprèidh air a' bhlàr, 's chaidh Caomhan donn a stigh 
a dh' èisdeachd sgeul an àigh. Cha b' fhada 'bha e 
'g èisdeachd teachdaireachd an aoibhneis, 'n uair a 
thàinig òganach guanach a stigh air dorus an tigh- 
aoraidh, le sùil bhuaireasaich 'us 'anail 'n a uchd, a 
dh' innseadh gu-n robh an crodh maol, odhar anns 
a' ghart agus e 'dhol a mach g' an saodachadh as. 
" Imich uam," arsa Caomhan : " b' usa dhuit-sa, 
'bhobaig, an cur as thu fhèin, na ruith mar so 's an 
anail 'ad uchd a thoirt an sgeòil a'm ionnsuidh-sa — 
èisdidh mise na briathran taitneach." Tiota beag 
'n a dhèigh sin, thàinig an t-òganach ceudna air 'ais 
— buaireas 'us boile 'n a shùil agus anail 'n a 
uchd : — " A mach, a mach, a inhic Ghorla-nan- 
treud," ars' esan, " tha na coin againn-ne a' ruagadh 
do chuid mart — mur bi thu 'mach 'am prioba na sùT, 
cha-n fhaic thu 'n t-ath-shealladh dhiubh." " Air 
falbh, a bhobaig," arsa Caomhan donn, " b' usa 
dhuit-sa do chuid chon a chasgadh na teachd mar so 
's an anail 'ad uchd g'a innseadh dhomh-sa. Eisdidh 
mise teachdaireachd an aoibhneis." 'N uair 'bha an 
t-aoradh seachad chaidh Caomhan a mach, agus 
faighear na tri mairt mhaol', odhar a' cur an sgios, 
gun ghluasad as an àite 's an d' rinn e 'm f'àgail. 



280 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



Dh' èirich iad agus ghluais iad air an t-slighe dhach- 
aidh, agus lean Caomhan iad. Cha b' fhada bha 
e air an cùl, 'n uair a chunnaic e machair fharsuing 
cho lorn 's gu-m faiceadh e 'n dealg a bu chaoile air 
an lom làr ; agus mhothaich e capull agus searrach 
òg meamnacb, lùgbmor ag ionaltradh, agus iad cho 
reamhar, fheòlmor ri ròn a' chuain mhòir. " Tha 
so iongantach," arsa Caomhan donn. Faicear tiota 
beag 'n a dhèigh sin, machair eile, fo bhàrr fàsaich, 
air an robh capull agus searrach nach seasadh minidh 
nan cuaran 'n an druim leis a' chaoile. Faicear 'n 
a dhèigh so, lochan uisge, agus mòran a dh' òigridh 
aoibhinn, aighearach, ùr, àillidh, ag imeachd le caith- 
ream binn, agus 'n am buidhnean ait, a dh' ionnsuidh 
ceann àrd an lochain, gu tìr na grèine, fo sgàile nan 
craobh a bu chùbhraidh boltrach : chual' e torman 
nan allt a bha 'n dùthaich na grèine — ceileirean nan 
eun — fonn theud air nach robh e eòlach, agus inneil 
chiùil nach cual' e riamh roimhe sin. Mhothaich e 
buidhnean eile de mhuinntir thruaigh a' trial 1 gu 
ceann iosal an lochain do thir an dorchadais. B' 
eagalach an sgreuch a thog iad — bu chulaidh-oillt am 
bas-bhualadh brònach. Bha ceò agus neòil dhorcha 
thairis air a' ghleann dhuaichnidh, dhubh, gus an 
robh iad a' triall, agus chuala Caomhan tàirneanach 
trom. " Tha so," ars' esan, " da rireadh iongantach." 
Lean e na trì mairt mhaol', odhar. Bha 'n oidhche 
'n sin a' cur roimpe 'bhi fiadhaich, gun bhrath air 
fasgadh no fàrdaich anus an cuirte seachad i, ach cò 
'thachair air Caomhan ach madadh na maoile-mòire ? 
agus cha luaithe 'thachair na thug an cò-dhalaicbe 
còir, agus an deadh bhiadhtaiche dha cuireadh, 's 
cha b' ann gu gnù, doichiollach, ach gu fìùghant- 
ach, fial, e 'chur seachad trì trianan d'a sgios agus 
an oidhche air fad maille ris. 



CARAID NAN GAIDHEAL. 281 

Fhuair Caomhan gabhail aig' air an oidhche sin 
gu maith carthantach maille ri raadadh na maoile- 
mòire, ann an uaimh thioraim, gun tighinn-fodha no 
thairis — na-m fòghnadh sin 'us feòil mhilis, uanach, 
mheannacb, gun dith, gun ghainne, gun dòlura ; 
agus 'an àm falbb 's a' mhaduinn, gu leòir air son 
turuis an latha. " A 'nis," arsa madadh na maoile- 
mòire, " slàn leat a Chaombain ! Soirbbeacbadb 
leat ge b'e àit' an tèid tbu — sonas 'n ad sbiubbal 
's 'n ad gbluasad. Tbairg mi aoidbeachd, 's cha do 
dhiùlt thu i ; ghabb thu gu cridheil, sunndacb na 
thairg mi: chuir tbu oidbche seacbad ann an uaimb 
madadh na maoile-mòire — db' earb thu as — naisg 
thu a chàirdeas, agus cha mheallar tbu. A nis thoir 
fainear mo bhriathran. Ma thig càs cruaidh no 
èigin gu bràtb ort, anns an dean luas coise agus 
gniomharan eusgaidb feum dhuit, cuimhnich air mad- 
adh na maoile-mòire — miannaich e 's bithidh mise 
ri d' thaobh." 

Dh' amais an càirdeas agus an fhialacbd cheudna 
ris an ath oidhche o'n t-sàr-bhiadhtaiche iomairteacb, 
sbiubhlach, fitheach dubh choire-nan-creag, air nach 
luidheadh an cadal, agus air nach èireadh a' gbrian, 
gus am biodh aige na dh' f hògbnadb dha fhèin agus 
dha-san a thigeadh 's a dh'fhalbbadh. Gu gèarr- 
leumnach, clapartach, sgiathach, rinn e'n t-iùl da air 
cboraibh sgèithe troimb aisridh cbasa-gabhar gu còs 
sgorra dhionaicb creige, far an d' iarr e air tri 
trianan d'a sgios agus an oidliche gu lèir a chur 
seachad maille ris. 

Fhuair e gabhail aige 'n oidhche sin gu maith 's 
gu ro mbaith còmhla ri fitheach dubh choire-nan- 
creag, na-m f òghnadh feòil 'us sithionn ; agus 'an 
àm falbh 's a' mhaduinn thuirt e ris, " A Chaomhain 
mhic Ghorla-nan-treud, thoir leat na dh' fhòghnas 

2 N 



282 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



air do thurus — cuid a' choigrich cha d' ionndraich 
mi riamh ; — agus cuimhnich mo bhriathran deireann- 
ach. Ma thuiteas dhuit a blii 'n càs no 'an èigin 
gu bràth anns an dean sgiath làidir agus misneacli 
nach dibir, feum dhuit, cuimhnich orm-sa : 's blàth 
do chridhe, 's caoimhneil do shùil — dh' earb thu thu 
fèin riumsa — bheathaich thusa fitlieach an f hàsaich 
roimhe so, agus roinn thu ris do Ion — 's mise do 
charaid, chuir thu 'n oidhche seachad aim an còs 
nan creag — earb asam." 

Air an treas oidhche dh' amais còmhdhail agus 
biadhtachd nach bu mhiosa air Caomhan o'n Dòbh- 
ran-donn : an sgòrr-shuileach, an siriche teòma, eusg- 
aidh, air nach biodh cuid fir no gille 'dhìth fhad 's a 
bhiodh e r'a fhaotainn air muir no air tir. Ged nach 
robh 'n a gharaidh r'a èisdeachd ach sgiamhail a's 
mèalanaich chat, 'us bhroc, 'us thaghan, 'us fheòc- 
allan, threòraich e e gun sgàth, gun eagal, gun 
sgiansgar, gu taiceil, foghanta, raided — gu ròibean- 
ach, bior-shuileach, mion-eòlach, gu beul cùirn, far 
an d'iarr e air trì trianan d'a sgios agus an oidhche 
gu h-uile 'chur seachad còmhla ris. Neo' ar thaing 
mur d' fhuair e gabhail aige 'n oidhche sin còmhla 
ri dòbhran-donn an t-srutha, an sìor shiùbhlach, na-m 
fòghnadh iasg de gach seòrsa 'b' fhèarr na chèile — 
agus leaba thioram, slieasgair, mhèith, de dhreamsgal 
àrd-làin stoirme reothairt, 'us feamainn-chirein an 
dubh-chladaich. " Cuir seachad an oidhche, 'Chaomh- 
ain," arsa 'n dòbhran-donu ; " 's e làn ditli do bheatha. 
Caidil gu sàmhach ; 's fear faire furachar an dòbh- 
ran. 

'N uair a thàinig an latha 's a bha Caomhan gu 
imeachd air a thurus, chaidh an dòbhran air choimh- 
eadachd greis de 'n t-slighe maille ris. " Slàn leat ! 
a Chaomhain," ars' esan ; " rinu thu caraid dhiom. 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



283 



Ma thig càs cruaidh no teann èigin ort anns an dean 
esan a shnàmhas an sruth no 'thumas fo 'n ftiairge 
freasdal duit, cuimhnich orm-sa, 's bithidh mi ri d' 
thaobh." 

Fhuair e na trì mairt mhaol', odhar 's an lagan 's 
an d' fhàg e iad — dh' èirich iacl, agus mu àirde 'n 
f heasgair sin f hèin ràinig iadsan agus esan, gu sàbh- 
ailte, socair, bothan an t-slèibh. Bha fàilte 's furan 
's an tigb 'n uair a ràinig Caoraban. Fhuair e 
gabhail aige gun airceas, gun chrìne. Dh' f heòraich 
an seann duine dhetb cia mar dh' èirich dha o'n a 
dh'fhalbh e, agus thòisich e air sud'innseadh. Mhol 
an seann duin' e chionu nach do ghabh e gnotbuch 
ri aon ni 'cbunnaic e gus an d' ràinig e tigh nan 
laoidhean binne, do bhrigh nach robh annta gu lèir 
acb culaidh-bbuairidh — sgleò faoin a chum a mheall- 
adh. " Fosglaidh mi dhuit dubh-cheist na cùise 'n 
a dhèigh so," ars' an seann duine ; " agus leigidh 
mi ris duit brigh gacb seallaidh a chuir mòr-iongantas 
ort. Bha thu dileas, a Chaomhain. Iarr do dhuais 
agas gheibh thu i." " Cha bhi sin trom dhuit-sa, 
tha mi 'n dòchas," arsa Caomhan, " agus bithidh e 
pailt na 's leòir leam-sa. Aisig dhomh piuthair mo 
ghràidh agus dà bhràthair mo rùin a tha agad fo 
dhruidheachd, beò, slàn mar a dh' fhàg iad tigh an 
athar ; agus bonn òir no tastan airgid cha-n 'eil a 
dhith air Caomhan." " 'S àrd d' iarrtas, òganaich," 
arsa 'n duine ; " tha duilgheadas eadar thu 's na 
dh' iarr thu os ceann na tha 'ad chomas a chothach- 
adh." "Ainmich iad," ars' Caomhan, " 's leig 
leam-sa 'n cothachadh mar is fèarr is urrainn domh." 
" Eisd ma ta : Anns a' bheinn àird ud shuas, tha 
earb shiùbhlach a's caoile cas ; a leth-bhreac cha-n 
'eil arm ; 's ballach, caisionn a slios, 's a cròc mar 
chabar an fhèidh. Air an loch an bhòidheach dlùth 



284 



CAEAID NAN GAIDHEA.L. 



do thìr na gièine, tha lach a thug bàrr air gach lach 
— lach uaine a' mhuineil òir. Ann an linne dhorcha 
a' choire-bhuidhe, tha breac tarra-gheall nan gialan 
dearga, 'us 'èarr mar an t-airgiod a's gloine snuadh. 
Falbh, agus thoir dhachaidh an so eilid chaisionn, 
bhallach na beinne, lach àillidh a' mhuineil òir, agus 
am breac a dh' aithnichear o gach breac ; 'us inu- 
sidh mise dhuit an sin mu phiuthar do ghaoil 's mu 
dhà bhràthair do rùin." 

Dh' fhalbh Caomhan donn. Chaidh gruagach 
an fhuilt òir 's na cìr' airgid 'n a dhèigh. " A 
Chaomhain," deir i, " gabh misneach ; tha beann- 
achd do mhàthar agad agus beannachd nam bochd 
— sheas thu do ghealladh — thug thu urram do thigh 
nan laoidhean binne ; imich, agus cuimhnich mo 
bhriathran dealachaidh — Gu bràth na toir gèill." 
Thug e 'n sliabh air — faicear earb na beinne — a 
leth-bhreac cha robh 's a' bheinn ; — ach 'n uair a bha 
esan air aon bhearradh bha 'n earb air bearradh 
eile ; 's bha cho maith dha oidhirp a thoirt air neul- 
aibh luameach nan speur. Bha e 'n impis gèill a 
thoirt, 'n uair a chuimhnich e air na labhair gruagach 
an fhuilt òir. "0!" arsa Caomhan, " nach robh 
agam-sa 'nis madadh na maoile-mòire 's nan casan 
lùthmhor !" Cha luaithe 'labhair e 'm focal, na bha 
'm madadh còir r'a thaobh ; agus 'an dèigh dha cuairt 
no dha 'thoirt mu 'n bheinn, dh' fhàg e eilid chais- 
ionn an t-sleibh aig bonn a choise. Thug Caomhan 
'n a dhèigh sin an lochan air, agus faicear lach uaine 
a' mhuineil oir ag itealaich os a cheann. " ! " 
arsa Caomhan, " nach robh agam-sa 'nis fitheach 
dubh an fhasaich a's làidire sgiath 's a's gèire siril !" 
Cha luaithe 'thubhairt e so, na chunnaic e fitheach 
dubh an fhàsaich a' dlùthachadh air an lochan, agus 
air ball dh' fhàg e lach uaine a' mhuineil òir r'a 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



285 



thaobh. Ràinig e 'n a dhèigh sin an dubh-linne 
dhorcha, 's faicear an t-iasg tarra-gheal, airgiodaeh, 
àillidh a' snàmh o bhruaich gu bruaich. " ! " arsa 
Caomhan, " nach robh agam-sa 'n dòbhran-donn a 
slmàmhas an sruth 's a thumas fo'n tuinn!" Ann 
am prioba na sùT cb bha 'n a shuidhe air bruaich 
an uillt ach an dòbhran còir. Dh' amharc e 'n 
aodann Chaomhain le bàigh — thug e air gu grad as 
an t-sealladh, agus a mach à dubh-linne dhorcha nan 
gealag, thug e 'm breac tarra-gheal a bu loinnreiche 
snuadh, agus leigear e aig cois Chaomhain. Thog 
e air dhachaidh, agus fàgar an earb, an lach, agus 
am breac bòidheach air stairsnich bothain an t-slèibh. 
" Buaidh 'us piseach le Caomhan donn!" ars' an 
seann-duine. " Cha do chuir a ghuala ris nach do 
chuir tuar thairis. Thig a stigh, a Chaomhain ; 's 
'n uair a bhleòdhnas gruagach an fhuilt òir 's na 
cìr' airgid na trì mairt mhaol', odhar, fosglaidh mi 
dhuit dubh-cheist na cùise, agus tàirngidh sinn gliocas 
o fhasdadh agus o thurus Chaomhain." 

DUBH-CHEIST NA SGEULACHD AIR A FOSGLADH. 

" Cha d' f hàg thusa tigh d' athar 's do mhàthar 
gun an cead. Beannachd d' athar 's do mhàthair 
bha 'n ad chois, a Chaomhain. Cha do dliiu.lt thu 
an greim do 'n acrach 'n a aire. Bha beannachd 
nam bochd 'ad chois, a Chaomhain. 

" Rinn thu fasdadh — gheall thu agus choimhlion 
thu ; 's tha duais nam tirean 'ad chois, a Chaomh- 
ain. 

" Chunnaic thu an coileach òir 's a' chearc airgid, 
buairidhnean an uile — an sgleò 'tha or 'us airgiod a' 
cur air an t-sùil — chuimhnich thu do ghealladh — 
ghluais thu ann an slighe do dhleasnais — bha sonas 



286 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



air Caomhan. Dh' fheuch am buaireadair thu a 
rithist fo shanibladh slataig òìr 'us slataig airgid. 
'S iad so do rèir coslais a b' usa 'ghlacadh ; ach 
chuimhni.ch thu do ghealladh, a Chaomhain, agus 
lean thu an sprèidh. 'N uair nach deachaidh aige 
air do mhealladh le h-òr agus airgiod, dh'fheuch e 
do mhealladh le meas bòidheach na coille. Chuir 
e mu d' choinneamh gach meas a chunnaic thu 
riainh, 'us dà mheas dheug nach fac' thu — ach 
thionndaidh thu' air falbh. 

" 'N uair nach do bhuadhaich e na bha 'n a 
bheachd le h-òr no airgiod, no leis a' mheas a bha 
taitneach do 'n t-sùil dh'fheuch e do mhisneach — 'an 
lasair agus 'an tuil ; ach chaidh thu trompa aim an 
slighe do dhleasnais, agus thuig thu nach robh annta 
ach faoineis. Chual' thu guth nan dàn naomha — 
fnaim nan laoidhean milis — chaidh thu 'stigh — 's 
maith a fhuaras tu ; ach lean am buaireadair an sin 
fèin thu. 'S maith a fhreagair thu e — ' Eisdidh 
mise 'm focal.' Chunnaic thu 'n t-ionaltradh lom 's 
an fhalaire àrd, mheamnach, le 'searrach mear a' 
deanatnh gàirdeachais air. Mar sin gu trie, a 
Chaomhain, 's an t-saoghal : tha tigh na h-aoidh- 
eachd air uairibh gann ; ach tha sìth, gàirdeachas, 
agus cinneachdainn 'n a thaic. Chunnaic thu an 
t-ionaltradh fàsail, agus gach ceithir-chasach chum 
bàsachadh leis a' chaoile : mar sin 's an t-saoghal, 
tigh a' bhodaich chrionna; tha pailteas aim, ach 
cha-n 'eil aige cridhe 'chum a shealbhachadh — tha 
gainne 'am meadhon a' phailteis — tha daol aig bun 
gach freumha, agus tha gach blàth air seargadh. 

" Chunnaic thu an lochan bòidheach — chuala tu 
caithream nam buidhnean sona 'bha 'triall gu tir na 
grèine. Sin agad iadsan a thug fain ear mo ghuidhe- 
sa agus a bha glic 'n an lath a fhèin. Chuala tu 



CARAID NAN GA1DHEAL. 



287 



tuireadh cràiteach na muinntir eile 'bha 'triall gu tir 
an dorchadais. 'S iadsan an sluaghgun tuigse, gun 
stèidhe, gun fhirinn, gun dilseachd, a choir 'an suar- 
achas gach sanas, agus a nis tha iad a' caoidh gu 
truagh. Cha d' rinn thu tàir air caoimhneas agus 
aoidheachd nam bochd ; ghabh thu ann an càirdeas 
na thairgeadh gu fialaidh ; cha do nàraich thu an 
t-ainnis — leis a' so naisg thu an dilseachd. Sheas 
thu do ghealladh — lean thu an sprèidh — choisinn 
thu do dhuais — dh' earb mi as do mhisnich. Cha 
do mheataich duilgheadais thu ; chuir thu do ghuala 
riutha, 's chaidh leat. Dh' fhiosraich thu nach robh 
madadh na maoile-mòire, fitheach dubh an fhàsaich, 
no dòbhran-donn an iasgaich, gun am feuiti. Cha 
d' thug thu gèill ; agus a nis, a Chaomhan, a mhic 
Ghorla-nan-treud, èisd rium. ' Aisig,' ars thusa, 
' dhomh mo phiuthar àillidh agus bràithrean mo 
ghaoil a tha agad fo dhruidheachd.' Fo dhruidheachd, 
a Chaomhain ! Ciod e druidheachd? Innleachd 
charach nan cealgach, leth-sgeul baoth nan gealtach. 
Ciod e druidheachd? Bòcan nan amadan — culaidh- 
uamhais nan lag-chridheach — ni nach robh 's nach 
'eil, 's nach bi. 'An aghaidh an dleasannaiche 's an 
fhìrein, cha-n 'eil druidheachd, no innleachd. Do 
phiuthar, àilleag an fhuilt òir 's na cir' airgid, gheibh 
thu leat dhachaidh ; ach do bhràithrean, ged tha iad 
beò, rinn leisg 'us mi-dhilseachd iad 'n an allabanaich 
gun dachaidh, gun charaid. Imich thusa chum tigh 
d' athar, a Chaomhain, agus taisg ann ad chridhe 
na chunnaic 's na chual' thu." 

"Agus cò thusa," arsa Caomhan, " a tha 'labhairt?" 

" 'S mise," arsa 'n seann duine, " Spiorad na 
h-Aoise. Slàn leat, a Chaomhain ! Beannachd na 
h-aoise gu-n robh air do shiubhal 's air d' im- 
eachd." 



288 



CARAIU NAN GAIDHEAL. 



SGEUL AIR MAIRI A' GHLINNE. 

a' cheud earrann. 

BANN air feasgar ceud latlia na bliadlm' ùire, 
mar a bha mi air mo cheum a' teachd a mach 
à Tigh-eiridinn arm am baile-mor àraidh nach 'eil 
fad' o'n àit' am blieil mi 'chòmhnuidh a fhuair mi a' 
cheud sealladhde Mhàiri a' Ghlirme. 'S maith a tha 
cuimlm' agam air an latha. Bha cridhealas, sunnd, 
agus gleadhar a mach air na sràidibh — aoibhneas 
air gach gimis ; ach tre an aitreibh 's an robh mise, 
cha robh r'a èisdeachd ach osnaichean agus bròn, 
gearan agus caoidh. Chaidh mi le lighiche 'n tighe 
troimh gach seòmar, agus da rireadh bu chruaidh 
an cridhe nach faigheadh aobhar smuain agus cùis- 
bhròiu anns gach aon diubh. " Tha cuid de na 
leapaichean so," ars' an lighiche, " falamh an diugh, 
anns an robh daoine an dè ; agus tha mòran an 
diugh ag osnaich 's an tigh so, a bhitheas 'n an 
cuirp gun deò mu-n tig an là màireach." B' aobhar 
taingealachd an cùram agus an aire 'bha air an tais- 
beanadh do gach aon. Ged dh'abradh sibh gu-m b' 
iad mo chàirdean a bu dilse 'bhiodh aim, cha-n 
iarrainn am barrachd caoimhneis a bhi air a nochd- 
adh dhoibh na 'chunnaic mi 's an tigh-eiridinn eir- 
eachdail so. Bha mi air mo cheum a dh' ionnsuidh 
an doruis, 's an lighiche 'dealachadh rium, 'n uair 
a mhothaich mi dithis no triiiir a' cuideachadh le 
òg-mhnaoi laig, bhreòite, euslaintich, a' gluasad a dh'- 
ionnsuidh leapa 'bha air ah-uidheamachadh air a son, 
aim an seòmar beag leth-oireach anns an robh dà 
leabaidh : aon air son na h-òg-mhnà so, agus an 
t-aon eile air son mnatha còire, tlachdmhor a bha 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



289 



maille rithe, agus a dh' iarr cead fuireach oidhche 
no dim g'a faire. 

Bha 'n dùile bhochd og so cho lag 's a b' urrainn 
do neach a bhith anns an robh an deò. Cha d'rinn 
iad ach a cleòc' agus a còmhdach-cinn a thoirt dh'i, 
's leig i i fhèin 'n a sineadh air uachdar na leapa le 
osua thruim. Dh' amhairc mi oirre gu dlùth. Is 
ainraic da rireadh a chunnaic mi aodann a bu bhòidh- 
che, no gnùis a b' àillidh. Cha robh, gu dearbh, 
blàth na slàinte air a gruaidh ; bha 'h-aodann geal, 
ban fo shnuadh a' bhàis : shearg gach deirge, ach 
aon bhoinne beò 'bha f hathast ag iadhadh 'an dèigh 
chàich, a' tighinn 's a' falbh 'n a gnùis chmin. Thuig 
mi ga luath nach b' aun 's a' bhaile-mhòr a fhuair 
an àilleag f hann so a h-àrach — bha fonn nam beann 
air a cainnt ; agus o na briathraibh briste a labhair 
i, thuig mi gu-m b'ann 'an aon de na h-eilean- 
aibh tuathach a fhuair i 'togail. Bha seana bhean 
thlachdmhor maille rithe, a shuidh taobh a leapa fo 
imcheist mhòir. Bha gnùis f hlathail aig an t-seana 
mhnaoi so, ged 'bha preasadh na h-aois' agus cùram 
an t-saoghail 'an dèigh iomadh clais dhomhain a 
dheargadh oirre. Chunnaic thusa (arsa mise 'm 
chridhe fhèin), latha 'b' f hèarr : mur 'eil mi air mo 
mhealladh, dh' fhiosraich sibhse le 'chèile bhur 
cuibhrionn fhèin de dh'atharrachadh an t-saoghail 
chaochlaidich so. 

Dh' aithnich an t-seana bhean mi. " Deanaibh 
suidhe," ars' ise, 's i 'comharrachadh a mach cathrach 
dhomh, dlùth do'n leabaidh. Tharruing i osna 
throm, agus thòisich i air a sùilean a thiormachadh. 
" Thugaibh maitheanas domh," ars' ise, " tamull 
beag." 

Dh' fhosgail an òigh a bha 's an leabaidh a sml 
agus dh' amhairc i mu-n cuairt d'i. " Co," deir i, 

2 o 



290 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



"'tha 'm chòir? Cò 'tha làmh rium?" " Mise, 
'ghràidh," ars' an t-seana bhean, " do bhana-charaid 
nach trèig thu. Nach aitline dlmit mi, 'Mhàiri? 
Nach labhair thu aon f hocal a thruaghain mo chridhe ; 
nach innis thu am bheil thu idir na's fhèarr?" Dh'- 
fhosgail i a sùil bhòidheach, ghorm. Bha fiamh cle 
ghàire faoin air a gnùis — agns braon a dh'f'hallus 
f'ann a' teachd a mach air a bathais àird. " Tha 
raise," arsa Màiri, " mar bu mhiarm leam a bhith — ■ 
tha mi air leab'aidh mo bhàis ; ach ! aim an tisrli- 
eiridinn am measg choigreach — fada, fada o thir m' 
eòlais — an tir nach faic mise gu bràth ! Ach nach 
coma? Cha seas so fada. Tiota beag agus bithidh 
gach deuchainn shaogalta gu bràth seachad. ! 
gu-n robh mise cinnteach a aon ni : agns an sin" — • 
Dhìiin i a sùil — tharruing i aon osna throm, mar 
gu-m biodh a cridhe bochd 'an impis sgàineadh. 
Bha a bilean a' gluasad ; agus b' fhurasd' fhaicinn 
gu-n robh iomaguin throm air a h-anam. B' f'hurasda 
'tlraigsinn air caochlaideachd a gnùise gu-n robh 
smaointean buaireasach, troma 'n a cridhe : mar 
chitear air uairibh neula dorcha, bruailleanach air 
aghaidh nan speur, air feasgar àillidh samhraidh. 
" ! 'mhàthair," ars' an truaghan fann 's i 'fosgladh 
a rithist a sùl ; " mo mhàthair," ars' ise, " na-m bu 
lèir dh nit mise air an am so — annsachd do chridhe 
f hèin, d' aon duine cloinne, do chaileag bhochd, aon- 
arach ! na-m bu lèir dhuit mi 'n so am measg choig- 
reach, gun duine air am bheil mi eòlach, no 'dhùineas 
mo shùilean !" "A Mhàiri," arsa 'n t-seana bhean, 
"nach 'eil mise 'n so? Cha trèig rai thu; — nach 
do gheall rai fuireach leat? Bi sàmhach, 'eudaii ; 
cha-n 'eil thu gun charaid. C'àit' am bheil do 
chreidimh? An do dhi-chuimhnich thu an caraid 
a thubhairt, " Cha trèig 's cha dibir mis' thu gu 



CARAID NAN GAIDIIEAL. 



291 



bràth?" An do dhi-cbuimhnich thu " an caraid a 
leanas na 's dlùitlie na aon bhràthair ?" 

Phaisg ise 'bha 's an leabaidh a dà làimh air a 
h-uehd, agus dh' amhairc i snas. " Cha do dhi- 

7 O 

chuimhnicb," ars' ise, " tha esan maille rium ; bithidh 
e maille rium ; tha mo làn earbs' as ; tha, tha ; mur 
bitheadh, bu truagh da rireadh mise." Tharruing 
mi dlùth, agus le guth cho caoimhneil agus cainnt 
cho bàigheil 's a bha 'rn chomas a chleachdadh, 
labhair mi rithe. Dhùin mi 'n dorus ; leis: mi mi 
f hèin air mo ghlùinibh taobh a leapa, agus chuir mi 
suas guidhe dùrachdach as a leth. Tharruing mi a 
h-inntinn gu caoimlmeas a h-Athar nèamhaidh, a 
thug fasgadh dh'i 'an àm a h-airce 's an tigh anns 
an robh i. Labhair mi uime-san aig nach robh àite 
far an leagadh e a cheann ; labhair mi air toillteanas 
a bhàis ; gràs agus saorsa na slàint' a choisinn e ; 
'iochd agus a ghràdh do pheacaich bhochda ; labhair 
mi air 'aiseirigh 's air an eadar-ghuidhe ghlòrmhor 
a tha e 'deanamh as leth a chuid chaorach fèin air 
deas-laimh an Tì a's àirde. Labhair mi mu'n 
Chomhfhurtair, an Spiorad Naomh ; ghuidh mi air 
son a shòiais, a chùl-taic' agus a làthaireachd a bin 
maille rithe 'an àm a teinn. Labhair mi rithe mu 
ghràdh an Ti sin a tha 'faire thairis air an eun 
a's faoine 'tha 's an ealtainn ; athair nan dilleachdan, 
agus lèigli mòr chorp agus anamannan an t-sluaigh. 
Ann an aon fhocal, labhair mi rithe na shaoil mi a 
bha ceadaichte dhomh a ràdh ri h-aon air nach robh 
'bheag no 'mhòr a dh' eòlas agam, ach gu-n robh i 
do rèir coslais air leabaidh a bàis as:us fo iomao;uin 
spioradail. 

'N uair a bha mi deas gu falbh, shin i 'mach a làmh. 
" Mile, mile taing," ars' ise. " 's mise 'fhuair 
am faochadh ! Bha tart air m' anam, a^us thus 



292 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



sibhse dh' ionnsuidh an fhuarain mi. Bha m' anara, 
meat' air seargadh, ach thàinig drùchd gràsmhor air. 
Tha mi 'n dùil gu-m faigh mi cadal — tlia sith naomh 
air teachd air mo spiorad. Mise a' gearan ! ! 
am bi mi 'gleachd 'n a aghaidh gus an tilg mi 'n 
deò? An tig an t-uabhar so gu bràth gu làr? An 
Tì a's àirde 'thoirt maitheanais domh!" 

Thug i fàsgadh càirdeil do m' làimb ; agus 'an 
dèigh dbomb focal no dha a labhairt, dh' èirich mi 
gu falbh. Lean an t-seana bhean mi dh' ionnsuidh 
an doruis. " Mile buidheachas, 'fhir mo chridhe," 
deir ise, " na-m b' aithne dhuit cò i, bhiodh tu 
bàigheil rithe — b' eòlach 'ur dà athair air a ckèile." 

Pillidh mi 'màireach, deir mi, ma's beò mi, g'a 
h-amharc ; 's cha-n 'eil bàigh no càirdeas a tha 'm 
chomas a nochdadh dh'i nach dean mi. Ciod a tha 
'cur oirre? " Tha," deir an t-seana bhean, " cridhe 
briste ; ach cluinnidh sibh sin 'n a dheigli so." 

Phill mi mar a gheall mi, 's fhuair mi Màiri gu 
in òr na bu làidire ; — bha i comasach air seanachas ; 
agus dh' fhiosraich mi le sòlas gu-n robh i eòlach 
air a Biobull, air a dleasnas d'a Cruith-fhear, agus 
air obair na slàinte. Fhuair i cothrom maith 'n a 
h-òige, agus thug deuchainnean, tinneas, agus bochd- 
ainn gu trom-mhothachadh i. Bha iomadh sean- 
achas taitneach againn. Chinn sinn eòlach air a 
chèile ; dh' fhosgail i a cridhe rium, agus cha do 
cheil i uam na bha 'cur cùraim agus bruaillein air a 
h-anam. " Air son an t-saoghail so," arsa Màiri, 
" tha mi sgith dheth ; mheall e mi gu trom ; chuala 
mi iomradh air saoghal a's fèarr, — air saoghal 
àillidh agus sona, agus air na rinn mo Shlànuighear 
chum a chosnadh dhomh. Saoilidh mi air uairibli 
gu-m bheil mi a' làn-chreidsiim càirdeis, iochd, agus 
gràidh mò Dhè ; saoileam gu-m bheil mi tèaruinte, 



CARATD NAN GAIDHEAL. 



293 



nach ' eil fàth iomaguin : aims na h-àmannan sona 
sin tha seallaidhnean glòrmhor air am fosgladh dhomh 
trid creidimh ; ar leara gu-m bheil Dia gu cinnteach 
agus gun teagamh air bith ann an sìth ri m' anam, 
air sgàth na rinn Iosa, agus na tha losa 'deanamh 
air mo shon. Agus ! anns na h-àmannan tait- 
neach sin, bu mhiann leam sgiathan na h-iolaire bin 
agam, itealaich air falbli, agus a bhi aig fois. Ar 
leam anns na h-àmannan sin gur lèir dhomh Criosd 
aig ceann na slighe, a dhuais mhòr ghràis 'n a làimh, 
agus a dheas làmh sìnte 'm chò-dhail. Seadh, ar 
leam gu-m bheil mi 'g èisdeachd caithream naomh 
laoidhean àrda nan aingeal, agus am focal àghmhor 
sin o blieul m' Athar. ' T/iig, na bi fo eagal, tha do 
pheacaidhean air am maitheadh dhuit : bhàsaich 
Criosd air do shon-sa, c' ar son a tha thu fo eagal ? 
0! thus' air bheag creidimh, èirich agus thig dhach- 
aidh.' Ach 0! air uairibh eile tha teagamh, 'us 
amharus, 'us eagal, agus eu-dochas 'g am bhuair- 
eadh — stad a' chuisle àrd spioradail — tha marbhant- 
achd agus uamhas 'g am ghlacadh. Tha a' cheist 
mhòr sin, An gabh Dia ri m' anam? a rithist a' 
dùsgadh oillt. Tha mi 'clisgeadh air m' ais o'n 
bhruaich, agus ag èigheach, ' ! leig dhomh a bhi 
beò.' So an cor brònach anns am bheil mi. Is 
sibhse h-aon de theachdairibh an t-soisgeil — labh- 
raibh agus èisdidh mi — dh' fhosgail mi mo chridhe 
ribh." 

'S ann de theachdairibh an t-soisgeil mi, neo- 
airidh 's mar tha mi air urram cho mòr, agus so 
barantas mo theachdaireachd, " Imich air feadh an 
t-saoghail uile, agus searmonaich an soisgeul do 
gach dùil." Agus ma tha thu 'feòraich ciod e an 
soisgeul? innsidh mi sin duit ann an cainnt aingil o 
nèamh. " Feuch (ars' an t-aingeal, Luc. ii. 10,) tha 



2{)± 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



mi 'g innseadh dhuibh deadh sgèil mhòr-aoibhneis, 
a bhitheas do 'n uile shluagh :" agus ciod e an deadh 
sgeul, no an soisgeul, a bh' aig an teachdaire ghlòr- 
mhor? " Rugadh dhuibh an diugh Slànuighear " — 
Slànuighear o pheacadh, o ifrinn, agus o thruaighe. 
Agus CÒ e a tliàinig air turus an àigh ? " Criosd an 
Tighearna," " Dia air 'fhoillseachdh 's an fheòil." 
Dhuit-sa tha an Slànuighear so air a bhreith — 
dhearbh e 'n a bheatha cò e le ùmhlachd do thoil 
Dhè — le toillteanas a bheatha agus iobairt a bhàis 
— le 'aiseirigh agus le 'eadar-ghuidhe aig deas-làimh 
an Athar, choisinn e beatha shiorruidh dhuit-sa agus 
dhomh-sa, agus do gach aon air feadh an t-saoghal a 
ehreideas ann, a dh' earbas an anamannan ris, agus 
a tha air an co-èigneachadh gu 'bhi beo dha-san a 
ghràdhaich iad agus a bhàsaich air an son. Creid 
ann, agus bithidh tu air do thèarnadh ; earb as, agus 
cha mheallar thu. So gealladh Dhè ; dhuit-sa tha 
an gealladh so air a dheanamh : earb ann — tha e 
sgriobhta le peann siorruidh — air a thoirt seachad 
fo bhòid nach fàilnich. Tha fasgadh mil d' choinn- 
eamh — teich d'a ionnsuidh ; 's e do bheatha — do làn 
bheatha ; thig mar a tha thu — thig a nis — na bi fo 
amharus — is e d' Athair f'hèin a tha 'g ad ghairm — 
tha e ann an rèite riut — fhuair e fhèin iobairt air do 
shon. Thoir an aire nach cuir thu teagamh ann an 
Dia, agus nach creid thu nàmhaid d' anama 'rogh- 
ainn air ; òir 's esan a tha 'dùsgadh an amharuis 
thruaigh a tha 'g ad chum ail o uchd d' Athar. 

Thog Màiri a sùilean ri nèamh, 'us phaisg i a dà 
làirnh air a h-uchd. " Tha mi 'n dùil," ars' ise, 
" gur e. A Thighearna tha mi 'creidsinn ; neartaich 
thusa mo chreidimh. ! gu-n deanadh an Spiorad 
Naomh gach amharus agus teagamh fhuadach, agus 
gu-n tugadh e dhomh-sa làn earbsa làidir, shocrach 



CAEA1D NAN GAIDHEAL. 



295 



a chàradh air toillteanas mo Thighearna — air obair 
na saorsa !" 

Thubhairt mi rithe gu-m b'e sin iniann Dhè — 
glòir a thabhairt dha le earbsa as. Air falbh ma ta 
le d' amharus agus le d' eagal ; tha d' eagal a' fuar- 
achadh do ghràidh — tha so a' pasgadh a suas sgiath- 
an a' chreidimh a tha 'togairt sgaoileadh a mach 
agus itealaich air falbh. Earb ma ta aim am focal, 
aim an gealladh Dhè, agns dean uaill 's an t-Slàn- 
uighear. Bochd, mi-airidh, truagb, peacach, mar 
tha thu, creid ; agus abair, Bhàsaich Criosd air mo 
shon-sa, agus is leam e — 's leam an ìobairt rèite 
'thug e seachad — air mo shon-sa tha e beò, 's a' 
deanamh eadar-ghuidhe shuas aim an nèamh. Abair, 
's i so acair m' anama 'tha air a tilgeadh fad' a stigh 
do'n ionad naomh ; agus ged tha 'n t-eithear beag, 
breòite, air a luasgadh, 's air a h-udal air aghaidh nan 
uisgeachan aim an latha na gaillinn agus aim an 
oidhche 'n dorchadais, gidheadb cha-n eagal d'i. 
Cha-n eagal bonn : oir tha'n acf huinn ris am bheil i 
'n earbsa ceangailte ri Righ-chathair Dhè — an ac- 
fhuinn luachmhor nach fàilnich a chaoidh ! To^ do 
gnuth ma ta, maille ris an t-Salmadair, agus seinn 
le caithream taingealachd : — 

" m' anam c' uim' a leagadh thu 
Le diobhail misnich sios? 
'Us c' uim' am bheil thu ! n taobh 'stigh dhiom 
Fo thrioblaid 'us fo sgios? 

" Ouir dòchas daingeanu aun an Dia, 
Oir fathast molam e ; 
Air son na iurtachd 'us na slàint' 
'Thig dhomh o 'aodann rèidh." 

Fhuair Màiri sòlas. Ged a b'e meadhon a' gheamh- 
raidh a bh' ann, bha e dh'ise mar mheadhon an 



296 



CARAID NAN GA1DIIEAL 



t-samhraidh agus àm seinn nan eun. Dheònaich am 
Freasdal caorah a beatha 'shineadh a mach ; chunn- 
aic mi i gu trie 'n a dhèigh so, 's bha i ann an staid 
shàmhaich, shìochail, shona. Bha i ann an caith- 
eamh trom, a' sioladh as o là gu là. Chunnaic mi 
nach robh an t-àit' anns an robh i freagarrach — 's i 'n 
èigin chruaidh a thug air a bana-charaid bhochd a 
cur ann — cha robh aice na chumadh 'n a seòmar 
beag fhèin i — chost i na bh' aice air aghaidh an 
t-saoghail, ach dol a dh' iarradh na dèirce cha b' 
urrainn dh'i. " Thoir air a h-ais i," arsa mise, 
" agus na biodh aon ni a dhìth oirre 'tha freagarrach, 
feumail air a son. 'S a' bhaile-mhòr so tha sporan 
nan Gàidheal furasd' fhossdadh : cha robh snaim 
chruaidh riamh air 's bean-dùthcha, no fear-duthcha 
'an aire. Thoir air a h-ais i, arsa mise, dh' ionnsuidh 
do dhachaidh fhèin, agus gheibh sinn mu-n tèid a' 
ghrian fodha 'n nochd, na dh' fhòghnas. Gheibh — 
's cha chluinn càch cò dha 'tha sinn 'g a iarraidh 
no cò 'bha 'an aire. Thug so fuasgladh mòr d'a 
cridhe, ged dh' fhàs i cho lag ann an latha no dhà 
's nach deachaidh againn air a gluasad. 

Latha dhomh, le bean-dùthcha cheanalta, a bhi 
'g a h-amharc 's i mòran na bu làidire, dh' innis i 
dhomh a h-eachdraidh, agus oidhirpichidh mi a toirt 
seachad 'n a cainnt bhlasda fein. 



7 



CARAID NAN G-AIDHEAL. 



297 



SGEUL AIR MAIRI A* GHLINNE. 

AN DARA H-EARRANN. 

"T)UGADH mise," arsa Màiri a' Ghlinne, " aim 

_LY an Eilein a' Cheò — 's àrd a bheaimtan gorma 
— 's fasgach, uaine a ghlinn bhòidheach. Ged is 
lag, dìblidh mi'n noclid tba fuil dhaoine treuna, air 
an cuala sibhse iomradh, a' ruith 'am chuislibh. Cha 
robh leanabh aig m' athair 's aig mo mhàthair acli 
mi, agus ghràdhaicli iad mi le toighe mhòir. 

" Bha mi, gu truagb, air mo mheas na b' àillidh 
agus na bu bhòidhche na aona chaileag eile 'bha 's 
an dùthaich. Bha crodh 'us caoraich againn, 'us 
gabhail bheag fhearainn : cha robh dith no uireasbh- 
uidh oirnn, no farmad ri aon teaghlach 's an eilean. 

" 'N uair a thàinig mi gu h-aois, bha 'h-aon no 
dhà ag iarraidh mo phòsadh ; ach cia mar a b' 
yrrainn domh mo làmh a thoirt do dhuin' eile, 's 
gu-n robh mo chridhe o cheann fhada aig Mànus 
donn na Beinne? 

" Thogadh sinn le 'chèile, agus mar a dh' fhàs 
sinn 'suas neartaieh ar gaol. Cha-n 'eil stàth inns- 
eadh a thricead 's a bhòidich e nach robh air aghaidh 
an t-saoghail tè d' an d' thug e gaol ach Màiri a' 
Ghlinne ; agus, mo chreach ! 's e mo chridhe bochd 
a dh' innseadh dhomh-sa cho blath, sheasmhach 's a 
bha mo ghaol-sa dha-san. Chaidh an aimsir seachad 
gu maith ; bha m' anam mar gu-m b' ann a' snàmh 
ami an solas. Cha robh cleth no falach eadaruinn : 
c'ar son a bhitheadh ? Cha robh 'n a bheachd ach 
na bha ceart agus measail, agus focal cha d' thàinig 
as a bheul ach a' chainnt a bu bheusaiche agus a bu 
chliùitiche. 

2 p 



298 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



" Bhacà'.rdeanMhànuis dhorah-sa mar mo mhuinn- 
tir f hèin, gacli aon diubh ach a phiuthar, a bha fada, 
fada 'm aghaidh, gun fhios c'ar son, Cha robh 
dòigh a b' urrainn i 'chleachdadh nach d' fheuch i 
chum cur eadaruinn ; ach so cha deachaidh aic' air 
an am a dheanamh. Bha 'n ùine 'dol seachad, agas 
bha latha na bainnse gu bhi air a shuidheachadh, 
'n uair a thàinig litir as na h-Innsibh an Ear, o 
bhràthair-athar Mhànuis, ag iarraidh air e 'dhol 
thairis g'a ionnsuidh agus gu-m fàgadh e 'bheairteas 
aige. Thàinig a phiuthar le cabhaig agus le solas 
a dh' innseadh so dhomh. Thàinig e fhèin air an 
là 'm màireach ; agus tha mi 'làn-chreidsinn gu-m b' 
fhèarr le Mànus fuireach leam 's a' ghleann air a' 
bheagan, na m' fhàgail air son òir nan Innsean. 
Ach cha d'fhuair e tàmh no fois o 'chàirdibh. Bha 
bràthair 'athar aosda, euslan, bha e saoibhir mar an 
ceudna ; ann an ùine ghèarr bhiodh Mànus dhach- 
aidh a rithist, agus an sin choimhlionadh e gach 
gealladh dhomh-sa. Mar so labhair càirdean Mhànuis, 
agus chunnaic mi gu-n robh e fhèin deònach air 
falbh. Cha dubhairt mise gu-m b'olc, agus cha 
mhò 'thubhairt mo mhuinntir. 

" Chaidh e mach do Dhun-Eideann a cheannach 
gach goireis a bha dhith air, oir thàinig dhachaidh 
am pailteas chum na criche so. Fhuair e 'dhealbh 
fhèin air a tharruing, agus coslas na b' fhirinniche 
cha-n fhacas le sùil. Bha'n dealbh so air a shuidh- 
eachadh ann an òr, le 'fhalt donn fhèin agus m' 
fhalt-sa air an amladh le 'chèile mu-n cuairt da. 
Thug Mànus an dealbh so far an robh mi an oidhche 
mu-n d' fhalbh e. ' So,' ars' esan, ' a Mhàiri, 
cuimhneachan beag a thug mi dhachaidh air do shon. 
Giùlain ann ad uchd e, agus fagus air do chridhe ; 
agus ma cliluinneas tu tuaileas orm-sa, ma bhios 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



299 



eagal ort gu-n di-chuimhnich mi thu, amliairc air 
an dealbh sin : chi thu fìrinn, 'us bàigh, 'us g'ràdh 
's an t-sùil sin, nach caochail am feadh 's a tha 'n 
t-anam 'am chom.' Chàirich mi ann am uchd e. 
' 'S e 'm bàs,' arsa mise, 'a dhealaicheas sinn;' 
agus mar a thubhairt, b' f hior. Ciod a th' agaibh 
air — b' èigin dealachadh. Bha 'ghealach ag èiridh 
cùl na beinne 'n uair a phill mi o'n tràigh. Tha 
farum nan ràmh, agus onfhadh from, tùrsach a' 
chuain fhathast 'am chuimhne mar gu-m b' ann an 
raoir a dhealaich sinn. 

" Phill mise dhachaidh — ach chaiclh an t-saighead 
'am chridhe air an oidhche sin, a dh' fhàg guin nach 
d' thàinig, agus nach tig, as. Bha mi gòrach, 
amaideach, aineolach ; air mo Chruithfhear bha mi 
tur dhi-chuimhneach. Bha iodhol eile aig mo chridhe 
— 'us dhiol mi gu trom air a shon. Air-san bha mi 
'smaomteachadh moch agus anmoch ; bha e ann am 
smaointibh 's an latha — bha e ann am aisling 's an 
oidhche. Ge b' e taobh a rachainn bhiodh 'f'haileas 
fa chomhair mo shùl : a' siubhal an rathaid-mhòir, 
bhithinn a' meòrachadh a bhriathran, agus, ge h- 
oillteil r'a innseadh e, 's ann air a bhiodh m' inntinn 
a' ruith ann an tigh-aoraidh an Tighearna; oir ged 
a dh' èirinn 's a shuidhinn mar a dheanadh each — 
ged bhiodh am Biobull 'am làimh — ged bhiodh form 
nan salm air mo bhilibh, 's ann anns na h-Innsibh, 
aig Mànus na Beinne, 'bha gràdh agus tlachd m' 
an am a. 

"0! 's mise 'bha cealgach ! 's ann de thròcairean 
an Tighearna nach d' thàinig sgrios orm 'an lorg 
mo ghiùlain fhaoin, ghòraich. 'S ann air an dealbh 
a bha 'n crochadh ri m' uchd, ag èiridh 's a' luidhe 
leam a bha 'cheud sealladh 's a' mhaduinn, agus an 
sealladh mu dheireadh 's an oidhche. 



300 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



" Bha 's a' cheud dol a mach litrichean a' teachd 
uaithe gu trie, làn de'n chainnt a bu bhlàithe 's a 
bu ghràdhaiche ; ach chinn iad na b' ainraice agus 
na b' fhuaire. Mu dheireadh stad iad gu buileach, 
agus cha robh fios a' teachd 'am ionnsuidh ach inar 
a bha naidheachd na dùthcha 'g innseadh. 

" Bha aonta m athar a mach ; chuireadh màl 
mòr mu choinneamh a' bhaile ; bha e f hèin breòite, 
euslan ; mhothaich e mar a bha mise 'sioladh as. 
Is minic a chanadh e rium, 's na deòir a' tuiteam 
gu frasach : — ' A Mhàiri, a chuilein mo ruin, cha-n 
'eil thusa mar bu mhiann le d' athair.' Thàinig a' 
bhàirliim — thàinig latha Bealltuinn. B' èigin an 
gleann bòidheach 'fhàgail. Reiceadh gach crodh 'us 
eaoirich ; ach mu-n d' thàinig latha na h-imrich, 
bha 'n t-athair a bu bhàigheile fo'n f hòid ! 

" Thog mo mhàthair 'us mis' oirnn ; agus ann 
am bothan bochd air aon mhart, agus baidnein beag 
ghabhar, fhuair shin gabhail againn ann an ceann 
eile na dùthcha. Cha b' f had' a sheas mo mhàthair. 
Bliadhna an dèigh bàis m' atliar chàireadh a corp 
r'a thaobh. Chaitheadh am beagan a bh' ann, 'an 
àm a bàis, 'us dh' fhàgadh mise 'm dhùile bhochd, 
laig, bhreòite, gun athair gun mhàthair, gun phiuthar 
gun bhràthair, gun duine air uachdar an t-saoghail 
mhòir ann an dlùth-chàirdeas domh. Ach 's fad' 
o'n a chuala sibh e, ' Thig Dia ri h-airc 's cha'n aire 
'n uair a thig.' 'S mis' a dh' fhiosraich gu-m b' 
fhior. Chuir Esan caraid 'am rathad. Bha minis- 
teir 's an eilean sin — fear a' chridhe mhòir. 'S 
iomadh truaghan bochd a fhuair fasgadh 'n a thigh ; 
's iomadh dilleachdan bochd d' an robh e mar athair ; 
's iomadh allabanach diblidh a fhuair e air seacharan, 
's a bha e 'n a mheadhon 'n an treòrachadh a dh'- 
ionnsuidh an Tì àird a chum agus a chruthaich iad 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



301 



■ — 's b' ann diubh mise. Chaochail thu, 'fhir mo 
chridhe ! — ach tiota beag, agus coinnichidh sinn anu 
an dùthaich a's fèarr! Bha càirdeas fad' a raach 
eadaruinn, 's cha-n fhòghnadh leis ach mi 'dhol a 
dh'ionnsuidh a thighe. Turus an àigh dhomk-sa! 
A mach o ; n latha sinn fhuair mi misneach — f huair 
mi beaclid ùr air an t-saoghal — bha mi 'fàs na bu 
laidire, ach bha mo chridhe fhathast goirt — agus 
bithidh. 

" Thàinig bean-uasal cheanalta, bheairteach dhach- 
aidh air an t-samhradh sin à Dun-Eideann, 's cha 
ghabhadh i diùltadh nam gun dol leatha gu Galld- 
achd, a' gealltuinn gu-m faigheadh i cosnadh dhomh, 
leis an tugainn mi f hèin troimh 'n t-saoghal gun a bhi 
'm uallach air neach air bith. So na bha 'dhith orm. 
Dh' fhàg mi tigh an duine bheannaichte, 's ràinig 
mi Dun-Eideann. Fhuair mi cosnadh ann an tigh 
measail, le teaghlach caoimhneil, far nach robh 'bheag 
agam r'a dheanamh ach cùram a ghabhail de dhithis 
phàisdean, cho lurach, àluinn 's a bha riamh ann an 
aon teaghlach. Bha mi dileas, faicilleach. Latha 
de na làithean mar a bha mi 'mach air na sràidibh 
leis na leanaban, mhothaich mi òg-bhean nasal, eir- 
eachdail, agus duin' uasal àrd flathail a' labhairt r'a 
chèile, dlùth do'n àite 'n robh mi 'am sheasamh. 
Dhealaich iad ; ach mar a bha esan a' gabhail tar- 
suinn air an t-sràid, chuala mi ise 'g èigheach gu 
h-àrd 'n a dhèigh air 'ainm. Ciod an t-ainm a bha 
so ach an t-ainm a bu bhinne leam-sa èisdeachd? 
Ràinig am fonn mo chridhe. Dh' amhairc mi agus 
mhothaich mi gu-m b'e Mànus a bh' arm. ! dh'- 
aithnichinn e 'm measg sluagh an t-saoghail. 'Sea 
th' ann, arsa mise, ach ceum cha robh mi comasach 
air gluasad. Thàinig tnainealaich 'am cheann; 
thàinig breisleach orm ; 's mur bithinn air mo thaic 



302 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



a leigeil ri ceann tig-he 'bha dlùth dhomh, blia mi 
air tuiteam air a' chabhsair. Ghabh iad (ise 'leigeil 
a taic air a ghàirdean), a nail far an robh mi, agus 
bha mo fhradharc a rithist a' tighinn. Bha 'h-aon 
de na leanaban air a' chabhsair, 's thòisich a' bhean- 
uasal ri brìodal ris. Dhlivthaich iad orm ; mhothaich 
iad nach robh mi gu maith, oir bha mo thaic fhathast 
ris a' bhalla ged a bha sùil agam air na leanaban. 
Dh' amhairc mi gu geur 'n a aodann. Dh'fhàg an 
deirge a ghruaidh — thug e clisgeadh beag as. Cha 
robh comas agam air aon f hocal a labhairt : thàinig 
reachd 'am mhuineal. Cha d' aithnich e mi — tha 
mi làn-chinnteach nach d' aithnich : ach an dèigh, 
dhoibh dol seachad chunnaic mi e 'toirt sùil 'na dhèigh, 
agus uaithe so thuig mi a dh' aon chuid, gu-n d'thug 
e fainear gu-n robh samhlachadh eadar mi 's Màiri 
a' Ghlinne. 

" Th ach air dhomh bhi 'mach latha eile, agus 
choinnich mi tè de mhuinntir mo dlmthcha, a dh'- 
innis domh gu-n robh Mànus 's a' bhaile ; gu-n do 
phill e as na h-Innsibh le anabarr beairteis ; agus 
gu-n cual' i gu-n robh e fhèin agus maighdean òg 
Shasunnach a' dol a phòsadh. Chuala mi an t-àite 
's an robh e 'fuireach, ach cha leigeadh mo chridhe 
learn dol far an robh e. Chaill mi mo shlàinte. 
B' èigin mo chosnadh 'fhàgail. Chaidh an teagh- 
lach aig an robh mi do Shasunn, ach cha robh e 'm 
chomas an leantuinn. Thàinig mi do'n bhaile-mhòr 
so, gun f hios c' ar son : agus fhuair mi fasgadh agus 
càirdeas arm an tigh na mnatha còire sin a chunnaic 
sibh maille rium 's an àite so. Reiceadh na bh' 
againn, a chuid 's a chuid ; bha mo bhana-charaid 
bochd — cho bochd 's a bha mise. Thuig mi gu-n 
robh am bàs dlùth. Chuala mi gu-n robh Mànus 
pòsda ; ghlac mi 'm peann uair agus uair chum fios 



CAEA1D NAN GA1DHEAL. 



303 



a leigeil d'a ionnsuidh air a' chor bhochd anus an 
robh mi, ach thàinig fuil mo shinnsirean, ' Sliochd 
Olghaire an Dùin' beò, lag mar a bha mi, agus thilg 
mi 'm peann as an t-sealladh. Cha dubhairt mi 
focal na bu chruaidhe riamh 'n a aghaidh na am 
Freasdal a thoirt maitheanais da. 'S e sin guidhe 
dùrachdàch mo cbridhe. Mheall iad e ! — mheall 
iad e ! — cha deanadh Mànus riamh mar a rinn e mur 
biodh iad air a mhealladh. Tha mi 'n so a nis, agus 
am bàs dlùth. Is e 'bheatha — fàilt' air! Tha mi 
sgith de'n t-saoghal — tha mi 'nis a' mothachadh 
gu-m bheil gràdh aig mo Dhia orm. Roimhe so bha 
'm bàs 'n a chulaidh eagail leam, ach mar is dlùithe 
'tha mo cheann-criche 'tighinn orm 's ann a's soill- 
eire an sealladh a tha 'm Fear-saoraidh a' toirt 
dhomh air àilleachd an Ard-Righ, agus maise na 
dùthcha 'tha fad' as. Tha m' fhuil 'us m' fheòil a' 
fàilneachadh, ach anns an Tighearna Dia tha neart 
siorruidh. 'S e mo clml-taice 's mo shòlas, nach 
'eil diteadh dhoibh-san a th'ann an Iosa. Air-san a 
mhàin tha m' earbsa air son tèaruinteacbd. 'S trie 
a leugh mi 's a' Bhiobull nach 'eil saorsa ann ach 
tre fhuil Chriosd; ach a nis tha mothachadh agus 
fiosrachadh làidir agam air an fhirinn so. 'N uair 
a dh' amhairceas mi air m' ais air mo chaithe-beatha, 
cha lèir dhomh 'bheag ach aobhar nàire agus aith- 
reachais — ach 'n uair a bheachdaicheas mi air mo 
Shlànuighear, cha lèir dhomh 'bheag no 'mhòr ach 
neart, agus clòchas, agus slàinte. Tha fhios agam 
gu-n do riaraich e 'n lagh, gu-n d' thug e steach 
fireantachd shiorruidh. Tha 'fhios agam gu-n d r 
thug e an gath as a' bhàs, agus gu-n d' thug e 
buaidh thairis air an uaigh ; air chor agus ged a 
bhàsaicheas mi gu-m bi mi beò, oir tha m' Fhear- 
saoraidh beò, agus seinnidh mi fhathast a chJiù 



304 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



maille ri spioradaibh nan daoine maitbe, foirfe, aim 
an glòir. Tha mo thaic air tròcair Dhè ann an 
Criosd. ! cia mòr a mhaitheas !" 

Mar so chrìochnaich Màiri a' Ghlinne a h-eachd- 
raidh. Cha robli latha fhad 's bu bheò i 'n a dhèigh 
so, nach deacbaidh mi g'a h-ambarc. Bu shoilleir 
gu-n robb criocb a turnis shaoghalta 'n impis a bbi 
seachad — bu shoilleir gu-n robh an teud òir a' fàil- 
neachadh. Bha a tùr 's a tuigse, agus comas labh- 
airt aice gacli àm. Cha-n iarradh i ach a bbi 
'leughadh a' Bhiobuill. "0! leabhar an àigh!" 
arsa Màiri bhocbd — " cliù Dba-san a dh' fhàg againn 
e mar fbnaran fionnar, beò 's an tir airsnealaich so." 
'S iomadh seanachas taitneach a bh' againn le 'chèile. 
Thogadh i gu trie laoidh le guth fann, briste. 'N 
uair a shaoileamaid gu-n robh i 'n a suain, dh'- 
fhosgladh i a sùil chiùin le aomadh àrd — " Tba mi 
'n so, a Thighearna, a' feitheamh d' àma-sa, deònach, 
togarrach gu falbh : ach ma tha 'm barrachd agad-sa 
mu m' choinneamb 's an t-saoghal so, do thoil fèin 
gu-n robh deanta." 

Latha de na làithean, mar a bha mi 'suidhe aig 
taobh a leapa, agus mo chùl ris an dorus, thug 
Màiri sgread àrd aisde, agus chunnaic mi neul a' 
bbàis air a gruaidh. Dh' fhosgail i 'rithist a sùilean 
— thug i oidhirp air a làimh a thogail — " 'S e gun 
teagamb," deir ise, " a th' ann — cha-n 'eil mo f hradh- 
arc 'g am mhealladh — 'S e a th' ann. ! 'Mhànuis, a 
Mbànuis, an tu a th' ann ! " Tuilleadh cha b' urrainn 
dh'i — thuit i thairis. Thug mi sùil a dh' ionnsuidb 
an doruis, agus chunnaic mi àrd uasal eireachdail 'n 
a sbeasamh maille ri lighiche 'n tighe. Cba robh 
siiim aige de ni : oir cha chuaP e na thubhairt Màiri. 
" Tbig a nail," arsa raise, "agus amhairc 's an 
aodann so." Shaoil mi gu-n do chaonhail i, a.o:us 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



305 



chuir mi roraham 'innseadh dha cò i. Bha 'dliealbh 
fhèin aice 'n a làirnh. Dh' amhairc e gu geur— dh'- 
fhàg an fhuil 'aodann — thàinig seòrsa de chrith air. 
" Is i a th' ami," arsa mise, " Mairi a Ohlinne. Sin 
agad buil agus crioch do cheilge ! " 

Thuit e air a' chathair — thilg e an nèapaicin 
shìoda 'bha 'n a làimh thairis air 'aodann — tharruing 
e osna throm : thug e taobh na leapach air — thilg e 
e f hèin air a ghlùinibh — ghlac e a làmh fhuar, agus 
chunnaic mi a dheòir a' tuiteam gu frasach. 

Thigibh an so, a luchd na ceilge — a luchd nam 
breug, a mhealltairean ! faicibh toradh an uilc ! èisd- 
ibh na h-osnaichean, a tha 'dùsgadh chogais 
leònta so. Thigibh an so, sibhse 'tha le geallaidh- 
nibh pòsaidh a' dùsgadh dòchais nach 'eil a mhiann 
oirbh a choimhlionadh — faicibh an àilleag thruagh so 
air leabaidh a bàis air tàilleadh gheallaidhnean briste ! 

Thàinig Màiri as a' phaiseanadh — dh' fhosgail i 
a sùil ghorm a rithist — bha 'm fallus fuar air a 
bathais ghil, ach bha fiamh a' ghàire air a h-aodann 
ciùin. " Tha thusa 'n sin, a Mhànuis," ars' ise ; 
" thig na's dlùithe dhomh — tha mi lag, lag. Tha mi 
'toirt maitheanais duit — tha, o ghrunnd mo chridhe. 
Mhealladh thu. ! 's mòr a dh' fhuiling mi air do 
shon — ach nach coma cò dhiubh — tha fuasgladh 
dlùth. Tha mise sona, 'Mhànuis. ! gu-n robh 
thusa mar a tha mise 'n uair a chàirear thu air leab- 
aidh bàis. Tha thu pòsda, 'Mhanuis : gu-n robh thu 
sona ! ach ! cha ghràdhaich tè thu gu bràth mar 
a rinn mise. C'àit' am bheil thu? Tha tuaineal- 
aich 'am cheann. A Mhànuis, na fàg mi — tiota 
beag." " Cha-n fhàg — cha-n fhàg ! ! nach robh 
mi riamh gun d' fhàgail! Cha robh mi sona latha 
o'n a thrèig mi thu. Cha do mheall duine mi ach 
mo chridhe uaibhreach r'hèin. Cha robh mi sona — 

2(1 



306 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



's cha bhi ; slàn lè sonas an t-saoghail so dhomh-sa ! 
Mhort mi thu, agus bithidh mallachd an uilc air mo 
shiubhal fhad 's is beò mi. Cha d' thug thu maith- 
eanas domh, a Mhàiri — cha-n urrainn duit maitheanas 
a thoirt domh!" "Thug," ars' ise : " aige-san a 
thug dhomh an comas sin a dheanamh tha 'fhios 
gu-n d' thug mi làn mhaitheanas duit ; — ach na 
fòghnadh sin leat-sa — guidh air Dia maitheanas a' 
thoirt duit." 

Thug i 'mach an dealbh a bha crochta r'a muineal 
— " So," ars' ise, " gabh air 'ais an cuimhneachan 
so — bha Màiri a' Ghlinne dileas — thubhairt thu rium, 
' Gleidh e, a Mhàiri, gu latha do bhàis.' Thàinig 
an latha sin a nis — cha-n 'eil feum air na's f haide. 
So, a Hhànuis, gabh air 'ais e; ach stad — leig 
dhomh aon sealladh eile 'ghabhail deth — leig dhomh 
a chur aon uair eile ri m' chridhe. Is iomadh latha 
'thug e solas dhomh. Cha d'thàinig atharrachadh 
air an dealbh sin riamh : tha bias na sùla sin — tha 
fiamh a' ghàire sin — tha àilleachd na mala sin, agus 
cumadh a' bheòil sin, cho bàigheil neo-chaochlaid- 
each dhomh-sa gu latha mo bhàis, 's a bha iad air a' 
cheud latha anus an d' fhuair mi uait e air an tràigh. 
! 's iomadh laochadh a fhuair mo chridhe bochd 
o'n chuimhneachan bheag sin. So, a Mhànuis, gabh 
air 'ais e — Slàn leis — slàn leis an t-saoghal !" 

Thuit i seachad tamull beag. Cha do labhair sinn 
focal. Thog i 'rithist a ceann — " Tha mi," ars' ise, 
" 'dol air mo thurus — tha mi deònach. Tha mi 
'mothachadh gu-m bheil tobar na beatha a' traogh- 
adh — gu-m bheil an teud airgid a fuasgladh. Tha 
dorchadas a' tighinn orm. Tha mo chridhe fuar, 
fuar. Na fàg mi, 'Mhànuis. An dùin thu mo shùil 
's a' bhàs'? Cha lèir dhomh thu — 0! tròcair do m' 
anam, a Dhè ! " 



CARAID 



NAN 



GAIDHEAL. 



307 



Thitit a ceann air uchd Mhànuis — tharruing i aon 
osna — mhothaich mi aon spàirn lag. Bha 'n uspàirn 
dheireannach seachad. Bha Màiri a' Ghlinne ann 
am fois shiorruidh. 



SGEUL MU CHOIRE-NA-SITHE. 

RE mòran ùine, bha 'n amaideachd a b' fhaoine 
air a chreidsinn, feadh Galldachd agus Gàidh- 
ealtachd, mu thimchioll nan Daoine Sithe. Do rèir 
na li-eachdraidh a thàinig a nuas d' ar n-ionnsuidh, 
anns na sgeulachdan spleadhach a bha air an aithris 
umpa air feadh na duthcha, bha iad 'n an creutair- 
ean neo-shaoghalta, guanach, eutrom, do-leirsinn do 
shùilibh dhaoine, ach an uair bu toil leo fhèiu e ; a' 
sior ghluasad air an ais agus air an aghaidh : a làthair 
anns gach cuideachd, agus a raach air gach còmhdhail. 
Bha aig na Sithicheau, ma b' fhior, an còmhnuidh 
ann an uamhan fada fo thalamh, ann an uaigneas 
ghleann, agus fo gach tolman uaine. Chuireadh as 
an leth gu-n robh iad a' sealbhachadh àrd-shubhachais 
'n an lùchairtean riomhach fo thalamh ; gu-n robh 
aca cuirm shuilbhearra air àmaibh àraidh, le ceòl a 
bu bhinne na chualas riamh air thalamh ; agus gu-n 
robh am maighdeanan na b' àillidh na uile òighean 
an t-saoghail so, 's iad a ghnàth ri aighear 's ri 
dannsadh, gun sgios, gun airsneal ; ach 'n a dhèigh 
so gu lèir, gu-n robh sior fharmad aca ri muinntir 
an t-saoghail so — a h-uile togradh aca gu brigh gacli 
sòlais a dheothal uatha, agus domblas a thilgeadh 
anns gach deoch a bu mhilse. Anns na linntibh 
dorcha 'chaidh seachad, bha gach bàs obann, gach 
sgiorradh, agus dosguinn, air a chur as an leth; 



308 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



goid naoidheanan, agus gnàthachadh iomadli druidh- 
eachd, nach fhiach aithris. Mar bha anus gach 
dùthaich 's an àm sin daoine cuilbheartach, seòlta, 
a bha 'mealladh na muinntir shocharaich le 'n gis- 
reagaibh faoine, 's ann, ma b' fhìor, o 'n leannain 
shith' a thàrmaich iad an t-eòlas, a bha iad a' gabh- 
ail os làirah a bhi aca. 

Ged a chaidh an saobh-chràbhadh so, agus iomadh 
araaideachd eile de'n t-seòrsa air chùl, ann an tomhas 
mòr feadh na Gàidhealtachd, agus ged a tha 'n 
t-iarmad de na tha làthair a' teicheadh roimh ghathan 
dealrach an t-Soisgeil, mar a sgaoileas ceò na h-oidh- 
che roimh èiridh na grèine, innsidh sinn sgeul air 
duine misneachail, tapaidh, a thàinig troimh iomadh 
cruaidh-chàs 's a' chogadh fa dheireadh, nach d' thug 
a chid riamh air a nàmhaid : gidheadh le bhi 'g èisd- 
eachd na faoineachd so 'n a òige, a bha 'n impis 
fàilneachadh le h-eagal, anns a' bharail fhaoin gu-n 
cual' e ceòl nan daoine sith' air oidlich' àraidh ; 
agus ged is culaidh shùgraidh e, bheir sinn seachad 
e mar a fhuair sinn e, a chionn gu-m bheil e 'leig- 
eadh ris duinn cia faoin an ni as an èirich sgeul- 
achdan de'n ghnè so. 

Thachair dhomh (a deir fear-eòlais o'n d' fhuair 
sinn an sgeula), 'bhi 'siubhal, o cheann beagan 
bhliadhnachan, troimh Gharbh-chrìochan na Gàidh- 
ealtachd, troimh mhonaidhnean fiadhaich, far nach 
robh aon ratliad, 'n uair a thuit dhomh, air feasgar 
samhraidh, 'bhi air mo chuairteachadh ann an ceo 
dòmhail, 'n uair a bha mi 'gabhail ath-ghoirid thairis 
air guala beinne, cho àrd 's a bha 's an dùthaich. 
Mar a bha àgh orm, blia fear-cuartachaidh nan 
criochan farsuing sin maille riurn 's an àm, a thug 
mi leam gu m' sheòladh gu bearradh àrd, as am 
faicinn sealladh air a' ghleann a chum an robh mi 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



309 



'dol. Fada mu-n d' ràinig sinn am bearradli so, 
thuit an ceò cho dòmhail, 's gu-m b'amaideach 
smaointeachadh dol na b'fhaid' air ar n-aghaidh. 
Bha Eachann Ruadh saighdear, a bha maille rium, 
'n a dhuine tuigseach ; bha e fada 's an arm : clmir 
e suas an còta-dearg fo'n Cheannard urramach sin 
Ailean an Earrachd. Bha e maille ris ann an iom- 
adh cath cruaidh, agus b' fhiach e 'èisdeachd gach 
sgeul a bh' aige mu gach sealladh dèistinneach a 
chunnaic e. 'N uair a thuig e nach robh e tèaruinte 
imeachd na b' fhaid' air bile nan sgàirneach a bha 
fodhainn, threòraich e mi gu bun na frithe, far an 
robh ionad dionach 's am faodamaid fuireach gu 
maduinn. 'N uair a bha sinn a' teurnadh, dh'- 
fheòraich mi dheth an robh na creagan a bha 'n a 
bheachd fada uainn. " Tha creagan na's leòir far 
am bheil sinn, agus tha uamh fhasgach goirid o'n 
àite so," ars' esan ; " ach 's coma leam iad ; tha e 
cho maith dhuinn an seachnadh. 'S e so," a deir 
esan, ann an guth iosal, mar gu-m biodh e 'cagar- 
saich 'am chluais, " 's e so Goire-na-sìth', agus, a 
dh' innseadh na fìrinn, b' fhèarr leam a bhi fliuch 
leis a' cheò, na fasgadh iarraidh anns na h-àiteachan 
grànda sin." " Cha-n fhaod e bhith," thubhairt mi 
ris, " gu-m bheil thusa, 'Eachainn, a' creidsinn a' 
leithid sin a dh' amaideachd : gun teagamh cha-n 
'eil thu ach ri feala-dhà." " Feala-dhà ann no as," 
deir esan, " is coma leam iad ; mar a thubhairt an 
seann duine, ' Fhad 's a dh' f hnir'eas an t-olc uainn 
fuireamaid uaithe.' Thig air d' aghart; tha sinn 
dluth do dh' Uamh-na-h-ochanaich — ach beannachd 
'n an siubhal, 's 'n an imeachd — 's i 'n nochd 
Di-haoine, 's cha chluinn iad sinn." 

Thug mi air seasamh car tamuill, 's thòisich mi 
air cur 'an cèill da faoineachd a' leithid sin de 



310 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



smaointibh. Chual' e mi gu crich, gun stad a chur 
air mo sheanachas ; ach a' socrachadh a bhreacain 
thar a ghualaitin, 's a' toirt sgrogaidh a nuas air a 
bhoineid, ghramaicli e na bu tirme air a' bhata 'bha 
'n a làimh, agus thug e ceum air 'aghaidh, ag ràdh, 
" Bi 'bruidhinn an tràs', èisdidh mi riut am màii- 
each ; gabhamaid seacliad air an àm ; clia-n àite so 
gu raòran seanacbais a labhairt." "Dean stad, 
'Eachainn," thubhairt mi ris, " tha mi 'cur romham 
an oidhcbe 'chur seachad ann an Uamh-na-h-ochan- 
aich — fuirich leam, 's na fag mi. Ach ma tha eagal 
ort" — "Eagal!" ars' Eachann, 's e 'tionndadh air 
a shàil ; " bi air d' earalas, a dhuine choir, agus tagh 
do chainnt ; ge nacli tig dhomh-s' a ràdh, 's tu fhèin 
a' cheud f hear a chuir eagal as mo leth." " Tha 
mi 'g iarraidh maitheanais," thubhairt mi ris ; " thig 
leam do 'n uaimh, agus feuchaidh sinn ciod a th' 
agad ann an liiib do bhreacain, 's ni sinn rèite." 
" Thèid mi leat," ars' an saighdear còir, " agus fuir'- 
idh mi leat, ged a bhiodh e làn de na Frangaich, 
gun tighinn air na creutairibh leibideach, faoin sin, 
nach 'eil ma dh't'haoidte ann idir, ged tha 'leithid de 
sheanachas m'an timchioll." Bha sinn a nis aig 
beul na h-uamha, agus sheas Eachann Ruadh. " Sin 
i agad a nis," a deir e ; " 's urram na h-uaisle do'n 
choigreach, gabh air d'aghart." Chaidh sinn a stigh 
fo dhion, agus shuidh sinn air a' cheud chloich choth- 
romaich a fhuair sinn. Cha robh mo chompanach 
ro dheònach air rnòran cainnte : bha e 'sgioblachdh 
a bhreacain, 'n uair a ghrad-thog e 'cheann mar gu-m 
buaileadh peileir e. "Ciod e so?" a deir e, 's e 
farchluais : " mur creid thu raise, creid do chluasan." 
Thàinig a nuas oirnn 's a' cheart àm sin ceòl tiamh- 
aidh, binn nach d' f hiosraich mi èisdeachd r'a leithid 
riamh roimhe ; agus bha dearbh fhios again nach b' 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



311 



arm o aon inneal-ciuil a b' aithne dhomh a thàinig e. 
Cha-n f haodadh so gun mhòr ìoghnadh a clmr oirnn : 
bha 'n oidhche dorcha ; bha 'n t-àite udlaidh, uaig- 
neacli ; bha sinn fad' o thigheadas dhaoine, am measg 
garbhlach chreag, ami an coire fiadhaich. Eagal 
cha robh orm, oil" bha mi làn-chinnteach gu-m bu 
cheòl saoghalt' a bh' arm, agus chuir mi romham, 
na-m b' urrainn domh, fhaotainn a mach cia as a 
thàinig e. "An tèid thu suas learn, 'Eachainn?" 
" Thèid," ars' esan, 'us e 'cur seachad na bha e 
'toirt as a' bhreacan : " 's minic a thachair e mar so 
fhèin, eadar am bile 's an deoch. Shaoilinn gu-m 
biodh e cho maith fuireach gu maduinn ; ach coma 
cò dhiubh, gabh air d' aghaidh, leanaidh mis' thu; 
ach cuimhnich am fear a thèid 's an dris gu-n iomair 
e teachd as mar a dh' f haodas e." Ghabh sinn suas 
— am feadh a bha an ceòl a' sìor fhàs na b' àirde : 
fa dheireadh, thàinig leus soluis oirnn : sheas Eachann 
beagan air deireadh, 's an uair a chaidh mi timchioll 
stùc creige, chunnaic mi sealladh nach tèid gu luath 
as m'aire. Dh' fhan mo chompanach far an robh e, 
theagamh a' smaointeachadh gu-m faca mi tuilleadh 
's a bu mhiann learn. Bha lasair chridheil theine 
aig ceann shuas na h-uamha o ghiubhas seachdta a 
bha pailt mu'n àite ; agus 'n a shuidhe aig an teine 
bha leth-sheann duine làidir, colgarra; currachd àrd 
molach air a cheann, anns an robh dos de dh' ite an 
fhirein, agus a ehom uile air a chòmhdachadh le bèin 
fhiadh agus earbaichean. Bha làn shealladh agam-s' 
air-san, ged nach b' urrainn da-san mise 'fhaicinn. 
Bha e 'cluich gu sùrdail air dà thrùimp mhòir 
Àbraich, a bha air an deanamh 's an àm sin gu 
h-ealanta, dlMh do sheana chaisteal dubh Inbher- 
lòchaidh. 'An crochadh ris gach meur d'a làmhan, 
bha clag beag airgid a rinn fuaim anabarrach binn, 



312 



CARAID NAN GAIDHEA.L. 



agus o'n do thàrmaich a' cho-sheirm a chuir orm-sa 
na h-uiread iongantais, agus na -m faoidteadh a ràdh, 
a chuir rno chompanach fo eagal cho mòr. " Thig 
air d'aghart, 1 ' thubhairt mi gu sàmhach ri Eachann. 
"Am bheil iad an sin?" thubhairt e. "Am bheil 
iad a' dannsadh 's an t-solus, no ri fleadhachas 
cuirme?" Dhlùthaich e gu sgàthach ri in' thaobh, 
agus air dha a' cheud phlathadh fhaicinn de'n f hear- 
chiùil, thug e sitheadh seachad orm, a' glaodhaich a 
mach le h-aig'hear nach b' urrainn da 'cheannsach- 
adh, "'Iain mhòir nan creag, an tusa 'tha 'n so? 
Mo bheannachd air do cheann molach, 's mi tha 
toilichte d' fhaicinn ! " Dh' èirich Iain bochd, 's 
chuir e fàilt' oirnn, a' tilgeil tuilleadh mhaidean air 
an teine. Shuidh sinn mu-n cuairt air a' chagailt ; 
agus dh' aidich Eachann còir, oir cealg cha robh 'n 
a chom, nach b' urrainn da gu bràth a bhi cho 
taingeil 's a bhuineadh dha, air son nach d' fhuair 
e cead tilleadh mar a bha 'rim air 'n uair a chual' 
e 'n ceòl. " Is iomadh sgeul," thubhairt e, " a 
chuala mi riamh mu Choire-na-sìthe ; 's na-m bithinn 
an nochd air tilleadh gun so 'fhaicinn, bha mo sgeul 
fhèin chum an dearbhadh. Cha tugadh am minis- 
teir f'hein orm a chreidsinn nach robh na daoine- 
beaga ann an Uamh-na-h-ochanaich." Dh' fheòr- 
aich mi dheth, an robh da rireadh eagal air ? 
"Eagal!" deir esan, 's e 'suathadh air falbh an 
fhalluis fhuair a bha fhathast air a ghnùis ; "air 
nàile bha, 's gu leòir dheth, barrachd 's a bha riamh 
orm a' dol sìos do'n bhlàr le Ailein an Earrachd : 
ach ma bha, cha bhi tuilleadh mu'n ghnothuch 
cheudna." 

Tha so a' leigeil ris duinn cia cho faoin an ni o'n 
èirich seanachas dùthcha mu ni 'bha gnàthaicht' a 
chreidsinn : agus na-n rannsaicheadh daoine gu 



CAR AID NAN GAIDHEAL 



313 



mionaideach m'a thimchioll, thuigeadh iad gur e 
bh' ann, 'an àit' a bhi 'n a chùis eagail, culaidh 
àbbacais agus fearas-chuideachd. 

Fhuair mi 'raacb o Eachann eachdraidh an duine 
bhochd so a bha 's an uaimh. Bu neo-dhuine gun 
mhaitli gun mhilleadh e : a nuas o 'òige, ged a bha 
e gun mhòrau toinisg no tuigse, bba e 'n a sheòl 
f hèin fo chàileigin de mheas 's an dirthaich. Bha e 
eòlacb air aisridh churabainn an f hèidh 's na h-earba, 
's b'e 'thoileachas-inntinn an fhaoghaid a leantuinn 
le òigridh na tire. Cha robb bearradh no bealacb, 
no aithghearradh troimh mhonadh, no beul-àtha air 
abhuinn, no earn, no garaidh, air nach robh e mion- 
eòlach. Rè an t-samhraidb bi uamh nan creag a 
chòmhnuidh : ghluais e o àiridb gu h-àiridh, 's cha 
deachaidh e riamh air falbh falarnb o b-aon diubh. 
Cha bhiodh e gun lòn fhad 's a bhiodh dearc air 
torn, meas no cnothan ann an coille ; cha-n fhàilnicli- 
eadh a leaba, am feadb 's a gheibheadh e fraoch 
badanach gorm, a' fas gu dosrach aims gach àite ; 
agus mar thubhairt e fhèin, bha a chuid tromp 
soirbh r'an gleusadh. Bha 'dhachaidb anns gach àite 
far an luidheadh a' ghrian air ; agus còmhladh cha 
do dhruideadh riamh air. Cha robh 'mhàileid doirbh 
r'a giùlan ; cha robh innte ach a' chlach theine agus 
am fada-spùinge — sgian dubh a dh' f hionnadh nam 
fiadh — ribe a ghlacadh an fhirein, agus cromag iar- 
uinn a lùbadh nan geug. Ach ma bha 'n duine 
bochd so air bheag eòlais, bu taitneaeh r'a fhaicinn 
an t-saothair a ghabh a phàrantan air ann an làith- 
ibh 'òige. Ghabh e dhuinn mòran de laoidhean 
agus de dhàin naomha : rinn e so le uiread cbràbh- 
aidh, agus air dòigh a bu stòlda na iomadh fear a 
b' fhaid' a leughadh. Sheinn e iad le fonn tiamh- 
aidh, muladach, 's e ri turaman air 'ais agus air 

2 R 



314 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



'agbaidh, a ràinig mo chridhe. Mu-n do leag e a 
thaobh ri làr, dh' earb e e fèin ri Dia. Allabanaich 
bhochd ! thubhairt mi rium f hèin, caidil gu tèaruinte, 
gabhaidh Dia cùram dhiot. Truagh 's mar tha thu 
aim am beachd an t-saoghail, tha thu cho priseil 'n 
a shealladh-san ris an righ a's mò air thalamh. Is 
lionmhor iad a tha air an oidhch' an nochd air an 
diteadh leat d'an d'thug Dia tuigse, fiosrachadh, 
agus fòghlum, a tha 'luidhe sios air an leapaichean 
riomhach, gun suim dha-san a tha os an ceann, o 'm 
bheil iad a' sealbhachadh gach beannachd. 



SEALLADH O MHULLACH BEINNE 'AN 
EARRA-GHAIDHEAL, 

MU DHOL FODHA NA GREINE. 

BHO 'N is cuimhne learn beathach no duine b'e 
mo thlachd a bhi 'siubhal nam beann ; agus is 
ininic a ghabh mi sealgaireachd mar leth-sgeul, chum 
an srath 'fhàgail, agus farsuingeachd a' mhonaidh a 
ghabhail fo m' cheann. Tha toileachas-inntinn r'a 
f haotainn air mullach beinne àird', leis an t-sealladh 
fharsuing a tha uaithe air muir agus air tir, nach 
fhaod gun àrdachadh inntinn a dhusgadh a tha air 
dòio-h àraidh taitneach agus tarbhach. 'S aim uaithe 
so a tha e 'tachairt, gu-m bheil spèis mhòr aig gach 
aon do'n bheinn a's dlùithe do'n àite 's an d'fhuair 
e 'àrach — bàigh a leanas ris fhad 's is beò e ; agus 
thigeadh e dhachaidh à Iunsibh na h-àird' an Ear 
no'n Iar, cha bhi e fada 's a' choimhearsnachd gun 
togradh a dh' ionnsuidh an àit' anns an d'fhuair e, 
ar leis, a' cheud bheachd air farsuingeachd an 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



315 



t-saoghail ; agus bithidh e dèidheil mar an ceudna 
air 'eòlas ath-ùrachadh air gach glaic agus coire a 
b'àbhaist da 'thaghal 'n a òige, 'n uair' a bu lùth- 
mhor a cheum, agus a bu bheag a blia'n saoghal a' 
cur air a chridhe de chùram. B'àluinn an là ann 
an cèitein an t-samhraidh, 'n uair a dh'fhalbh mi 
gun duine maille rium, le rùn fior mhullach na 
beinne a ruigheachd, agus sealladh 'fhaotainn air dol 
fodha na grèine. Bha'n là 's an àm sin 'n a fhad 
agus 'n a bhlàs : bha gach eun a' seinn aig beinn 
's aig baile, agus obair na cruitheachd fo shòlas. 
Dhirich mi o ghuala gu guala, o choire gu coire, 
gus an d'ràinig mi an t-àite 's an robh an àiridh ri 
m' cheud chuimbne : bha làraichean nam bothan 
fhathast ram faicinn : bha crò nam meann 'n a 
tholman uaine, an t-sòbhrach 's an neòinein a' fàs 
air. B'aighearach an siigradh a b'àbhaist a bhi 'n 
so moch-thrath agus feasgar 'an am bleodhan na 
sprèidhe. Bha 'n t-alltan beag a' siubhal gu sèimh 
troimh 'n àilein, le torman cho tùchanach 's a bu 
ghnàth leis. Shuidh mi car tamuill air a' bhruaich 
ag iarraidh fionnachd 'n a bhraonaibh tlàtha. Cha 
deachaidh mi seachad air aon tobar a chaisg iota 
m'òige gun 'f'heuchainn, no air eas no leum-uisge 
gun seasamh air an cùl a dh' fheuchainn an robh 
cho liugha bogha-frois r'a fhaicinn 's a b'àbhaist. 
Mar so chaidh mòran de 'n latha seachad, ach ràinig 
mi fa dheireadh mullach na beinne. Shuidh mi 'm 
fasgadh an liath-chùirn a bh'air a mullach, agus 
dh'amhairc mi air an dùthaich mu'n cuairt — 

" B'àluinn a beinnean 's a srathan ; 
B' èibhinn dath a gleanntan." 

Bha tìr-mòr na dùthcha ri m' clml, ach bha 'mach 
calg-dhireach mu'm choinneamh a' chuid 'bu mhò a 



316 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



dh'Innse-Gall, an cuan mòr ìe 'chaoil 's le 'luingeas, 
agus a' ghrian ghlòrmhor f hèin a' teurneadh o àirde 
nan speur ami an àilleachd an fheasgair. 

Cha robh eilean eadar Caol-Ile mu dheas, agus 
an Caol-Sgiathanach mu thuath ; cha robh sliabh 
eadar Beinn-an-òir 'an Diùra, agus a' Chul'inn ann 
an Eilean-a'-Cheò, nach robh gu soilleir a' m' 
bheachd. Bha • Muile dorcha, le 'chaol-mara mar 
abhuinn àluinn ag iadhadh mu-n cuairt da, direach 
fo m' shùil. Bha I nan Deòraidh le 'làraichibh 
briste, ann an uaigneas sàmhach r'a thaic; Staffa 
ainmeil le uamh' nan tonn mar dhùradan beag a 
mach air an fhairge ; Tirithe iosal an eòrna — Cola 
creagach — Eig, le 'Sgùr ri speur; 's an t-Eilean 
Sgiathanach, ban-righ an iomlain ; agus a mach air 
an cùl gu lèir, ann an iomall na rioghachd, an 
t-Eilean Fada mar mhìle sgeir, ag èiridh air aghaidh 
a' chuain, smùid ghàirdeachais ag èiridh o gach aon 
diubh, 'n uair 'bha 'ghrian a' siubhal seachad os an 
ceann, 'g am fàgail mile de mhiltibh 'n a dèigh. Bu 
diomhain oidhirp a thoirt air a' choi'-lion smaoint a 
bha tarbhach, a dhùisg suas leis an t-sealladh so. 
Air a' leithid so a dh'àm cha ruigear a leas an inntinn 
a chumail fo smachd. Bu shona a bhiodh daoine 
na-n giùlaineadh iad, 'am measg ùinich agus othail 
na beatha so, càileigin de'n aigne mhaith sin, a tha 
uaigneas agus sàmhchair a shamhuil so de dh'àit' a' 
tàrmachadh. Oir, gu cinnteach, mar is mò a thàirng- 
eas sinn air falbh o 'iorghuill an t-saoghail so, 's 
ann is niò a ruigeas sinn air an fhonn spioradail sin, 
trid am bheil an t-anam air a chur air ghleus gu 
co-chomunn àrd a chumail r'ar n-Athair nèamhaidh. 
Na-m bu mhaith leinn blasad de'n aoibhneas so, cha 
bu neo-iomchuidh dhuinn air uairibh comunn an 
t-saoghail so 'fhàgail, agite a ràdh ris gach imcheist 



CAIÌAID NAN GAIDHEAL. 



317 



bhuaireasaich a bhuineas dha, mar thubhairt Abra- 
ham r'a òganaich, Fanaibhse 'an so, agus thèid mise 
suas a thairgseadh na h-ìobairt. 

Bha 'ghrian a'teurneadh gu lnath ; bha dath an 
òir air 'aghaidh nan speur; bha a leadan àilìiclh 
cheana 's a' clman, agus an fhairge, mar gu-m b' 
ann, a' dùnadh mu-n cuairt dh'i. Is blasd' a' chainnt 
a clileachd Bàrd na dùthcha so f hèin, 'n uair a bba'n 
sealladh so aige, ma dh' fhaoidte, o 'n mlmllach 
cheudna, mar a chì sinn ami an " Dàn Gisein do'n 
Ghrèin 'an àm luidhe." Ach bu dall sinne mur 
gabhamaid beaclid a b' àird' air an t-sealladh so na 
dh 'fhaodadh esan 'fhòghlum o thuigse nàduir. An 
neach nach ìnothaicheadh o'n t-sealladh so, glòir an 
Tì naoimh a chruthaich a' ghrian, agus a sgeaclaich 
an saoghal le 'uile àilleachd, bu bhochd, gu dearbh, 
a chor, agus cha chulaidh f'harmaid a chridhe ; oir, 
gu deimhin, bu ghlòrmhor an taisbeanadh a bha'n 
so air cumhachd agus maitheas Dhè. A bhi 'moth- 
achadh do'n ghàirdein threun sin air am bheil an 
domhan crochta, a' fosgladh air an dara làimh dhiom 
dorsan na h-oidhclie do'n ghrèin, 'g a cur a mach a 
shoillseachadh taobh eile 'n t-saoghail, 's a dhùsgadh 
nam mìltean as an suain ; 's a bhi 'faicinn a' ghàirdein 
cheudna a' togail na gealaich dhuinne 'n a h-àite, 
an robh e comasach gun èigheach a mach, Is glòr- 
mhor thusa, 'Dhè uile-bheannaichte ! tha nèamh 
agus talamh làn de d' ghlòir, a Thighearna nam 
feart ; tha thu 'toirt dhuinne gach beannachd 'n a 
thràth, agus cha-n 'eil thu, air àm sam bith, 'g ar 
fàgail fo an-dòchas no dìth ! 

Chaidh a' gbrian fodha, agus shaoileadh tu gu-n 
robh an saoghal a' caoidh : bha'n drùchd trom, mar 
dheòir na oidhche 'n a dèigh, a' braonadh gu làr. 
Dh' fhalbh a' ghrian, ach bha fhathast àirde nan 



318 



CARA1D NAN GA1DHEAL. 



speur air an òradh le 'gathan àghmhor, a' lùbadh a 
nuas gu fann fhathast air an t-saoghal, 's 'g a 
bheannachadh le eadar-sholus an anmoich. Bha'n 
ceò a' sgaoileadh sios air an leacainn, agus bha 'n 
t-àm dhomli 'nis ara monadh fhàgail. Bu bheann- 
aicht' an t-sàmhchair a bha 'mach air feadh an 
domhain ; bha còrr fhuaim arm, ach cba bu chulaidh 
eagail no uamhais iad — torman nan allt, mar a bha 
iad a' tuiteam leis an aonach o chreig gu creig — 
sgriach na h-iolaire, 's i 'g itealaich air bile a' 
chreachainn ag iarraidh a h-àil air an aisridh chorr- 
aich : an fheadag ghuanach o thorn gu torn ; gogail 
a' choilich-ruaidh 'g am dhoiehioll o 'n bheinn ; a' 
chearc a' gairm a h-àil fo 'sgèith, agus miogadaich 
nan gabhar ag iarraidh nam meann. ! cia iom- 
adh mile beò chreutair air feadh an t-saoghail, 
smaointich mi a tha 's a' cheart àm so a' dol gu 
tàmh fo shùil-choimhead an Fhreasdail sin a bha 
'faireadh thairis orra, agus a dh' uidheamaich àite 
tàimh do gach aon aca fa leth. Tha sùilean nan 
uile ort, ! 'Dhè ; tha thu 'toirt doibh gach sochair 
'n a thràth. Agus ma tha Dia mar so a' buileachadh 
orra-san uiread de chùram, an dean e dearmad air 
mac an duine? " Feuch," a deir Criosd, " eunlaith 
an athair ; cha chuir iad, agus cha bhnain iad, agus 
tha Dia 'g am freasdal ; agus nach fèarr sibhse gu 
mòr na iadsan?" Eisd so, 0! thusa air bheag 
creidimh : giùlan na smaointean so leat do d' leab- 
aidh : earb thu fhèin ri Dia, leis an dòchas a tha 'g 
èiridh uatha, 'us bithidh do chadal taitneach. 



CARA1D NAN GAIDHEAL. 



319 



SGEUL AIR MAIRI AN AOINIDH-MHOIR. 

AIR 'AITHRIS LEATHA FHEIN. 

B'E sin latha na bochdainn do dh' iomadh aon, 
an là anns an do dhealaich Mac-Cailein ri 
oighreachd a shinnsir 's an àite 's an d'fhuair mise 
mo thogail. 

" Shaoil muinntir an Aoinidh-mhòir nacli tigeadh 
imrich orra 'm fad 's bn bheò iad. Am feadh a 
phàigheadh iad am màl, agus cha robh sin doirbh 
r'a dheanamh 's an àm sin, cha robh iomaguin orra ; 
agns aonta cha d' iarr iad. 'S ann an sin a bha 
'choimhearsnachd chàirdeil, ged nach 'eil an dingh 
ach an aon smùid o thigh a' bhuachaille Ghallda, 
far an robh roimhe so dà theaghlach dheug a chòmh- 
nnidh. 

" An latha 'fhuair sinne bàirlinn gu falbli, shaoit 
sinn nach robh ann ach maoidheadh chum am barr- 
achd màil 'fhaotainn, agus thairg sinn sin gu toileach ; 
ach cead fuireach cha d'fhuair sinn. Reiceadh am 
meanbh-chrodh, agus mu dheireadh b' èigin deal- 
achadh ris an aona mhart. C'uin a dhì-chuimlinich- 
eas miseciùcharan bochd nam pàisdean,ag ionndrainn 
a' bhainne nach robh na b' f haide r'a thoirt doibh ? 
C'uin a dhì-chuimhnicheas mi 'n sealladh mu dheir- 
eadh a fhuair mi de m' bhadan bòidheach ghabhar, 
a' miogadaich air bile nan creag, mar gu-m biodh 
iad g'am f huran gn dol g'am bleodhan ? — ach cuach 
cha do leigeadh dhomh a chur fòpa. Thàinig latha 
na h-imrich ; bha na maoir 'n a chois, agus fìù. aon 
oidhche na b' fhaide cha robh ri 'fhaotainn de dh'- 
fhasgadh tighe. B' èigin falbh. Ràinig e mo 
chridhe a' ghaoir a thug an teine as air lie an tein- 



320 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



tein 'n uair a bha iad 'g a bhàthadh. O'n a dh'- 
fhairtlich oirnn bothan 'fhaotainn 's an diithaich, cha 
robh againn ach a' Ghalldachd a thoirt far ceann. 
Bha 'n t-seana bliean, mo mhàthair-chèile, 's an àm 
sin beò, 'n a cripleach lag, aosda ; tliog Seumas i 
ann an cliabh air a dhruim ; lean mis' e, le Iain 
beag 'n a naoidhein air mo chich, agus tbusa nacli 
maireann, a Dhòmhnuill ghaolaich, 'ad loireanach 
beag a' coiseachd le d' phiuthair ri m' thaobh. 
Grhiùlain ar coilnhearsnaicb leo am beagan àirneis a 
bh' againn, agus thaisbein iad gach caohnhneas a 
b' urrainn caomh chàirdeas a nochdadh. An latha 
'dh' fhàg sinn an t-Aoineadh-mòr shaoil mi gu-n 
sgàineadh mo cliridhe ; bhithinn ceart, ar learn, 
na-in faigheadh mo dheòir sileadh, ach faochadh air 
an dòigh so cha d' fhuair mi. Shuidh sinn greis 
air Cnoc-nan-càrn, a' gabhail an t-seallaidh mu 
dheireadh de 'n àite 's an d' fhuair sinn ar n-àrach. 
Bha na tighean cheaua 'g an rùsgadh ; bha mèilich 
nan caorach-mòr' air a' bheinn — fead a' bhuachaille 
Ghallda, agus tathunn a chuid con air an uchdaich. 
Bha sinn brònach, ach, taing Dha-san a thug dhuinn 
an comas, cha chualas guidhe, no droch run o aon 
againn. ' Cha-n eagal duinn,' arsa Seumas ; ' tha 
'n saoghal farsuing, agus seasaidh Dia sinn; tha 
mis' ann an so, a' giùlan mo mhàthar, agus thusa, a 
Mhàiri, agus mo phàisdean, ag imeachd maille rium, 
air an imrich bhochd so, 'chearta cho sona, agus ma 
dh' fhaoidte 'm chulaidh fharmaid cho mòr ri oighre 
'n fhearainn, a chuir air an allaban sinn.' 

" Ciod a th' agad air ach gu-n d' ràinig sinn Glascho, 
agns le litir an duine bheannaichte nach maireann, 
mo mhinisteir gaolach ('s beag a shaoil mi nach 
faicinn tuilleadh a ghnùis fhlathail), fhuair sinn a 
stigh a dh' obair-chotain, far an robh cosnadh maitli 



CAKAID NAN GAIDHEAL. 



321 



seasmbach aig Seuraas, agus aig na pàisdean mar 
thàinig iad air an aghart. Bha sinn socrach, agus 
tha dòchas agam gu-n robh sinn taingeil. Bha 'n 
t-seana bhean fhathast beò — a tur agus a meomhair 
aice cbo maitb 's a bha iad riamh. Bha de chonal- 
t radii taitneach aice mu eachdraidb na Gàidhealt- 
achd, 's gu-m b' fhaocbadh le Seumas, 'n uair 
tbigeadh e 'stigh sgìth o'n obair, suidhe sios a 
sheanachas leatba. Fhuair sinn deadh chothrom a 
thoirt do'n chloinn : leugbadh iad a' Bbeurla agus a' 
Ghàelic co-ionann ; agus na cbunnaic an t-seana 
bhean riamh ach a bhi 'g ad eisdeachd-sa, a Dhòmh- 
nuill rùnaich, a' leughadb a' Bhiobuill agus leabhraich- 
ean maithe eile 'bhiodh agad ; agus is tusa 'dheanadh 
sin gu suidhichte, ciallacb. Thoilich Dia an t-seana 
bhean a ghairm air falbh, agus thuit i ann an suain 
a' bhàis, a' tiomnadh suas a h-anama do'n t-Slànuigh- 
ear bheannaicbte 'chaidh gu bàs air a son. Dh'- 
ionndrainn sinn i gu mòr. 'An àite 'bhi taingeil an 
fhad 's bu deòin le Dia a caomhnadh, 's ann a bha 
sinn 'g a caoidh thar tomhas. Smacbdaicb Dia sinn. 
Ghabh mo mhac lurach, àluinn, am fiabhrus gabh- 
altach a bha 's an am sin 's a' bbaile-mhòr, agus 
beagan 'n a dhèigb sin ghabh 'athair agus a pbiuthar 
e. 'S ann aige-san a mhàin a thug comas domb-sa 
'sheasamh, a tha 'fhios air na dh'fhuiling mise 's an 
àm. Na canadh daoine gu bràtb naeh 'eil iochd 
amis na Goill — 's mi nach d' fhuair gun iochd iad. 
Ged a chum eagal an fhiabhruis air falbh a' chuid a 
bu mhò de 'm kicbd-eòlais, tbos; Dia suas domh 
càirdean a sheas mi. Ghabh bana-cboimhearsnach 
air nach robh ach beag eòlais agam, mo chaileag 
uam, agus chuir mi Iain, a sheacbainn am fiabhrus, 
do thigh caraid. Thugadh an duine agus Dòmbuull 
do'n tigh-eiridinn 'am bràigb' a' bhaile, agus dheòn- 

2 s 



322 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



aicheadh dhomh fhèin an leantuinn. Bu trom, 
airsnealach mo cheura as dèigh a' charbaid a bha 'g 
an giùlan. Shaoil mi nach b' urrainn domh 'bhi na 
bu bhrònaiche ged a bhithinn 'g an leantuinn do'n 
chill ; ach ! 's fada o chèile mar a dh' f hairich 
mise an dà ni. Chuala mi cho liugha sgeul mu'n 
tigh-eiridinn 's gu-n robh oillt orm roimhe. Ach 's 
mi nach ruigeadh a leas ; chuireadh iad ann an 
seòmar a dh' fhòghnadh do righ, agus lèigh agus 
muime-thinneis a fhrithealadh dhoibh, a bha cho 
cùramach umpa 's ged a b' iad a b' ionmhuinne leo 
a bh'air uachdar an t-saoghail. 

" Còig là-deug 'an dèigh dhoibh dol a stigh, air 
maduinn là a' Chomanachaidh, chaidh a' ghuin sin 
ann am chridhe nach d' thàinig, agus nach tig as. 
Chaill an saoghal o'n àm sin dhomh-sa mòran d'a 
thlachd — chaochail thnsa a Dhòmhnuill, a mhic mo 
ghràidh, nach dubhairt riamh ri d'athair no ri d' 
mhàthair gu-m b' olc. Ach c'ar son a bhithinn a' 
gearan ? 's ann aige fèin a ghairm d'a ionnsuidh e a 
bha 'm barrachd còir' air : cha-n 'eil againn ach a 
bhi striochdta. Dh' fhalbh Dòmhnull, ach taing 
do'n Athair chaomh, cha d' fhalbh an t-iomlan; 
thàinig Seumas uaithe ; agus ochd seachduinean an 
dèigh dha dol a stigh, phill sinn a rithist dachaidh. 
Ach ! 's ann air an dachaidh sin a bha'n t-atharr- 
achadh. Dòmhnull cha robh ann. 'S esan a b' 
àbhaist leughadh dhuinn mu anmoch, 'an àm gabh- 
ail mu thàmh. Mhothaich mi fhèin an neul bochd 
a bh' air gruaidh an duine 'n uair a thubhairt e, 
' A bhean, c'àite 'm bheil am Biobull ? Thoir a' m' 
ionnsuidh fhèin an nochd e.' — ' Thig an so, 'Iain,' 
arsa mise, ' 's gabh am Biobull.' — ' ! nach fhior,' 
arsa Seumas ; ' buidheachas do Dhia gu-m bheil 
thu ann.' 



CARA1D NAN GA1DHEAL. 



323 



" Cha robh comas aig an duine gu cosnadh a 
ghabhail ; bha e lag, fann, gun mhisneach. Cha 
robh againn ach na bha Iain a' toirt a stigh o là gu 
là, air chor 's gu-m b' èigin domh 'bhi 'reic, uidh 
air n-uidh, cuid de'n àirneis a b' fhèarr a dh' f haod- 
amaid a sheachnadh, ann an dòchas gu-n tigeadh 
làithean a b' fhèarr. Mu dheireadh bha'm màl r'a 
dhioladh 's gun dad m'a choinnearah. Thog Seumas 
a mach le uaireadair Dhòrahnuill, agus ainm m' 
eudail air a ghearradh air a clml. Thill e 'stigh 
'an dèigh am màl a phàigheadh, agus leig e e fhèin 
'n a shineadh air an leabaidh. gun fhocal as a cheann : 
ach mar 'thug Dia mu-n cu^irt, a' cheart fheasgar 
sin cò 'thàÌDÌg a stigh ach am ministeir, agus b'e 
sin ceilidh an àigh dhuinne. Rinn e mòran seanach- 
ais : chuir e suas ùrnuigh a dhriiigh air ar cridh- 
eachan. Thog ar misneach gu mòr : bha 'chainnt 
mar dhmchd an anmoich air luibhean maotha 'bha 
'seargadh. 

" Bha slàinte Sheumais a' teachd air a h-aghaidh, 
agus fhuair e gnè de chosnadh eutrom fad na 
bliadhna ; ach oidhche de na h-oidhchibh sin, tois- 
each a'gheamhraidh, o cheann chòig bliadhna, thàinig 
Iain a stigh agus mulad mòr 'n a ghnùis, mar gu-m 
biodh e 'gal. ' Clod a th' ort, a ghràidh,' arsa mise. 
1 Cha-n 'eil moran,' a deir e. ' Theagamh gu-m 
fosgail àit' eile, ged tha 'n obair anns am bheil mise 
'n dèigh stad. Tha'n luchd-oibre air èiridh 'an agh- 
aidh am maighstir, ag iarraidh àrdachadh tuarasdail, 
a«;us a' maoidheadh an obair a losgadh mur gèill iad 
doibh. Tha iad 'an dèigh sgriobhadh a tharruing a 
mach, agus tha iad a' bagradh olc a dheanamh air 
gach neach nach cuir a làmh ris.' Bha Seumas 'n 
a shineadh 's an leabaidh, agus cho luath 's a chual' 
e so. thog e 'cheann agus thubhairt e, ' Tha dòchas 



324 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



agam, 'Iain, nach do chuir thusa do làmh ris an droch 
phaipeir sin.' — 'An e mise, 'athair?' ars' am balacb 
bochd : ' da rireadh cha do chuir, agus cha chuir.' — 
' Cha chuir, a laochain,' arsa 'athair; ' bi dileas, 
onorach, mar 'bha na daoine o'n d' thàinig thu. Seas 
thusa ri d' righ agus ri laghannaibh na rioghachd, 
agus na biodh companas agad riu-san a tha 'g iarr- 
aidh gu mi-riaghailt. Tha again n na dh' fhòghnas 
an nochd, agus na chuireas seachad an t-Sàbaid ; 
agus 'n uair a thig Di-luain, fosglaidh Dia dorus eile. 
Thig Dia ri h-airc, 's cha'n aire 'n uair a thig. Gabh- 
amaid an nochd an t-sèathadh salmthar an t-seachd 
tichead ; togamaid am fonn le 'chèile. Is minic a 
sheinn mi i 's a' chuideachd mhòir, maille ri cuid 
diubh-san nach 'eil a nis air aghaidh an t-saoghail : 
agus cha chuala mi riamh i nach d' thug i faochadh 
do m' chridhe.' 

" Chaidh sinn do'n eaglais air an là màireach, 
agus chuala sinn teagasg a chuidich leinn an saoghal 
bochd so a leigeil air dì-chuimhn'. ' Is beannaichte,' 
deir Seumas, 'n uair a phill sinn dachaidh, ' latha 
na Sàbaid : 's e Dia fèin a chuir air leth e.' Tois- 
each na seachduin thàinig dithis dhaoine o'n mhuil- 
eann-chotain, air an robh sinn eòlach, ag iarraidh 
air Seumas agus air mo mhac seasamh a mach leo 
— nach robh feum dhoibh fuireach air leth, aims a' 
labhairt mòran ran f huirneart agus sannt nam mar- 
santan mora, agus anabarr eile rnu'n righ agus mu'n 
rioghachd, nach b'urrainn domh-sa 'tlmigsinn. ' Fàg- 
aibli mi,' arsa Seumas, ' cha-n 'eil stàth dhuibh a bhi 
'labhairt na's fhaide. Cha seas mise 'raach, 's cha 
mhò a ni mi lochd air na daoine còire 'thug dhomh 
cosnadh o'n a thàinig mi do'n àite, agus a fhuair mi 
gu firinneach, seasmhach, amis gach càs. Fàgaibh 
mi, cha-n 'eil fuil na ceannairc ann am clmislibh.' 



CARAID 



NAN GAIDHEAL. 



325 



Ùh' innis iad da gu-n robh e 'n an comas cuideach- 
adh a dheanamh ris, gu-n robh aca airgiod a thàinig 
a Sasunn, air son cobhair na feadhnach a sheasadh 
a mach leo ; agus mar chomharadh air so, thairg 
iad bonn crùin 'fhàgail aige. ' Cha-n fhàg,' arsa 
Seumas, ' cha-n f hàgar sgillinn d 'ur n-airgiod 's an 
fhàrdaich so ; tha mallachadh 'n a chois ; — cha seas 
mise leibh, ni mò a ni mo mhac ; cha-n 'eil agam 
ach e: chunnaic mi a bhràthair, mo dheadh mhac 
dileas, air a ghiùlan do'n chill, gun chomas a bhi fo 
'cheann, agus bu chruaidh an deuchainn e, ach b' 
fhèarr leam esan a tha làthair 'fhaicinn air a chàradh 
r'a thaobh, na e 'bhi m broilleach na muinntir a tha 
'g iarraidh fuil agus aimhreit a thoirt air an dùth- 
aich. Togaibh leibh 'ur n-airgiod. Cha-n 'eil 
peighinn an nochd a'm' f hàrdaich ; cha-n 'eil sgillinn 
ruadh agam air aghaidh an t-saoghail : ach an là a 
dh' èirinn leibh-se, gu-n robh mi gun fhasgadh na 
h-oidhche. Falbhaibh', ars' esan, ' ach guidheam 
oirbh togaibh d 'ur n-amaideachd ; cha soirbhich 
leibh.' Rinn iad glag gàire, agus dh' fhalbh iad, a' 
deanamh fanaid air a chainnt. 

" Bha là an dèigh latha 'dol seachad, agus cha 
robh cosnadh r'a fhaotainn : bha gach ni a ghabhadh 
reic air falbh, ach an dà leabaidh agus trealaich 
bheag eile nach b'fhiach a chur a mach. Chailr 
Seumas a shunnd gu buileach. Cha rachadh e 'mach 
air an dorus, ach a' turamanaich taobh a' ghealbhain, 
gun smid as a cheann. Bha againn Biobuill ùra 
'bhuineadh do Dhòmhnull ; mhothaich mi 'n duine 'g 
an toirt a mach an tràs 's a rithist as an àite 's an 
robh iad glaiste, agus an dèigh dha su.il a thoirt 
orra, chithinn e 'sileadh nan deur — a' clisgeadh air 
'ais le osna thruim, agus 'g an càradh a rithist aims 
a' cheart àite 's an robh iad. 1 Cha reic sibh iad sin, 



320 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



'athair,' ars' Iain, ' agus mise beò.' ' Da rireadh, a 
mhic, cha bu mhaith leam dealachadh riu, na-m 
b'urrainn domh idir an gleidheadh.' 

" Air an fheasgar sin fhèin chaidh Iain a mach, 
agus o nach do thill e 's an am 'am bu ghnàth leinn 
gabhail mu thàmh, bha sinn fo iomaguin mhòir 
uime. 'N uair a thàinig e bha seòrsa de lasadh 'n a 
ghruaidh, agus togail èigin 'n a ghnùis a chuir iogh- 
nadh agus eagal oirnn. ' 'Athair,' ars' esan, ' thugaibh 
maitheanas do'mh, agus a mhàthair mo gliràidh, na 
deanaibh-se mo dhiteadh. Cha reic sibh Biobuill 
Dhòmhnuill, ni mò an leaba air am bheil sibh a' 
luidhe : sin agaibh na chuidicheas leibh.' Thug e 
'mach deich buinn òir, agus chàirich e air a' bhòrd 
iad. Chlisg 'athair le h-oillt, 's mur biodh taic r'a 
clml bha e gu glan tbairis air an ùrlar. ' Ciod e so 
a rinn thu, a mhic ; ciod so a rinn thu? An do leig 
Dia gu buileach thar a làimh' thu? Ciod, tha mi 
'g ràdh, a dh'èirich dhuit?' — 'Cha d'èirich,' ars' 
Iain, ' ach gu-n do ghabh mi 's an arm. Tha mi 
an nochd 'am shaighdear aig Righ dearg Deòrsa; 
agus tha dòchas agam nach toir mi nàire air mo 
dhaoine no air mo dhùthaich.' Thog Seumas a shùil 
agus thill an fhuil a bha'n dèigh a ghruaidh 'fhàgail. 
' 'Iain, thig dlùth dhomh ; dh'fhaodadh e, a laochain, 
a bhi na bu mhiosa ; 's e 'dh'fhaodadh ; ! 's maith 
nach 'eil : ach c'ar son nach d'innis thu dhuinn na 
bh'ann ad bheachd?' — ' Cha bhitheanta le òigridh,' 
deir e, an comhairle chur ram pàrantaibh mu-n gabh 
iad an t-òr ; agus is maith do'n Righ gur ami mar so 
a tha. Ghabh mi aig Fear an Earrachd, agus gheall 
e tighinn am màireach agus mo leth-sgeul a ghabh- 
ail.' Air an là màireach thàinig Ailean niòr mar a 
gheall e ; agus an uair a thuig e cò sinn, rinn e 
còmhnadh mòr ruinn. Ciod a tha r'a ràdh ach nach 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



:527 



do chaill e sealladh air Iain f had 's a bha e f'odha. 
Thog e ceum air cheum e 's an arm. Tha e 'nis air 
a rathad dachaidh le saor dhuais o 'High 's o 'dlmth- 
aich, a chumas socair e fliad 's is beò e. Tha e 
rèidh de'n t-saighdearachd tuilleadh, agus tha dùil 
againn ris dachaidh, 'an ceann mios. Tha Seumas 
'n a shlàinte ; f huair e àit' athaiseach o na daoine 
cneasda nach do dhibir e. Tha mo nighean pòsda 
air gille glic, grunndail, a mhuinntir na Gàidhealt- 
achd ; agus a nis, buidheachas do'n Tì ghràsmhor a 
fhreasdail duinn ! tha guth an aoibhneis r'a chluinn- 
tinn 'n ar measg. Thàinig cruadal 'n ar caramh, 
ach bheaonaich Dia e 'chum ar maith. Sheas e 
leinn anns gach cruaidh-chàs a thàinig oirnn. 'S 
minic a thig Seumas, arm an conaltradh an anmoich, 
thairis air gach ni a thàinig 'n ar caramh, a' lorg- 
achadh mar is fèarr a dh'fhaodas e, ceumannan 
freasdail an Tighearna 'chum leas ar n-anama. 'S i 
'chainnt, ' Is maith dhomh gu-n robh mi fo thriob- 
laid ; agus de gach uile aobhar sòlais a tha againn, 
cha-n e 'n t-aon a's lugha gu-m blieil Iain, a rèir gach 
cunntais, cuimhneachail air a Dhia, agus gràdhach 
m'a Shlànuighear. Cha do dhealaich e riamh ri 
Biobull a bhràthar. Is minic a bha e air a shiubhal 
air latha 'bhlàir, agus 'n a cheann-adhart dha 's an 
oidhche ann an tìr chèin. Tha e 'g innseadh gu-n 
robh a' cheart leabhar so air a bheannachadh a chum 
maith do mhòran d'a cho-shaighdeiribh d' am b' 
àbhaist da a leughadh. Agus a nis, nach ann againn 
a tha 'n t-aobhar gu bhi taingeil ! ! na cailleadh 
daoine gu bràth an dòchas ann an Dia — na tugadh 
cruaidh-chàs no bochdainn orra a lagh a bhristeadh, 
no dearmad a dheanamh air 'òrduighean. Mar is 
aird', a bhuaileas an doinionn, gu ma h-ann mar sin 
is dlùithe 'theicheas iad fo sgàile na creige mòire 



328 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



aims an tir airsnealaich. Thubhairt thusa, a Thigh- 
earna, agus is firinneach do bhriatbran gu lèir, 

A chiorm gur ionmhuinn leis-san mi 

Sàr f lmasgladh bheir mi dha ; 
Air m' aiam a chionn gur eòlach e, 

Ardaicheam e gach là." 

Agus is sinne da rireadh a dh'fhiosraich gur firinn- 
each Esan a gheall." 



AN LEINE-BHAN. 

CHA tig an t-aon latha 'dhi-chuimbneachas mi an 
uair mu dheireadh a chunnaic mi duine 'seas- 
aiuli 's an eaglais anus an Lèine-bhàin. Tha 'nis 
leth-cheud bliadhna uaithe ; ach tha e cho soilleir 
a 'm' chuimhne 's ged a b' arm air Di-dòmhnaich so 
'chaidh a thachradh e. 

Bha duine àraidh anns an sgireachd anns an d' 
rugadh mi — ceatharnach borb, dùr, dannarra ris an 
canadh iad Iain Bàn mòr. Bha peacadh salach, 
sgreamhail air a chur as a leth ; cha robh dearbhadh 
soilleir air a' chilis, agus sheas e 'mach 'n a aghaidh, 
a' cur lagh na h-eaglais gu dùlan. Bha e 'chòmh- 
nuidh ann an gleann uaigneach gu h-àrd 's a' mhon- 
adh, dà mhìle o'n bhaile-gheainhraidh, 'n a fhear- 
cuartachaidh do thuathanach còir aig an robh a' 
ghabhail. Chuireadh an clèireach uair agus uair d' 
a ionnsuidh a thoirt gairm dha gu Seisean, no a 
thighinn a chainnt ris a' mhinisteir ; ach bha Iain 
Ban cho suarach mu ghuth a' chlèirich 's a bha e 
mu dhùrdail a' choilich-dhuibh air Gnoc-carrach, 
bràiffh' a' g:hlinne. 'N uair a chunnaic am ministeir 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



329 



nach robh rnaith dha 'bhi 'cur fios a dh' ionnsuidh 
Iain Bhàin, chuir e roimlie dol far an robh e, agus 
seanachas a bhi aige ris 'n a thigh fhèin. Bha am 
ministeir 'n a dhuine làidir, treun, smachdail, agus 
bha 'm meas sin air 's an àite. Gun fhocal a labh- 
airt ri neach, thog e air, oidhch' àraidh le bata buidhe 
a' chinn-airgid 'n a làimh, agus ruigear Coire-nan- 
Gabhar, far an robh Iain Ban a chòmhnuidh. Fhuair 
e e gun neach leis 'n a shuidhe a' fuaigheal cuarain 
bhròg dha f hèin taobh an teine ; 's b'i sin a' chagailte 
shunndach, an giubhas caoin 's na caorain chruaidh, 
gach aon diubh cho tioram ri spuing. 

Is furasda 'thuigsinn gu-n robh iongantas agus 
seòrsa de so-àth air Iain Bàn 'n uair a thui°: e cò 'bha 
aig 'an àm sin a dh' oidhche 'n a bhothan. Bha 'n 
sgian dubh f hathast 'n a làimh leis an robh e 'gearr- 
adh an leathraich — bha biodag mheirgeach crochta 
ris an uinneig, agus ceann iaruinn a' chlaidhe'-mhòir 
r'a fhaicinn bràighe na leapach — claidheamh air 
nach robh meirg no stùr latha Chuil-fhodair. 

Thilg Iain Ban an sgian 's na cuarain seachad ; 
thug e àite-suidhe do'n mhinisteir — ach bha seòrsa 
de bhuaireas agus de cholg 'n a ghnùis, agus 's gann 
a dhùraichdeadh e amharc ann an aodann an duine 
bheannaichte 'thàinig air turus an fhìor chàirdeis a 
sheanachas ris. Ciod a labhradh taobh air thaobh 
cha chuala mi ; ach so ni a dh' innis an clèireach 
dhomh, oir mhothaich esan am ministeir a' falbh do 
'n ghleann agus lean e gu dlùth as a dhèigh ; agus 
'n uair a dh' amhairc e 'stigh air an uinneig 's e 
'gabhail fadail ciod a bha 'g a chumail, chunnaic e 
iad le chèile air an glùinibh, ann an ivrnuigh, agus 
thuig e air cainnt a' mhinisteir gu-n do thaisich 
cridhe Iain Bhàin, agus gu-n robh e air a dhùsgadh 
gu mothachadh a ghabhail de dh' uamhas na cionta 

2 T 



330 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



sin a bba air a cur as a leth. Dh'fhan am minister* 1 
ùine rahòr maille ris an duine thruagh so. 'N uair 
a dhealaich iad, tharruing an clèireach suas ris a' 
mhinisteir. " Ciod e an spiorad aims an d' fhàg 
sibh an duin' ud an nochd?" arsa Calum. "An 
tusa 'tlia 'n so?" deir am ministeir. " 'S mi," arsa 
Calum, " 's minic a thug sibh o 'n tigh mi maille 
ribh air astar a bu shunndaiche ; ar learn gu-n robh 
Iain Ban air a thiomachadh an nochd 's bu mhithich 
dha." Fhreagair am ministeir, " Tha dòchas agam 
gu-n robh — biodh an t-each marcachd deas agad-sa 
'm màireach — deas gu maith tràth ; ma chaomlmar 
sinn 's èigin domh falbh na's tràithe na's àbhaist 
learn — gheall Iain Bàn mo chòmhlachadh air m 
rathad agus seasamh an làthair an t-sluaigh, a 
fhreagairt a thaobh na th' air a chur as a leth." 
" Chi sinn," arsa 'n clèireach, " nach còir fios a 
leigeil a dh' ionnsuidh Ealasaid mhòir a bhi 'làthair?" 
" Tha thu ceart, dean sin — gabh thusa ceum roimh 
chàch 'us fag brath aice — an droch bhuinneag." 
" Nitear sin," arsa 'n clèireach, " Ni-maith 'n a 
thoiseach." 

Chaidh am ministeir d'a sheòmar fhèin, far an do 
chuir e seachad barrachd nine na b' àbliaist da, agus 
b' fhurasda 'thuigsinn o'n chainnt a chleachd e 'n a 
ùrnuigh theaghlaich air an oidhche sin, gu-n robh 
iomaguin mhòr air, 's gu-n robh 'inntinn a' ruith 
air na bha eadar e fhèin 's Iain Bàn mòr. Bha e 
air a chois gu moch. Mar bha e'ga nigheadh fhèin 
's a cur uime 'chuid aodaich, thubhairt e ri Bean-a'- 
Bhaile ('s e a beul fhèin a dh' innis dhomh e), 
" Bhruadair mi fhèin," ars' esan, " aisling iongant- 
ach an raoir, 's cha-n urrainn domh gun tighinn 
thairis air, ged is trie a tha mi 'cronachadh feadhnach 
eile air son a bhi 'g aithris faoineis de 'n t-seòrsa. 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



331 



Ar leara gu-n robh mi, mar is trie a thachair, a' cur 
seachad froise fo fhasgadh Creag-nam-meann air 
latha na Sàbaid, 'us ciod a chunnaic mi ach nathair 
lùbach, riabhach a' tighinn a mach à preas — a sùil- 
ean lasarra — a teangadh ghobhlach, phùinseanta a 
mach, 's i 'g iadhadh mu m' chasan mar gu-m bu 
mhiann leatha mo lot 's mo mhilleadh. Cha robh 
bata 'm làimh, 's cha robh clach r'a faicinn 's an 
àite. Bha 'm Biobull agam, agus ann an ionnsuidh 
no 'dim 'thug i orm, bhuail mi 's a' cheann i leis, 
agus thuit i air an làr. Uair agus uair thachair so ; 
mu dheireadh mhothaich mi gu-n d' thàinig atharr- 
achadh air a coltas — chinn a sùilean ciùin — luidh i 
gu sàmhach ceannsaichte aig mo chasan. Bha 
seòrsa de dh' òran tùrsach aice — chaill mi gach 
sgàth 'bha agam roimpe — thog mi air mo ghàirdean 
i — ghiùlain mi leam i do'n eaglais, agus mhothaich 
mi gu-n robh iongantas mòr air an t-sluagh mar a 
chunnaic iad mi a' gabhail an rathaid, agus an 
nathair so cho soitheamh, shàmhach, neo-lochdach 
air mo shiubhal. So a nis, a chuilein, mo bhruadar 
— 's ged ma dh' fhaoidte is amaideach r' a ràdh e, 
tha mi 'tarruing seòrsa de shòlas uaithe. Gheall 
Iain Bàn mòr mo choinneachadh 's a' cheart àite 'm 
faca mi an nathair. Cha-n 'eil ceist nach bi colg 
'us fearg air, ach tha aobhar-dòchais agam gu-n 
taisich e. Cha mhòr nach d' aidich e a pheacadh 
an raoir. Bha mi 'smaointeachadh m' a dhèidhinn 
fad na h-oidhche, bha mi 'guidhe air a shon, agus 
ciod a bu nàdurra na 'm bruadar a chunnaic mi ; 
ach ma thig an caochladh air-san a chunnaic mi 
'tighinn air an nathair 's mise 'bhios toilichte." 
Agus ceart mar a thubhairt thachair. Chòmhlaich 
Iain Bàn am ministeir — bha e fo bhuaireas mòr, ach 
'an dèigh seanachais chàirdeil, thòisich e, 's ged 



332 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



nach d' aidich e 'chionta, cha deach' e gu tur 'n a 
h-aghaidh. Choisich iad le 'chèile do'n eaglais, 
agus gheall Iain Bàn gu-n seasadh e suas 'an làthair 
an t-slnaigh 'an dèigh na searmoin, a thoirt freagairt 
f hollaisich anns a' chùis a bha air a cur as a leth. 
Bha sluagh mòr cruinn air an latha sin 's a' Chill. 
Bha 'm ministeir 'n a shuidhe mar bu ghnàth leis, 
air fòid na feadhnach a dh' fhalbh, e fhèin agus 
dithis de na foirbhich, agus Iain Bàn. Bhuail an 
clag — thòisich an t-seirbhis — shearmonaich e air 
an latha sin mu uamhais là a' Bhreitheanais anns 
an èigin do gach aon seasamh 'an làthair Dhè, agus 
freagairt air son nan gniomharan a rinneadh leo 
anns a' choluinn, cò dhiubh bha iad maith no olc. 
'S minic a chuala mi fear mo ghràidh le solas, is 
minic a chuir e uamhas agus eagal orm ; ach ar 
learn gu-n d' èirich e air an latha so os a chionn 
fèin. Bha cainnt agus uirghioll beòil aig an duine 
aoidheil, eireachdail so nach cuala, 's ma dh' f haoidte 
nach cluinn mise o neach eile fhad 's is beò mi. 
Chriothnaich iomadh aon air an latha sin, agus 'n 
am measg sin bha Iain Bàn mòr. Thàinig atharr- 
achadh gu trie air a neul, chunnacas na deòir a' 
ruith a sìos o 'shùilean — agus chual' iadsan a bha 
dlutb dha iomadh osann o 'uchd. 

An dèigh do'n t-searmoin a bhi seachad, ghairm- 
eadh air a' bhoirionnach a bha 'cur a' pheacaidh as 
leth Iain Bhàin, seasamh suas. Rinn i so — b' àrd 
a currachd, 'us b' àrd a bathais. Ged sheasadh 
nathair suas 'an làthair a' phobuill, cha b' urrainn 
doibh barrachd sgreimh no oillt a bhi orra — chrioth- 
naich iad — oir cha b'e so a' cheud uair no an dara 
h-uair a sheas i 's an àite cheudna, fo ascaoin eaglais. 
Dh' ainmich am ministeir i, agus 'an dèigh a bros- 
nachadh chum an fhirinn innseadh, thubhairt e, 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



333 



"Cò is athair do d' leanabh? — labhair a mach." 
Mu-m b' urrainn i so a dheanamh, sheas Iain Bàn 
suas. Thog e 'làmh. " Mise," ars' esan, " athair 
an leinibh — 'an làthair Dhè agus dhaoine tha mi 'g 
a aideachadh" — agus an sin le iarguin mhòir, le 
reachd 'n a mhuineal, ghlaodh e 'mach, " A Thigh- 
earna, air sgàth Chriosd dean tròcair air m' anam!" 
Ràinig an glaodh so gach cridhe 'bha 's an eaglais ; 
agus tha dòchas gu-n d' ràinig e an Tì àrd agus 
thròcaireach ris an robh e air a labhairt. Cha robh 
ceann nach robh crom — cha robh sùil nach robh a' 
sileadh : — tha mi 'm mearachd — bha a h-aon — a 
ceann 's a bathais cho àrd 's a bha iad riamh — air a 
sùil-se cha robh deur — as a h-uchd-se cha chualas 
osann — agus b'i so a' bhean thruagh leis an do 
thuit Iain Bàn. Mo thruaighe ! mo thruaighe ! aon 
taiseachadh cha d' thàinig, do rèir coslais, oirre-se, 
ged a bhrist am peacadh anns an do thuit i cridhe 
a peathar a bha 'nis fo'n fhòid — boirionnach cho 
ceanalta 's a bha 's an dùthaich, agus ged a bha a 
cionta air an latha sin air a rùsgadh m' a coinneamh 
air dhòigh a dh' fhaodadh cridhe cloiche a thaiseach- 
adh ; — ach Iain bochd, shuidh e 's a cheann eadar 
a dhà làimh, a' gul mar leanabh a bhiodh air a 
sgiùrsadh. Bha sàmhchair f hada 's an eaglais — mu 
dheireadh thuirt am ministeir. " Seinneamaid a 
chum cliù agus moladh Dhè o thoiseach na h-aon 
sailm deug thar an dà fhichead." 

" Dean tròcair orm a Dhia nan gràs ! 
Cum hàigh ri m'anam truagh ; 
'Rèir meud do thròcair agus d' iochd 
Glan m' uile pheacadh uam. 

" Glan mi o m' chiont' a rèir do ghràis ; 
Deònaich do shlàinte sbaor : 
Dhuit tha mi 'g aideachadh mo lochd ; 
nochd do thròcair chaoin !" 



334 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



B'e sin an ceileireadh tùrsach, tiamhaidh. " Dean- 
amaicl ùrnuigh," ars' am ministeir; 's bi sin an 
ùrnuigh dhrùighteach. Bha Iain Ban a' caoidh, 's 
cha b'e caoidh a' chealgair — thàinig taiseacbadh air 
a chridhe cruaidh — b'e so latha cumbacbd Dhè cl'a 
anara — latha an aithreachais — latha nan gràs. 

Thàinig a' chùis so mu choinneamh na Clèire, 
agus cbnireadh mar fhiachaibh air Iain Ban seasamh 
tri làithean 's an eaglais arms an Lèine-bhàin. Bha 
an lèine, no an lùireach so, air a deanamh de chainb, 
currachd oirre 'bha air a cheangal fo'n smig, agus i 
sios gu sail an duine. — Cha do chuir Iain 'n a agh- 
aidh so, bha a spiorad dannarra 'nis air a cheannsacli- 
adh. Sheas e na tri uairean, agus rinn e aidmheil 
mhaith. Air an Dòmhnach mu dheireadh theirinn 
am ministeir as a' chrannaig, thug e an Lèine-bhàn 
dheth le 'lamhan fhèin — ghlac e air làimh e 'an 
làthair an t-sluaigh, agus thubhairt e, " Dia g'ad 
neartachadh ! " 

Cha do chaochail Iain Bàn gus an robh e 'n a 
dhuine aosmhor. Bha e stòlda, seasmhach, suidh- 
ichte 'n a ghiùlan. Bha aobhar a smaointeachadh 
gu-n robh e 'n a aithreachan fìrinneach. 'S minic a 
chunnacas e 'n a shuidhe air fòid a mhuinntir 's a' 
chladh a' sileadh dheur ; agus cha do labhair e 
riamh mu dhèidhinn a' ghnothuich so ach le taing- 
ealachd mhòr. 

Ged tha 'chuid eile de 'n sgeul so rud-eigin amaid- 
each, faodar innseadh mar shoilleireachadh air an 
sgàth 'bha aig daoine 's an àm sin roimh ascaoin- 
eaglais. Thug an clèireach an Lèine-bhàn air a 
h-ais, agus chuir e i 's an àite 'n robh iad a' gleidh- 
eadh brat-nam-marbh — 'S maith tha cuimhn' agam 
air an àite. — 'S beag feum a bh' aig an tigh sin 
air glais 'us iuchair 's an oidhche. Cha b' e h-uile 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



335 



fear a dhùraichdeadh a thaghal leis fhèin V an 
dorcha. 

Bha aig a' rnhinisteir ri dol thar a' chaoil gu 
coinneamh Clèire ami an eilean àraidlì, agus 's arm 
air a' chlèireach a bha cùram a' bhàta-mhòir. 
" Feuch, a Chaluim," ars' esan, " gu-ni bi 'm bàta 
deas agad Di-ciadain gu maith tràth chum an seòl- 
mara 'ghlacadh — tha bh'uait putagan ùr' a dhean- 
amh : agus feuch gu-n cuir thu cearcall-màis air an 
spùidsear, cha mhòr nach 'eil e 'n a chlàraibh briste ; 
gabh beachd air na siùil 's air an acfhuinn uile, oir 
tha 'n aimsir robach." " Nitear sin," arsa 'n clèir- 
each, " ach amhaircibh-se am faigh sibh dhomh 
stròic a dh' aodacli cainb' a chàradh an t-siiiil- 
mheadhoin a shracadh an latha 'bha na sgaomairean 
òg' ud a mach a' luingearachd leatha — baothairean 
gun tuigse ; ach cha-n 'eil fàth gearain o nach do 
chuir iad thairis i." 

Ma ta, 'Chaluim, cha-n fhiosrach mi gu-m bheil' 
òirleach de'n t-seòrsa 'stigh — ach fuirich — gabh an 
Leine-bhàn, freagraidh i gu gasda ; tha dòchas agam 
nach bi feum oirre a' m' linn-sa tuilleadh 's an 
sgireachd so ; 's fèarr a cur gu feum na leigeil leatha 
dol a dholaidh." " Ciod a thubbaii t sibh ? an Leine- 
bhàn ! Ni-maith eadar mi's i ! cha chuala mi riamh 
a' leithid, an seòl-meadhoin air a chàradh leis an 
Leine-bhàin ! 's mise nach rachadh gu sàile innte." 
Bha fhios aig a' rnhinisteir nach robh maith dha bhi 
'connsachadh ri Calum — ach chuir e fios air Seòrus 
nan Long — thug e dha greim tombaca 's dh' innis 
e dha na bha 'dhith air. Cha b' f hada bha Seòrus 
a' càradh an t-siùil, agus a' càradh a bhrigise- 
cainbe fhèin mar an ceudna. Thàinig Di-ciadain 
— 'n uair a ràinig am ministeir an cladach bha 'm 
bàta-mòr fo 'h-uidheam. Bha sgairt mhaith ghaoithe 



336 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



ami o'n àird' an iar-dheas, agus toiseach lionaidh. 
Ghiùlaineadh am bàta gach òirleach a b' urrainn iad 
a sparradh oirre, ach chuir an cleireacli reef 's an 
t-seòl-mheadhoin. Thog iad a mach o'n chladach 
— shuidh an clèireach aig an sgòd — a shùil ri fuar- 
adh — aon chuairt de na buill-tharruing aige mu 'n 
tobhta le lùb-ruithe — deas churn gach stròic a thoirt 
uaipe na-n tigeadh an t-sid cas orra. " Bi furach- 
ail, a Sheòruis," arsa 'n clèireach, " amhairc a mach. 
Cha chreid mi"- ars' am ministeir nach 'eil fiughair 
agad ri latha gailbheach an diugh, a chlèirich." 
" 'S coma, le'r cead, ciod an fhiughair a th' agam ; 
na bithibh-se na's dlùithe air Sgeir-nan-sgarbh — 
sin sibh — cha chreid mi gur misd i 'n reef: nach dean 
thu suidhe, a Sheòrnis, ciod an stabhcaireachd 's am 
falbhan a th' air d' aire?" "Ma ta, a chlèirich 
ghaolaich, o'n is seòrsa de phears-eaglais thu, bhuin- 
eadh dhomh-sa 'bhi modhail — tha mi 'g amharc air 
'an t-seòl-mheadhoin. Nach gasda tha 'n Leine-bhàn 
ag amharc?" "Uist!" arsa 'n cleireacli, "faodaidh 
i bhi 'n a lèine-dhuibh dhuinne mu-n tig an oidhche 
— cum do theangadh." Rinn am ministeir gàire. 
" Cumaibh-se astar oirre" ars' an cleireacli — " tha 
fuara-froise 'mach o 'n ghleann ud thai], mar is minic 
a bha ; 's coma learn na casachain-ghrèin' ud f hèin — 
mur 'eil mi meallta tha salachar air an cùl. Sin sibh, 
cumaibh astar maith oirre — leigidh mi òirleach no 
dhà de 'n sgòd a mach — mar is luaithe gheibh sinn 
fo f hasgadh a' chladaich ! 's ann is fèarr." " Air d' 
athais a chlèirich, na dean ; cum air, tha fras sgairteil 
a' tighinn ; ach coma co dhiubh ; tha rathad aice-se 
's rathad againne." Le 'so thàinig aon chaitean a 
mach o thir, ioma-ghaoth chuartach, a' togail catha- 
fairge agus omhan còbhrach roimpe, a' sguabadh na 
fairge, agus siubhal nam niarcaiche-sine eagalach a 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



337 



raach air a' chaol. " Nach dubhairt mi ribh?" 
ars' an clèireach, " tha na doideagan Muileach beò 
fhathast ; aotromaichibhse oirre." 'S a' cheart àm 
so bhuail oiteag choimheach am bàta, luidh i thairis, 
leig an clèireach as tarruing an t-siùil mheadhoin, 
dh' aotromaich e oirre mar an ceudna leis an sgòd ; 
ach coma cò dhiùbh, thàinig glumag mbaith fbairge 
stigh air an taobb leis mu achlais tobbta a' cbroinn. 
" Tàirngibh air falbh," ars' an clèireach, " gu fasgadh 
an rudba, gus an cuir sinn fo shiùil aotrom i." B' 
èigin so a dheanamh, tbugadh a stigh an seòl- 
meadboin, gbrad tbarruing an clèireacb a mach an 
sgian dubh agus mu-m b' urrainn am ministeir a 
ràdh gu-m b' olc, ghrad ghèarr e 'macb na bha de 
'n Lèine-bhàin 's an t-seol, agus thilg e 'macb air an 
fhairge e. " Ciod so 'rinn sibb?" arsa Seòrus. 
" Uist !" ars' an clèireach, "air neo cuiridh mi do 
bhrigis cbainbe le 'clùdan grànda 'n a dhèigb." 
Cba d' thuirt Seòrus diog. " So, so," arsa Calum 
clèireach, " suas na siùil, cumaibh a nis oirre fbad 
's a tbogras sibb, 's mise nach abair gur olc ; tbig 
a' so a Sheòruis, suas e — sin thu — gabh aige — tha 
'n f bras seacbad — na caomhnaibh a nis — mo ghalad ! 
's tu nach obadh e — sin thu, ni thu ceòl duit f bein a 
nis — tha srann fo d' shròin." 

Chaidh an f bras seachad — shin air an t-soirbheas 
ràinig iad tir — ghabh iad mu 'n bhàta — 's cha-n 
'eil de Chlèir air thalamh na bheireadh air Calum 
Clèireach a chreidsinn nach i 'n Lèine-bhàn a dhùisg 
an iorghuili 

2 v 



338 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



SAOBH-CHRABHADH NAN GAIDHEAL 

ANNS NA LINNTIBH A CHAIDH SEACHAD. 

STAITNEACH r'a thoirt fainear mar tha seann 
dòighean aniaideach, saobh-chràbhach, a bha 
cumanta 'measg ar luchd-dùthcba anns na làithean 
a dh'fhalbb, a' dol a nis air dì-chuimhn'. Lìonadh 
e leabbar mòr cunntas a thoirt air na cleachdaidh- 
nean sin gu lèir. Cò 'nis a tha 'creidsinn ann an 
taibhsean, ann an sithichean no daoine-beaga ? gu-in 
bheil gruagaichean anns na seana chaisteil, no 
glaistig air na bruachan ? Cò aig am bheil suim de 
sheun, de ghisreagan, de gheasan, de dhruidheachd, 
de bhuidseachas, de churahachd-tàlaidh no mealladh- 
sùgraidh ? 

Tha na nithean sin uile air dol 'an dì-chuimhn', 
agus is maith gu-m bheil : oir ma tha cuimhne orra, 
's ann mar nithean iongantach a chaidh seachad, 
agus a tha air an cumail air chuimhne mar shoilleir- 
eachadh air cleachdaidhnean na h-aimsir a dh'- 
fhalbb. 

'S iomadh barail neònach a bha ; m measg nan 
Gàidheal rau chumhachd na grèine 's na gealaich. 
'S ann mar urram do'n ghrèin a chaidh na Gàidheil 
deiseal air gach còmhdhail chudthromaich. Rachadh 
iad deiseal leis a' ghmlan mu'n uaigh ; deiseal tri 
uairean 'n uair rachadh iad a dh' òl do'n tobar 
choisrigte. 'N uair thigeadh muinntir-na-bainnse 
dhachaidh, rachadh bean-na-bainnse 's a' chuideachd 
deiseal mu'n tigh. 'N uair a rachadh an t-sreith 
mu'n cuairt aig banais, no aig tòrradh, 's ann 
deiseal a b' èigin so a dheanamh. 'S ann deiseal 
a rachadh am bàta 'mach o thir. Cha deanadh 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



339 



duine no bean sreothart no casad trom, nach 
gairmeadh a' chnideachd, "deiseal!" Air oidhche- 
Ohoinnle, b'àbhaist doibh dol deiseal mu thimchioll 
an tighe leis a' Chollainn. B'àbhaist do'n bhean- 
ghlùine solus a chur tri uairean deiseal mu'n naoidb- 
ean cbo luath 's a rugadh e. Ach tha so uile a' dol 
à cleachdadh a nis ; roimh sbolus glan an t-Soisgeil, 
tha na cleachdaidhnean araaideach a' teicheadh. Bha 
am raeas ceudna aca air a' ghealaich. Cò, am measg 
nan Gàidheal, a ghabhadh ni cudthromach air bith 
us làimh anns an èarra-dhubh? cò 'phòsadh, a rach- 
adh air imrich, no air thurus fada, aim an làithean 
deireannach na gealaich ? 'N uair tha rath, no roth, 
na gealaich làn, tha sin 'n a am fortanach, sealbhach. 
'S ami uaithe so 'tha'm focal rathail a' tighinn ; agus 
theirear, tha rath air an f hear so, no air an fhear 
ud eile ; agus theirear, gu-m bheil mi-rath air — 's e 
siu, cha d' èirich a' ghealach làn air. 

Bha e 'n a chleachdadh am measg nan Gàidheal, 
's na linntibh a cliaidh seachad, beachd sònraichte 
'ghabhail air na neòil, agus air àirde na gaoithe, air 
ceud oidhche na bliadhn' ùir'. Air an oidhche so, 
ma tha a' ghaoth o'n àird' an iar, tha sin anabarrach 
sealbhach, rathail ; agus their iad ris, uime sin, 
" Dàir-na-Coille" — 's e sin, oidhche anns am bheil 
beatha iir air a cur anns na craobhan, no anus a' 
choille ; agus tha daoine fiosrach ag ràdh, gur ann 
uime sin a thugadh oidhche-c/?.o»z^/e, no choille, mar 
ainm air an oidhche so. 

Bha meas mòr aca air a' ghaoith 'n iar, mar tha 
na sean-fhocail ag innseadh dhuinn : — 

Gaoth à deas, teas 'us toradh ; 
Gaoth o'n iar, iasg 'us bainne ; 
Gaoth à tuath, fuachd 'us gaillionn ; 
Gaoth o'n ear, meas air crannadh. 



340 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



Bha mothachadh sònraichte aig na seana Ghàidh- 
eil air coslas ceud thrì làithean a' gheamhraidh. 
Bu mliaith leo ceud thri làithean a' gheamhraidh a 
bhi dorcha, doilleir. 'S e so a's ciall do na sean- 
f hocail : — 

Dorclia, doirionnta, dubh, 

'Cheud trì làithean de'n gheamhradh ; 

Ge b'e bheir cèill do'n sprèidh, 
Cha tugainn fhein gu sambradh. 

'S iomadh sgeul gòrach a th'againn air taibbsean, 
agus seanachas eadar daoine beò agus spiorad na 
feadhnach a dh'f halbh. Chaochail boirionnach cean- 
alta, tlachrnhor ann an ait' àraidh, agus bha a cèile 
pòsda fo bhròn mòr. Dh'èirich e air meadhon- 
oidhche, 's chaidh e do'n chladh, agus shuidh e air 
uaigh a mhnatha. Labhair e rithe mar gu-m biodh 
i 'g a èisdeachd .; ghuidh e oirre aon f hocal a labh- 
airt ris, agus gu-m biodh e toilichte. Thàinig, air 
leis, fannan soirbheis seachad air a chluais, agus 
chual' e, ann an guth ciùin a mhnatha, na briathran 
a leanas — 's e sin, smaointich e gu-n cual' e iad. 
Dh'èirich e, agus chaidh e dhachaidh cho toilichte 
's a b'urrainn duine 'bhi. 'S iad na focail, ma's 
fior, a chual' e — 

Na biodh ro-ghaol, 's na bitbeadh fuath, 

Agad-s' air sluagh Innis-threud ; 
Na smaointich air na chaidh 'thoirt bh'uait, 

'S a' chuid nach deachaidh bh'uait gu-n tèid. 

Am measg nan sgeulachdan amaideach so, tha 
seann f hear-eachdraidh a' toirt duinn sgeul air duine 
còir (agus mur 'eil sinn meallta, bha e cho gealtach 
's a bha e còir) a bha 'siubhal troi' ghleann dorcha, 
doilleir, uaignidh, 's an robh seann àite-tiodhlacaidh. 
'N uair 'bha e 'gabhail seachad air a' chladh, agus a 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



341 



chridlie a' bualadh trom le h-eagal, choinnich, ma's 
fìor, taibhs' e, sgàil no faileus aotrom air dhealbh, 
agus air cumadh òighe òig' ! Bha i 'na suidhe air stoc 
seana chraoibhe. Chuir e roimhe gabhail seachad 
oirre. Mar bha e dlùth do'n àite, agus oillt air an 
duine, chual' e osnadb throm, agus an sin na 
briathran a leanas : — 

Bha mi fada 'n cein an raoir ; 
B'eutrom 's bu luaineach mo cheuni ; 
An dùradan 'an gath na grèine 
Cha-n 'eil annam fèin de neart. 

Ach 's e an sgeul a's mò thug a dh' fhearas- 
chuideachd dhuinn, an ni a thachair do rnhinisteir 
Gallda a bha 's a' Ghàidhealtachd air turus a' 
coimhead caraid da. Bha e ann an cuideachd fad 
an fheasgair, far an robh an t-slige-chreachainn 'a 
dol mu'n cuairt na bu luaithe na b' àbhaist do 'n 
duine choir a chleachdadh 'n a dhùthaich fèin. Bha 
'chuideachd a' seanachas mu shithichean, no daoine- 
beaga. Dh' innis a h-uile fear a sgeul fèin, ach rinn 
am ministeir Gallda glag gàire ; cha chreideadh e 
aon f hocal de na chual' e. 'N uair a sgaoil a' chuid- 
eachd, dh' fhalbh esan dachaidh do thigh an duin' 
uasail far an robh e 'fuireach. Bha aige ri marcachd 
Iroimh ghleann dorcha, agus troimh choille bharr- 
aich, anns an robh iomadh tolman bòidheach uaine, 
dùin-shìth, anns an robh, na-m b'fhior, na daoine- 
beaga 'gabhail tàimh. Bha seòrsa de sgàth air, 
agus cha robh fhios aige c'ar son ; ach coma cò 
dhiubh, chuir e roimhe nach labhradh e gu bràth 
tuilleadh 'an aghaidh nan daoine-beaga. Chuir e'n 
spuir 'an cliathaich an eich. Ghrad leum an t-each 
air aghart. 'Am prioba na sùl', chual' e gaoir agus 
bruidhinn, agus guthan tormanach mi-nàdurra ! Bha 



342 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



sgaoth de dhaoine-beaga 'leum roimhe, 's a' dannsadh 
'n a dhèigh. Thug iad bhàrr an eich e ; ghiùlain 
iad suas troi' na speuran e ; ràinig iad taobh na 
gealaich ; leig iad as e ; thuit agus thuit e, a clieann 
fodha 'an tràs, 's a chasan fodha a rithist, an saoghal 
a' ruith mu-n cuairt. Mu dheireadh thuit e 'an lub 
nan giadh, dliith do thigh an duin' uasail far an robh 
e 'fuireach. Dh'èirich e mar a b'fhèarr a b'urrainn 
da. Bha'n t-each aig dorus an stàbuill ; ach bha'n 
diollaid fo 'bhroinn, 'an àite 'bhi air a dhruim. 
Chrath e dheth, mar a b'fhèarr a b'urrainn da, am 
poll 's an t-eabar. Chaidh e 'stigh agus chaidh e a 
luidhe, 's cha do labhair e diog tuilleadh fhad's bu 
bheò e mu na daoine-beaga ; ach cò dhiubh is iad- 
san, no tuainealaich a dhùisg na bha 's an t-slige- 
chreachainn, a thug so uile mu-n cuairt, cha-n 'eil 
f hios againn, agus cha ruigear a leas 'f heòraich. 

Bha aon seòrsa de shaobh-chràbhadh cumanta 
bho shean 's a' Ghàidhealtachd, ris an abradh iad 
seun — seòrsa de rann air a chur suas ann an criom- 
anan anairt, agus air uairibh saighead-shith, air am 
fuaigheal gu teann 's an aona bhrèid. Bha so air a 
ghiùlan fo'n lèine, dlùth do'n chridhe : agus bha 
earbsa mhòr aig daoine gòrach gu-n robh cumhachd 
mòr aige an dìon o gach olc agus gàbhadh. 

Fhuair sinn seun de'n t-seòrsa so, 'bha air a 
chleachdadh ann am Muile bho cheann f hada. Cha-«n 
'eil dùil againn gu-m bheil cailleach, no bodach, no 
balachan beag, cho amaideach a nis 's an dùthaich 
sin, 's gu-n tugadh iad creideas air bith d'a leithid. 
Mar chuimhneachan air na làithean a thrèig, tha 
sinn a nis 'g a thoirt seachad ; agus le so crioch- 
naichidh sinn na bha againn r'a ràdh air an àm mu 
na nithean faoine so. 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



343 



SEUN 

A FHUARADH O CHIONN DA-FHICHEAD BLIADHNA O SHEANN DUINE 
ANN AN GLEANN-FORSA, ANN AN EILEAN MHUILE. 

Air do shon, 's air do shealbhaich, 

An seun a chuir Bride mu nighean Dhoirdheal — 

An seun a chuir Muire m'a Mac 

Eadar a buinn 's a bràghaid, 

Eadar a cioch 's a glim, 

Eadar a sùil '6 a fait. 

Claidheamh Mbicheil air do thaobh ; 

Sgiath Mhicheil air do sblinnein. 

Cha-n 'eil eadar nèamh 'us làr 

Na bheir buaidh air Righ nan gràs. 

Cha sgoilt roinn thu, 

'S cha bhàth muir thu. 

Bratach Chriosd umad ; 

Sgàil Chriosd tharad. 

'mhullach do chinu gu bonn do choise, 

Tha seun an àfgh ort-sa 'nis. 

Falbhaidh tti 'an ainm an Righ, 

'S thig thu 'n ainm do Cheannaird. 

'S le Dia, 's na cumhachdan còmhla thn. 

Cuiridh mi an seun Di-luain 

'An astar cumhann biorach droighinn. 

Falbh a mach 's an seun mu d' chom, 

'S na biodh bonn a dh' eagal ort ; 

Diridh tu mullach nan stùchd, 

'S cha leagar thu 'taobh do chùil. 

'S tu mac Eala cbiùin 's a' bblàr; 

Seasaidh tusa 'measg an àir ; 

Ruithidh tusa troimh chòig ceud, 

'S bi 'dh fear d'eucorach an sàs. 

Seun Dhè umad ! 

Sluagh 'dol tharad ! 



344 



CAEAID NAN GAIDHEAL. 



THOGAINN FONN AIR LORG AN FHEIDH. 

a' cheud earrann. 
A Chuairteir Rùnaich, 

FHUAIR mi 'ur litir, agus bha sodan air mo 
chriclhe 'n uair thuig mi nach do dhi-chuitnhnich 
sibh Ailean-na-Beinne. 'S minic a ghiùlain mi sibh 
air mo ghuaillibh, 's a dh'innis mi dhuibh sgeul mu 
Thir nam Beann. Tha mi 'nis aosmhor, os ceann 
ceithir fichead bliadhna ; ach tha mo thùr 's mo 
thoinisg agam, mo chiall 's mo mheomhair mar a bha 
iad riamh ; tha da rireadh a' cholunn air fàs breòite, 
ach tha 'n inntinn beothail, togarrach agus ait. Cha 
dirich mi bruthach 's cha siubhail mi mòinteach, tha 
mo cheum goirid, agus is beag a bheir an anail do'n 
uchd ; ach tha mo chridhe fhathast 's a' bheinn, 
agus aisling na h-oidhche 'am measg nan stùcan 
àrda — dùisgidh an smior a'm' chnàmhan aosmhor 
'n uair a chluinneas mi "tailmrich dhos, 'us chon, 
'us shreang." 'S minic, 'n uair shuidheas mi ri grèin 
trà nòin, fo dhubhar a' bharraich, no a'm shineadh 
air na neònainean aillidh, 'thig cuimhne nan làithean 
a dh' fhalbh mar aisling na h-òige air m' anam. 

" 'N sin chi mi ar leam an gadhar 
A leanadh mi anmoch 'us moch ; 
'S na sleibh 'bu mhiann leam 'bhi 'taghal, 
'S na creagan a fhreagradh do'n dos." 

Bha mi fhèin còrr agus dà fhichead bliadhn' a' m' 
fhorsair aig Mac-'ic-Alastair, agus bha m' athair, 
agus 'athair-san 'n am forsairean maraon, air chor ; s 
gur dùth dhomh seòrsa de dh' eòlas a bhi agam air 
eachdraidh nam fiadh agus faoghaid nam beann. 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



345 



Feuchaidh mi na ceistean a chuir sibh orm 'n 'ur 
litir a fhreaarairt mar is fèarr is urrainn mi. 

A thaobh na h-aois' a ruigeas cuid a dh'fhèidh 's 
duilich labliairt gu poncail. 'S i mo bharail fhèin 
o'n a chuala mi o dhaoine fiosrach mu dhèidhinn so, 
agus o Mhac-'ic-Alastair fhèin, a tha eòlach air 
eachdraidh nam fiadh anns gach cèarnade'n t-saoghal, 
gu-m bheil cuid diubh a' ruiglieachd aois mhòr. 
Tha làn dearbhadh againn gu-n robh cuid diubh ann 
am frith Ghlinne-garadh, a bha ceithir ficliead 
bliadhna, agus os a cheann ; agus tha daoine eòlach 
ag'ràdh gu-n ruig iad sè fichead no seachd fichead 
bliadhna ! Anns a' bhliadhna 1826, bha 3Iac-'ic- 
Alastair le Moraire Dhùn-mhòir a' sealg air Tòrr- 
na-corra, agus ghrad leum damh mòr, cròcach a 
mach as a' choille. Loisg Mac-'ic-Alastair air, 
agus thuit e. 'X uair a ràinig iad e f huaradh comh- 
arra-cluais' àraidh air. " Thig an so," arsa Gleanna- 
garadh ris an fhorsair, " agus innis domh ciod an 
comharradh cluaise 'th' air an damh so.' " S e," 
ars' am forsair, " comharra'-cluaise Eòghain-mhic- 
Iain-Oig. B'e Eòglian-mac-Iain-Oig forsair ainmeil 
a chaochail ceud gu leth bliadhna roi 'n àm sin. 
Tha cabair an fheidli so air an gleidheadh ann an 
teaghlach Mhic-'ic-Alastair gu ruig an latha'n diugh. 

Tha iomadh eachdraidh eile de 'n t-seòrsa cheudna 
againn 's cha 'n eil teagamh nach cuala sibh f hèin 
na sean-fhocail Ghàelic do thaobh so, mu aois an 
f hèidh :— 

Tri aois coin, aois eich ; 

Tri aois eich, aois duine 

Tn aois duine, aois fèidh , 

Tri aois feidh, aois f irein ; 

Tri aois firein, aois craoibh-dharaich. 

Sin agaibh-se barail nan daoine 'dh' fhalbh, agus 

2 x 



346 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



cha bhreugaichear an sean-fhocal. Tha fios cinn- 
teach gu-n robh aon agh geal ann am fàsach Loch- 
trèig fad chuimhne thri linntean. Bha uile shealg- 
airean na dùthcha eòlach oirre. Bha i cho geal ris 
an t-sneachda, ach cho furachail, sheòlta 's nach d' 
f huaradh riamh urchair oirre ; agus tha eachdraidh 
air damh a' Mhonaidh-lèith 'am Bàideanach air an 
do loisgeadh leis na sealgairean a b' fhèarr cuimse 
'chaidh do'n bheinn, fichead agus fichead uair, agus 
dh' fhairtlich òrra fuil a tharruing as. Fad leth- 
cheud bliadhna bha muinntir na dùthcha sin eòlach 
air ; agus 's iomadh duine tapaidh a chaill cadal na 
h-oidhche agus craicionn nan cas air a thòir, gus 
mu dheireadh an do leònadh e le duin' uasal a 
Chlann Dòmlmuill ; thuit e, ach coma cò dhiubh, 
dh' èirich e, agus thàr e as. Deich-bliadhna-fichead 
'na dhèigh sin, mharbhadh a' cheart damh so bràighe 
Bhàideanach, agus fhuaradh am peileir a chuireadh 
ann leis an Dòmhnullach deich-bliadhna-fichead 
roimhe sin 'n a ghualainn ! Cha b' urrainn do 
dhamh mòr a' Mhonaidh-lèith 'bhi fo sheachd fichead 
bliadhna dh' aois. B'e an damh a bu truime 'chunn- 
aic mi riamh air a mharbhadh aon a thuit fo làimh 
Mhic-'ic-Alastair fhèin, a bha deich-clacha-fichead 
— ach 's fiadh maith a thig os ceann sè-clacha-deug. 

Tha sibh a' feòraich mu na coin a b' àbhaist a 
bhi aca ri linn in' òige, a ruagadh nam fiadh, miol- 
choin air neo gadhair, oir b'e 'n t-aon seòrs' iad? 
Bha na miol-choin ann ri linn Fhinn Mhic Cumhail, 
mar thubhairt Oisein : — 

" Chluinnteadh fuaim nan arm 's gacli ceum, 
Meaghail mhìol-chon 's cleasachd àrd." 

Tha na coin, no na gadhair-fhiadh so mòr, làidir, 
anabarrach luath, misneachail. Cha-n 'eil an seòrsa 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



U7 



so 'nis furasd' fhaotainn — ach b' eireacliclail iad ri 
amharc orra : — 

" Sud mar thaghadh Fionn a chù, 
Sùil mar àirneig, cluas mar dhuilleig, 
Uchd mar ghearran, speir mar chorran, 
'S an t-alt-lùthaidh fad' o'n cheann." 

Tha fios cinnteach again n gu-m b' àbhaist cloibh 
le gadhair làidir na fèidh a sheaìg o shean, gun 
bhogha-saighead no idir acf hninn theine. — Tha sibh 
fhèin, a Chuairteir, na's eòlaiche na mise air eachd- 
raidh na rioghachd, anns am bheil sinn a' leughadh 
gu-n deachaidh Bàn-righ Ealasaid a mach a shealg 
's a' bhliadhna 1595, ann am frith fharsuing shuas 
'an Sasunn, le miol-choin, agus gu-n do mharbh iad 
sè-d aimh-d heug, gun saighead, gun urehair. Cha-n 
'eil seòrsa madaidh idir ann a's misneachaile na 
miol-chu an fhèidh, de 'n t-seòrsa cheart. Tha 'n 
seòrsa so 'nis duilich fhaotainn ; tha còrr f hear, tha 
iad ag ràdh, ann an Eirinn agus 'an Sasunn ; agus 
theagamh gu-m bheil air an àm mu thuaiream deich 
no dusan diubh ann an Albainn. 'S dòcha gu-m 
bheil an seòrsa 's fìrinniche 's a's fèarr dhiubh so a 
nis r'a fhaotainn ann an Oronsa aig Caiptin Mac- 
Nèill, oighre òg Cholonsa, agus tighearna Ghiogha. 
'S e 's ainmean dhoibh sin Busgar agus Bran, da 
mhiol-chu gun coimeas 's an rioghachd. 

Cha-n 'eil 'fhios 'am an cuala sibh riamh sgeul a 
tha air aithris mu dhèidhinn an dà mhadaidh thrèin 
so. " Mu latha Lunasdail, 's a' bhliadhna 1835, 
chaidh uaislean òg' o Cholonsa do cheann-uachdrach 
Dhiùra, a shealg f hiadh. Bha iad ann seisear sheal- 
gairairean, sgioba bàta, Donnachadh Mac-Carmaig, 
am piobaire, agus Fionnladh mòr, am forsair. Ràinig 
iad Diùra 's an anmoch, air feasgar àillidh ; dhirich 



us 



CAKAID NAN GAIDHEAL. 



iad a suas uchd na beinne, agus aig bun cas-chreige 
àird, bha dorus naraha mhòir, dhomliain, far an 
deach' iad a stigh a chur seachad na h-oidhche fo 
fhasgadh. Las iad gealbhan cridheal de chonnadh 
tiorara — sgaoil iad raineach 'us luacliair, 's am fraoch 
badanach, donn air an do shuidh iad fhad 's a bha 
Ion an anmoich 'g a dheasacbadh. Thog am piob- 
aire suas port, agus fhreagair mac-talla o mbile 
creag. Gu ioh-sal aig an tràigh bha a' bhirlinn leis 
an sgioba, an cuan rnòr a' sgaoileadh a niach uapa, 
feath nan eun air, agus gidheadh chluinnteadh an 
onfha' throm. Bha a' chorra-ghriobhach agus an 
guilbneach a' sgriachail o chreig gu creig — chluinn- 
teadh geum nam bò shios air an t-srath — bùirich nan 
tarbh — fead a' bhuachaille; agus gu h-àrd 's a' 
chreacheann, langan an f hèidh. Chaidh na sealgair- 
ean gu tàmh, 'an dèigh doibh an lòn itheadh, a dheas- 
aicheadh dhoibh leatha-se nach do leig le sgioba- 
bàta Colonsa 'fhàgail riamh gun an cliabh làn. 
Chaidh an t-slige-chreachainn mu-n cuairt — chluich 
Donnachadh Mac-Carmaig cuairt an anmoich — thilg 
gach aon e fhèin air an f hraoch 'n a bhreacan, agus 
bha iad 'n an suain — mar 'bha am fiadh cabrach donn 
mar an ceudna 'n a leabaidh luachrach, gun fhios 
gu-n robh Bran asais Busgar cho dlùth. Fada mu-n 
d' èirich a' ghrian air Beinn-an-Oir, bha Donnachadh 
piobaire aig beul na h-uamlia; thog e caismeachd 
Chlann-Nèill, 's bha 'h-uile h-aon air bonn. Thug 
cuid an tràigh orra gu snàmh — thug cuid am fuaran 
orra gus iad fhèin a nigheadh ann an uisge glan nam 
beann — thòisich each air an lòn-maidne 'sgaoileadh 
a mach, 's cha robh sinn fada 'g a ghabhail. Thug- 
adh a mach na gadhair, a bha air lothainn ; ach cha 
bhlaiseadh iad greim ged nach d'ith iad a bheag o 
mhaduinn an latha 'chaidh seachad, cho togarrach 



UARAID NAN GA1DHEAL. 



349 



eusgaidh 's a bha iad air an t-seilg, agus fios maith 
aca c' àit' an robh iad a' dol. 

" Thog a' chuideachd orra 'n àird ri uchd na beinne 
— bha 'mbaduinn àìllidh — a' ghrian ag èiridh gu 
dearg, glòrmhor 's an àird'-an-ear — an ceò ag èiridh 
air an leacainn — mullach nam beann fhathast a' 
tàmb anns na neòil — an fheadag a' feadaireachd o 
thom gu torn, agus an coileach fraoich a' gogail le 
h-iongantas cò iad na coigrich a bha cho tràth air an 
raon. 

" Ràinig iad guala àrd, o'n robh sealladh farsuing 
air a' choire gu h-ìosal — dhlùthaich iad gu foil, 
athaiseach air creig — ghabh iad a' ghloin'-amhairc, 
ach cha robh fiadh 's an t-sealladh. Thionndaidh iad 
gu àit' eile, a' leantuinn Fhionnlaidh mar 'thogair e 
an treòrachadh. Bha esan ag imeachd rompa — cha 
robh diog air a labhairt. Mu dheireadh stad Fionn- 
ladh — smèid e orra stad far an robh iad — leig e e 
fhèin air a bheul 's air a shròin air an raon, ag iadh- 
adh mu thimchioll uchdaich a bha roimhe air mhàg- 
aran, air a làmhan 's a chasan, gun ad gun bhoineid. 
Tharruing e air 'ais agus smèid e orra — lean iad e gu 
h-athaiseach, faicilleach, eadar seasamh agus falbh 
air mhàgaran ; cliunnaic Fionnladh cròc eadar e 's 
fàire, ach cha robh sùil ann a thog e ach a shùil 
fhèin. Dh' amhairc na h-uaislean leis a' ghloine 
mar a dh' iarr e orra, 's iad 'n an sineadh air an làr, 
agus mu dheireadh mhothaich iad damh mòr, 
cabrach, donn 'n a luidhe air tolman rainich, agus a 
chròicean àrd a suas, e 'cnàmh a chire 's ag amharc 
inu-n cuairt da le sùil fhurachail. Theirinn na 
sealgairean gu aigeal a' ghlinne, air slighe air an robh 
iad air an cleth o'nfhiadh — lean iad Fionnladh o àite 
gu h-àite — troimh amar aibhne, troimh mhòintich, 
troimh fheithean agus bhoglaichean — a' seasamh. 



350 



CAKAID NAN GAIDHEAL. 



air uairibh, 's a' màgaran air uairibh eile, gun smid 
à beul. Ràinig iad àite far an d' iarr Fionnladli 
orra stad. Chaidh e fhèin air aghart gu furachail 
— luidh e air an f hraoch, agus shlaod e e f hèin air 
aghart mar gu-ra biodh e 'tolladh a stigh ann an àite 
cumhann, aimhleathan — leag e 'smig air an làr, cùl 
a chinn r'a dhruim, 's a shròn gu h-àrd 's an 
t-soirbheas, smèid e orra dlùthachadh. Cha b' e 
'nis an f'heala-dhà Bran 'us Busgar a chumail air 
lothainn — cha b' i 'h-uile h-iall a chumadh iad. 
Ràinig iad an t-àite. — 'Fuasglaibh na coin,' arsa 
Fionnladh, 's e 'g èiridh. Ghrad chunnaic sinn am 
fiadh, bha e 'deanamh a chas, sheas e mu thri fichead 
ceum o'n àite 'n robh iad, agus dhlùth-bheachdaich 
e orra 'n clàr an aodainn, ach ghrad thionndaidh e 
uapa agus thàr e as. Leig iad Bran 'us Busgar 'n 
a dheigh, thog iad iolach bhrosnachaidh, agus shin 
iad air? A mine chridhe, 's ann an sin a bha 'n 
seal] ad h — a chròcan cabrach air a dhruim, a chuin- 
nean fosgailte ri speur, 's e 'cur nan con gu dùlan. 
Dhìrich na sealgairean an cnoc a b' àirde a dh' 
fhaotainn seallaidh air an fhaoghaid. Thug am 
fiadh air chum na beinne, ach cha deanadh sin 
f'eura; phill e gu leathad, o choire gu choire, o 
ghleann gu gleann, suas Bealach-nan-agh, a stigh 
troi'n Airidh-ghlais, amach gu Sgàirnich-na-gaoithe. 
Sud iad sios a rithist gu ìochdar a' Ghlinn-mhòir, 
's a nunn gu taobh a' cheirt chnoic air an robh na 
sealgairean 'n an seasamh. Thogadh a rithist iolach 
àrd a bhrosnachadh nan con ! Bha iad a nis dlùth 
air a shàil. Ghabh e gu Creag-nan-gabhar far an 
do sheas e tamull — bha sgàirneach chreagach fodha, 
ach cha robh àm stad — sios ghabh e air a inhàsan — 
clachan 'us gainmheach a' tùirleadh gu fuaimneach 
'n a dhèigh. Ràinig e 'n còmhnard — ach ma ràinig 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



351 



bha na deadh choin dlùth — Bran 'us Busgar cùl a 
shàlach. Ach faic ! tha grabadh air tighinn air — 
tba Bran an sàs, crochta r'a shliasaid — tha e'ga 
shlaodadh 'n a dhèigh. Ach cò sud eile? An cù 
gleusta, Busgar — thug e dui-leum seachad air Bran, 
agus tha e ami am broilleach an f hèidh, le greim bàis 
aig' air gu gramail, teann 'n a sgòrnan. Bha 'nis 
an dà ghadhar crochta ris, ach shlaod e leis iad ! 
Bu shoilleir cò dhiubh gu-n robh e 'fàilneachadh — 
thuislich e — ach ghrad dh'èirich e 'rithist, a' gearr- 
adh leum le langan gearanach. — Fa dheòidh thuit e, 
car mar char 's cha d' eirich e, 's an dà mhìol-chu 
threun air 'uachdar. 

" 'N uair a ràinig na sealgairean far an robh e, 
f huair iad marbh e gun sgrid, a h-aon d'a chasan as 
an alt, agus a sgòrnan air a ghearradh o thaobh gu 
taobh. Bha na coin 'n an sineadh air an rèidhlean 
a' plosgadh gu trom, air an claoidh gu buileach, 's 
cha b' iongantach e ; ach 'n uair a thòisich na daoine 
air an fhiadh a làimhseachadh, theab iad a bhi 'n 
sàs annta a thiota, agus b' èigin an cur air lothainn 
's an iall earbsadh ri Fionnladh. 

" Chàirich iad am fiadh air guaillibh nan gillean 
— shèid Donnachadh a' phiob, agus ghabh iad an 
t-slighe 'bu ghiorra dh' ionnsuidh na h-uamha. 
Chaidh am biadh 's an t-slige mu-n cuairt — thug 
iad an sin an cladach orra — dhùisg fannadh sgairteil 
de ghaoith 'n ear, sgaoil iad na siùil gheala — chuir- 
eadh a mach na ràimh fhada, righinn — thogadh an 
iorram shùrdail, agus ann an tri uairean an uair- 
eadair ràinig iad tràigh bhàn Cholonsa ; agus mur 
robh oidhche shunndach aca ag innseadh eachdraidh 
na seilge, luas agus treuntas Bhrain agus Bhusg- 
air, tha mise meallta." 

Ma chaomhnar mi cuiridh mi litir no dhà d' ur 



352 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



n-ioimsuidh nm shealg 'an f hèidh, agus cuid de na 
chnala 's a clmnnaic mi a'm òige 'an Tir nam Beann. 
Air an àm, slàn leibh ! a Chuairteir rimaich, 

'S mi 'ur caraid dileas, 

AlLEAN RUADH NA BeINNE. 



THOGAINN FONN AIR LORG AN FHEIDH. 

AN DAEA H-EAERANN. 

" ! ceum an t-sealgair ri mo chlnais, 
Le sranna ghath, 'us chon feadh sleibh ! 
'N sin dèarsaidh an òige air mo ghruaidh, 
'N uair dh' èireas toirrn air sealg an f hèidh !" 

A Chuairteir Rimaich, 

CHUIR sibli mòran meas air seann Ailein-na- 
Beinne le 'litir a chur a mach 's an Aireamh 
mu dheireadh de 'n Chuairtear. 'S iomadh sgeul 
neòuach a dh' fhaodainn a thoirt duibh mu Shealg 
an Fhèidh ; oir chuir mise seachad a' chuid a bu 
mhò de m' làithean 'am measg chreag, agus air feadh 
a' cheò ; agus 's iomadh cunnart a ruith mi air lorg 
an fhèidh — air seacharan gu trie arm am monaidh- 
nean farsuing 'an àm cur 'us cathaidh, a' cur seachad 
na h-oidhche fo sgàil creige, no ann an uaimh ùdlaidh. 
Ma tha daoine-beaga, no sithichean ann, bu chòir 
dhomh-sa eòlas a bhi agam orra. 'S iomadh bruth 
'us tolman uaine air an do shuidh 's air an do chaidil 
mi, anns am bheil iadsan, ma's fior, a' tàmh ; ach 
cha-n fhaca 's cha chuala mi a h-aon diubh riamh. 
Choinnich iomadh saighead-shith orm, ach cha-n 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



'ào'ò 



fhaca mi riarah iad air an tilgeadh, agus clia mhò a 
Jh'fhiosraich mi gu-n robh buaidh no feart air bitli 
annta ; ach, o'n a thnit domh tighinn thairis air a' 
leithid so de sheanachas, innsidh mi dhuibh sgeul 
beag mu ni àraidh a thachair orm, agus a chuir 
seòrsa faiteachais orm aig an dm. 

Tba 'nis còig bliadbna-deug-'ar-fhicbead o'n a 
thachair dhomh-sa agus do dh'Iain Ruadh a' Choire, 
forsair a bha aig Diùc Athuill, a bhi 'mach air a' 
bheinn air tòir fhiadh. Thog sinn oirnn gu moch. 
Bha 'mhaduinn dorcha, duaichnidb. Ràinig sinn guala 
na beinne, far an do shuidh sinn greis, gus an deach- 
aidh fras throm shneachda seachad. An sin ghabli 
sinn air ar n-aghaidh gu aisridh chorraich, cliais, far 
an robh diiil againn lorg nam fiadh fhaicinn, agus 
seòrsa de bharail fhaotainn ciod an taobh de'n bheinn 
air an robh iad. Chunnaic sinn a' ghreigh anri an 
aigeal a' ghlinne, agus ghabh sinn sios gu h-athais- 
each. Cha-n 'eil fhios agam ciod a chuala no 
'chunnaic iad ; ach thàr iad a nuas, direach glan a 
dh' ionnsuidh a' cheart àite 's an robh sinn. Ghaidh 
sinn cùl crei°re, as an t-sealladh. Ghabh a' chuid 
a bu mhò dhiubh, gu socrach, seachad oirnn ; acli 
thàinig aon damh donn, cabrach, mòr, cho dlùth 's 
gu-n do loisg sinn air. Chunnaic sinn gu-n robh 
e air a leònadh, ach cha do thuit e. Lean sinn an 
lorg. Thòisich an sneachda, cur 'us cathadh anabarr- 
ach trom. Bha'n fhuil r'a faicinn air uachdar an 
t-sneachd', agus thuig sinn air a luirg gu-n robh e 
leònta gu trom. Lean sinn e o àite gu h-àite. B'e 
deireadh an fhogharaidh e, agus tha fhios agaibh 
mar tha 'n sean-fhocal ag ràdh : — " Mar chlach a' 
ruith le gleann, feasgar fann fogharaidh." Chaidh 
sinn air seacharan — cha robh fhios c'àite 'n robh 
sinn — cha robh eòlas againn air stùic, no creig, no 

2 v 



'à'A 



UARAID NAN GAIDHEAL. 



monadh, air an robh sinn a' siubhal. Cha robh 
feum a bhi 'strì na b' fhaide. 'Am measg gharbh- 
chrìocli 'us chreagan àrda, fhuair sinn sloe far an 
robh fasgadh o'n ghaillinn. Chaidh sinn a stigh air 
mhàgaran ; agus air dhuinn aran 'us càise, agus 
dileag bheag dhiblie 'bhi againn, agus deadh bhreac- 
ain ghlas' anus an do shuain sinn sinn fhèin, chuir 
sinn seachad an oidhche 'n ar cairtealaibh fiadhaich 
gu ro mhaith. Thàinig a' mhaduinn, ach cha do 
sguir an sneaclid' ; shèid a' ghaoth — chluinnteadh 
onfha' from agus gaillionn air a' bheinn. Cha robli 
suim againn a nis de 'n fhiadh leòinte ; acli bha sinn 
fo iornàguin ciod a dheanamaid. Bha fhios againn 
gu robh a' ghaoth as an àirde-tuath. Thionndaidli 
sinn ar cùlaobli ris an stoirm, agus ghabh sinn air 
ar n-aghart, a' tèirneadh gu faicilleach. Cha robh 
greira r'a itlieadh, no deur dibhe r'a òl, 's a' mhàileid ; 
acli choisich sinn mar a b' fhèarr a b' urrainn duinn, 
agus gun fhios gu ro mhaith c'àit' an robh sinn a' 
dol. Mu thuiteam na h-oidhche, chunnaic sinn 
gleann ùdlaidh, domhain, seòrsa de choire creagach, 
rornhainn. Theirinn sinn sios ; agus, mar bha sinn 
ag amharc a mach air son fasgaidh am measg nan 
creag, mhothaich sinn bothain-àiridh agus cròithean 
chaorach air lèanaig bhig, chòmhnaird taobh aibhne ! 
Cha robh dùil no dòchas againn gu-n robh duine no 
creutair beò 's an àite. Ghabh sinn a dh' ionnsuidh 
an aoin a bu sheasgaire coltas. Dh' fhosgail an 
dorus gun bhuille 'blmaladh, agus sheas seana 
bhoirionnach duaichnidh, gruamach air an stairsnich. 
" Gabhaibh a stigh," ars' iae ; " bha dùil agam ribh 
— bha 'fhios agam gu-n robh sibh air a' bheinn — 
's e 'ur beatha — tha 'ur biadh 's 'ur leaba deas." 
Agus mar a thubhairt, bha! Bha bòrd mu choinn- 
eamh a' ghealbhain, agus anart glan — aran cruaidh 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



355 



coirce agus mulchag chàis' air a' bhòrd — agus, mar 
dh' fhiosraich sinn 'n a dhèigh sin, poit air ghoil, 
anns an robh eanaraich de shithiiin cbo maith 's a 
clm.ireadh riamh ann am meadar! Cha b' urrainn 
domh mo shùil a thionndadh o bin 'g amharc air 
aodann preasach na caillich — a samhuil cha-n f haca 
mi riamh : — aodann fada glas ; fait fada, seargta, 
tana, sios m'a guaillibh ; sùilean beaga glas', air an 
leth-fholach arm am frògan dorcha, le maildhean 
mora, dubha. Cha-n f haca mi aodann riamh anns 
an robh barrachd de choltas seòltachd, agus foille, 
agus droch-bheairt. Bha ceum crùbaich' innte. 
Bha seòrsa de chrònan òrain 'n a beul mar 'bha i 
'taomadh a mach na h-eanaraich ann an dà chuman 
bhòidheach, leth-chluasach a chuir i mu'r coinneamh. 
Thàinig sgàth oirnn le 'chèile ; agus ged a bha sinn 
sgìth, claoidhte, acrach, 's gann gu-m b' urrainn 
duinn itheadh. O'n ghualainn aice, cha robh muil- 
chinn, no lèine ; agus làmh cho f hada, righinn, chaol, 
cha-n f haca mi riamh. Bha focail agus cainnt aice, 
air uairibh, riach b' urrainn duinn a thuigsinn. " Ith- 
ibh," ars' ise, " 's e 'ur beatha." Thilg i connadh 
air an teine, agus an sin sheas i suas m'ar coinneamh 
— sreang chaol' chruaidh 'n a laimh, air an robh tri 
snairnean. " Thug mise," ars' ise, " fuasgladh an 
nochd do ghaillinn na beinne. Agam-sa tha cumh- 
achd thar nan sìontan ; 's an t-sreing chaoil chruaidh 
so tha a' bhuaidh. Ma dh' fhuasglas mi aon snaim, 
sèididh fathan a rèir miann an t-sealgair ; ma dh'- 
f huasglas mi 'n ath shnaim, sèididh gaoth àrd agus 
gaillionn ; ach ma dh' fhuasglas mi an treas snaim, 
sèididh stoirm nach seas duine no beò-chreutair. 
Thig an doinionn an sin a nuas troi' choire 's troi' 
ghleann — craobh no crann cha chomas seasamh. 
Thig an tuil gu ruadh, dorch', air bàinidh, o gach 



356 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



sgàirnich ; agus an gàirdeàn seargta sin, stiùraidh e 
an tuil 's a' ghaoth. 'S i mo chathair binnein a' 
chreachainn àird ; 's e mo ghille-freasdail torrunn 
nan speur. Dh' fhiosraich sibhse an diugh mo 
chumhachd — 'n uair a shèid a' ghaoth, 's a thàinig 
an sneachd 'n a chnairt eagalaich mu'r timchioll. 
Agus nach lèir dhuibli gu-n robh dùil agam ribh ? 
Cha d' thug sibhse sithionn leibh ; ach ma's miann 
leibh coinneachadh, thig sibh fhathast le fiadh 
cabrach, no agh seasg o bhràigh' Athuill, air a 
'mheadhon-oidhche. Thigibh a nuas o Chàrn-na- 
fala; cha dean taibhse 'n Fhrisealaicli cron oirbh, 
agus fhios aige c'àit' am bheil sibh a' dol. Ma ni 
sibh dearmad air a' so," ars' ise, 's i 'togail a gàirdein 
fada, seargta suas os ceann a cinn, " thig tubaist 
oirbh — glacaidh an tuil sibh 's an abhuinn, no bàs- 
aichidh sibh ami an cuithe sneachda — togaidh am 
tìtheach 'ur luinneag bhàis, agus bithidh 'ur feòil 'n 
a lòn aig an fhirein ! " Air dh'i so a ràdh, thionn- 
daidh i air a sail, agus chaidh i 'mach. 

" Ni-maith eadar mi's tu ! " arsa mise a'm chridhe 
fhein, oir bha eagal orm labhairt. Thàinig uamh- 
chrith agus uamhann orm, agus crith air m' fheòil. 
Chuair Iain Ruadh a' Choire a bheul ri m' chluais, 
agus, ann an cagar ìosal, thubhairt e, " 'S i so buit- 
seach Beinne-ghlò !" Chaidh sinn a luidhe — chaidil 
sin gu trom — dhùisg agus dh' èirich sinn ; ach seall- 
adh èile de'n t-seana mhnaoi cba-n f haca sinn tuill- 
eadh. Ach chuala sin cò i — boirionnach bochd a bha 
as a beachd, agus a bha a' caitheamh mòran d'a 
h-ùine o àiridh gu h-àiridh, agus aig an robh, gun 
teagamh air bith, anabarra fiosrachaiclh agus eòlais 
mu dhèidhinn gach ni 'bha 'dol air aghart 's an tir. 

'S ann dlùth do 'n cheart àite so bha duine 'blia 
ainmeil 'n a latha fhèin a' tàmh, d'am b'ainm Tain 



C'AKAID NAN GAIDHEAL. 



357 



Mòr. Bha baile beag fearainn aige air mhàl o'n 
Mhorair Mac-Aoidh. Cha robh cead aige, cha mho 
a dh' iarr e cead, feidh a mharbhadh. Ach coma 
cò dhiubh, chuir e seachad a' chuid a bu mho d'a 
aimsir a' sealg ; agus cha robh latha 's a' bhliadhua 
air am b' urrainnear sithionn itheadh, nach robh 
slinnean no sliasaid mhaith arm an tigh Iain Mhòir. 

Chaidh am Morair Mac-Aoidh, d'am b' ainm 
Dòmhnull, a choimhead Iain Mhòir, a dh' fheuchainn 
am b' urrainn da thoirt air sgur de shealg. Dh'- 
fhàg e 'ghillean cùl na beinne, 's thàinig e gu tigh 
Iain gun duine leis. Bha Iain Mòr 'n a sheasamh 
's an dorus ; chunnaic e am Moraire 'tighinn, agus 
chaidh e 'n a chòmhdhail. " An toir thu dhomh mo 
lòn-maidne?" ars' am Moraire. " 'S mise 'ni sin 
gu toileach," ars' Iain. " Ceud mile fàilt' air m' 
uachdaran àrd ! Thig a stigh, a Dhòmhnuill," ars' 
Iain Mòr, oir b' e so ainm a' Mhoraire, agus urram 
na b' àirde cha tugadh Iain da ; " thig a stigh, a 
Dhòmhnuill. Sin agad furm ; dean suidhe, agus 
gheibh thu r'a itheadh na chost dhomh-sa beagan 
saoith reach a thoirt dachaidh." Dh' fhosgail Iain 
ciste 'bha taobh an teine, agus thug e mach tubhailte 
ghlan de dh' anart caol. Chuir e so air bòrd daraich 
a chuir e 'mach 'am raeadhon an t-seòmair, agus 
sgaoil e anart eile air glùn an duin 'uasail. Ghluais 
e 'n teine. Thug e 'mach gealag bhòidheach, 
bhradain a bha deas air son na griosach. Cha b' 
f hada bha 'n t-iasg 'g a uidheamachadh ; agus an 
sin thug e mach slinneag de shithinn cho eireachdail 
's a chunnaic am Moraire riamh ; agus chàirich e so 
air a' bhòrd, le aran, 'us im, 'us càise, m'a choinn- 
eamh. " Am bheil sgian idir agad, 'Iain Mhòir, no 
salann?" arsa 'm Mòraire. " 'S maith na sgeanan 
na corragan 's na fiaclan," ars' Iain; " 's a thaobh 



358 



CARAID NAN GAIDHEA.L. 



salainn, cha d' ionndrainn mi riamh e le sithinn. 
Tha sithionn mar ìm àiridh, 's mìlse i gun salami." 
Thug e 'n sin a mach searrag 's an robh deur de 'n 
f hìor Thòiseach, agus cha-n f hòghnadh leis gus an 
do ghabh am Morair' aon sgailc chridheil deth. 

Thòisich am Moraire 'n sinn ri labhairt ri Iain 
Mòr. " 'S maith leam" ars' esan, " 'Iain Mhòir, ged 
tha thu a' marbhadh f hiadh nach buin duit fhèin 
nach 'eil thu 'g a chleth ; oir thug thu dhomh 
bradan o m' linne fhèin, agus sithionn o in' bheinn. 
A nis, 'Iain, èisd rium. Bheir mi dhuit cead fiadh a 
mharbhadh air Fionna-Bheinn, an tràs 's a rithist, ma 
gheallas tu nach bean thu do dhamh, no dh' eilid, no 
dh' agh, ann an àit' eile air m' fhearann. 'S èigin 
duit togail de 'n mhèirle so." 

" A Dhòmhnuill," ars' Iain Mòr, " an cuala tu 
riamh — ' Crann à coille — fiadh à fireach — breac à 
buinne — trì seòrsa mèirle as nach ruig neach beò a 
leas nàire 'ghabhail gu bràth." A nis, moràn taing 
dhuit, a Dhòmhnuill, gu-n do chuir thu de dh' onoir 
orm do lòn-maidne 'ghabhail 'am bhothan bochd. 'S 
e do bheatha uair air bith a thig thu 'n rathad. Ach 
a thaobh do thairgseadh air ' fiadh an tràs 's a rithist 
air Fionna-Bheinn,' na cluinneam focal tuilleadh m'a 
dhèidhinn. Thoir còir na beinne sin do dh' aon 
f hear eil' a thogras tu ; ach cia air bith àite, air mon- 
adh no srath, ann an gleann no air beinn, air feadh 
na dùthcha, anns am bi na fèidh a 's fèarr culaidh a' 
taghal, 's an àite sin gheibhear Iain Mòr." 

Thuig am Moraire nach robh maith dha 'bhi 'labh- 
airt, agus dhealaich e ris. 

Slàn leibh, a Chuairteir rùnaich. 'S mise 'ur 
seana charaid, 

Ailean-na-Beinne. 



CARAID NAN GAIDHEAL. 



359 



Note. — I am not certain as to the authorship of these two admirable 
articles on the hunting of the deer. The signature seems to imply that 
they are not Dr. Macleod's ; but I have good authority for believing that 
they were written by him from facts furnished by a correspondent ; and 
as such I give them. — Ed. 



I CHALUIM CHILLE. 

BUINIDH an t-Eilean ainmeil so do Sgireachd an 
Rois Mhuilich. Tha e tri mile air fad, agus 
mile air leud. Chaidh sinn air tir aig Camus-nam- 
Mairtireach, an t-àìt' anns am b'àbhaist doibh cuirp 
nan daoin' a dh'adhlaiceadh 's an Eilean so a ehur air 
tir. Beagan os ceann a' Phuirt so tha àit' air a 
chuartachadh le seana bballa cloicbe, ris an abair 
iad Clachan-nan-Druidhneach, far am bn ghnàth leis 
na Druidhnich a bhi air an adhlacadh, ri linn an 
Eilein so 'bhi aca, mu-n d'thàinig Calum Cille 's a 
luchd-lcanmhuirm ami ; oir aim an seann eachd- 
raidh Eirinn 's e Eilean-nan-Druidhneach a b'ainm 
dha. Ghabh sinn air ar n-aghaidh a dh'ionnsuidh 
tigh nan Cailleacha-dubha. Bha 'n eaglais aca so 
ochd-troidhe-deug 'us dà-fhichead air fad, agus 
fichead troidh air leud. Tha leac-lighe na ban-Aba 
mu dheireadh a bha 's an Eilean so r'a faicinn a stigh 
air ùrlar na h-eaglais : tha a cruth air a shnaigheadh 
air an lie, agus aingeal air gach taobh fo thaic' a cinn. 
Air ceann eile na lice tha dealbh na h-Oighe Muire, 
le coron air a ceann, an Naoidhean Iosa, 'n a gàird- 
eanaibh, a' ghrian agus a' ghealach os a ceann, 'g a 
comharrachadh a mach mar Bhan-righ nèimh ; agus 
air a sgriobhadh aig a casaibh, tha 'n ùrnuigh so aim 
an Laidinn : — "A Mhuire, Guidh air mo shon." 
Mu-n cuairt air an lie tha air a chur sios 's a' chainnt 
cheudna : — " 'Na luidhe 'an so tha Baintighearn 



3G0 



CARAID NAN GrAIDHEAL. 



Anna ni' rahic Dhòmlmuill 'ic Thèarlaich, a b' àrd 
bhan-Aba ami an I, 's a chaochail 's a' bhliadhna 
1511 — a h-anam tha sinn a' tiomnadh do'n Tì a's 
àirde." Tha leacan nan Cailleacha-dubha eile air 
taobh a muigh na h-eaglais, agus astar beag uatha, 
ann an cùil leatba fèin, tha piuthar nach do sheas 
dìleas d'a bòid 'n a luidhe. 

Air an t-slighe chum na h-eaglas àirde tha crois 
Mhic-'llleathain — clach eireachdail, air a snaigheadh 
gu h-innleachdach. Bha e 'n a chleachdadh cumanta 
anns na linntibh sin, croisean de'n seòrsa so a thog- 
ail, ma dh'fhaoidte churn an ainm 's an cuirahne 
'chnmail suas ; agus, is dòcha, mar thaisbeanadh air 
meud an urraim Dha-san a cheusadh air a' chrann. 
Tha e air a ràdh gu-n robh trì cheud 'us trì fichead 
dhiubh so aon uair 's an Eilean, ach gu-n do mhill- 
eadh a' chuid abn mhò dhiubh leòrdugh Ard-shean- 
adh Earra-ghàidheal, agus a' cliuid nach do mhilleadh 
mar so dhiubh thugadh air falbh, agus chithear iad 
gus an latha 'n diugh ann an iomadh àite feadh na 
rìoghachd. 

Ràinig sinn Rèidhìig Orain — cladh farsuing làn de 
leacan-lighe, fo'm bheil rìghrean, cinn-fheadhna, 
agus ceatharnaich, a bha cumhachdach agus ainmeil 
'n an latha fèin, a' cadal taobh ri taobh ann an 
suain a' bhàis. Ann an so tha 'n t-àite ris an abair 
iad, Iomaire-nan-righ, far am bheil ochd 'us dà fhich- 
ead de righrean na h-Alba, ceathrar de righrean na 
h-Eirionn, ochdnar de righrean Lochlainn, agus a 
h-aon no dhà de righrean na Frainge. Air cuid de 
na leacan tha ainra nan daoine 'tha fòpa 's a' Ghàelic, 
mar air lie Mhurchaidh-a-Ghuinn. 'S i n eaglais 
bheag a tha 'n Rèidhlig Orain a' cheud tigh a thog 
Calum Cille 's an Eilean so. Aig ceann na h-àirde- 
deas dh'i tha crùiste Lachainn 'ic-Ionmhuinn, athair